Bỏ qua

← Về mục lục tổng

1. Đừng chết sớm

Mục này nói về ba việc: tử vong do những tai nạn và thương tích như tai nạn giao thông, hỏa hoạn, ngộ độc; một số ít loại vắc-xin và xét nghiệm sàng lọc có bằng chứng chắc chắn nhất; và những dấu hiệu nào của cơ thể cho thấy bạn nên đi kiểm tra. Các con số ở cột lợi ích đến từ những thử nghiệm phân nhóm ngẫu nhiên, các nghiên cứu theo dõi một số lượng lớn người trong nhiều năm, hoặc số liệu thống kê chính thức. Cột chi phí là ước tính sơ bộ của tác giả theo giá trên thị trường, chỉ dùng để so sánh với nhau, không nên dùng để trích dẫn.

Các mục trong mục này được chia thành những nhóm chủ đề dưới đây, số trong ngoặc là số điều.

Trên đường: thắt dây an toàn (điều 1), đội mũ bảo hiểm (điều 2), lái xe không chạy quá tốc độ, không lái xe khi đã uống rượu (điều 9), ghế an toàn cho trẻ em (điều 10).

Lửa, gas, điện trong nhà: lắp thiết bị báo khói (điều 3), hết hạn ống gas mềm thì thay (điều 4), không dắt xe đạp điện vào hành lang tòa nhà (điều 6), chuẩn bị đầy đủ bình chữa cháy và túi sơ cứu (điều 26), lắp tấm chắn rồi mới dùng máy mài góc (điều 42), trước khi xuống bể phốt phải thông gió, kiểm tra và thực hiện đầy đủ biện pháp bảo hộ, giám sát (điều 46).

Tai nạn ở trẻ em, người cao tuổi và ngoài trời: lắp chốt giới hạn cho cửa sổ (điều 11), trẻ em ở gần nước phải luôn trong tầm mắt (điều 12), người trên 60 tuổi tập thăng bằng (điều 13), không ăn nấm hoang dã (điều 5), không nhặt những mảnh kim loại không rõ nguồn gốc (điều 36), đo độ dày trước khi ra mặt băng ngoài trời (điều 41), mộc nhĩ đã ngâm thì ăn hết trong một bữa (điều 48).

Vắc-xin: xét nghiệm bộ 5 chỉ dấu viêm gan B (điều 14), uốn ván (điều 15), vắc-xin HPV (điều 16), vắc-xin cúm (điều 20), vắc-xin bệnh zona (điều 21), vắc-xin phế cầu khuẩn (điều 22).

Sàng lọc và kiểm tra bệnh: đo huyết áp (điều 7), xét nghiệm đường huyết lúc đói (điều 8), sàng lọc ung thư vú (điều 17), sàng lọc ung thư cổ tử cung (điều 18), sàng lọc ung thư đại trực tràng (điều 19), xét nghiệm Helicobacter pylori (điều 23), CT ngực liều thấp (điều 24), kiểm tra mật độ xương (điều 39), thuốc chống loãng xương (điều 40), phát hiện rung nhĩ thì dùng thuốc chống đông (điều 44), xét nghiệm kháng thể viêm gan C một lần (điều 45), đi nội soi dạ dày để sàng lọc (điều 47).

Dấu hiệu cơ thể và sức khỏe tình dục: nước tiểu có máu nhìn thấy bằng mắt thường (điều 27), gặp vấn đề về chức năng cương dương thì trước tiên kiểm tra tim mạch (điều 28), giảm cân và bỏ thuốc lá có thể cải thiện chức năng cương dương (điều 29), dùng bao cao su và không dùng chung dụng cụ tiêm (điều 30), xét nghiệm HIV/AIDS (điều 31), thuốc dự phòng trước phơi nhiễm (điều 38), ho và khạc đờm trên hai tuần thì đi kiểm tra bệnh lao phổi (điều 49).

Khủng hoảng tâm lý: có ý nghĩ tự sát thì gọi 12356 (điều 25), có ý nghĩ tự sát thì trước tiên nói với một người (điều 32), đánh bạc đến mức phải vay tiền để trả nợ cờ bạc (điều 37), cái giá của việc được cứu sống sau khi uống thuốc trừ sâu hoặc hít khí than (điều 33), cái giá phải trả sau khi rơi từ trên cao xuống (điều 34), cái giá của việc mất một quả thận (điều 35), hỏi thẳng người bên cạnh xem họ có từng nghĩ đến việc tự sát hay không (điều 43).

1. Thắt dây an toàn, cả hàng ghế trước lẫn hàng ghế sau

Tiền 0 đồngThời gian ítCần kiên trì khôngLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Không tốn tiền. Mỗi lần lên xe mất thêm 2 giây.
  • Nói dễ hiểu: Ngồi ở hàng ghế trước ô tô mà thắt dây an toàn thì khi xảy ra tai nạn giao thông, xác suất bị đâm chết giảm hơn 40%. Ngồi ở hàng ghế trước xe tải nhẹ thì giảm 60%. Trong số những người chết trong xe ở Mỹ năm 2022 mà có thể xác định được có thắt dây hay không, một nửa không thắt.
  • Lợi ích: Cơ quan quản lý an toàn giao thông Mỹ (NHTSA) ước tính, thắt dây an toàn giúp giảm 45% nguy cơ hành khách ở hàng ghế trước ô tô bị thương chí mạng. Ở hàng ghế trước xe tải nhẹ, mức giảm là 60%. Trong số những người chết trong xe chở khách (ô tô chở người) ở Mỹ năm 2022 mà có thể xác định được có thắt dây hay không, 50% không thắt. Theo thước đo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), dây an toàn giúp giảm tối đa 50% nguy cơ tử vong của người trong xe. WHO ước tính năm 2021, Trung Quốc có 248,099 người chết do tai nạn giao thông đường bộ, tương đương cứ 100 nghìn người thì có 17.4 người chết. Theo niên giám của Cục Thống kê Quốc gia, năm 2021 có 62218 người chết do tai nạn giao thông đường bộ
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: NHTSA (2024). Occupant Protection in Passenger Vehicles: 2022 Data (DOT HS 813 573): "Among killed passenger vehicle occupants with known restraint use, 48 percent of those in the front row and 60 percent of those in the second row were unrestrained."https://crashstats.nhtsa.dot.gov/Api/Public/ViewPublication/813573 ; WHO (2025). Road traffic injuries fact sheet. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/road-traffic-injuries ; WHO GHO RS_196/RS_198 (China, 2021). https://ghoapi.azureedge.net/api/RS_196?$filter=SpatialDim%20eq%20%27CHN%27 ; Cục Thống kê Quốc gia (2022). Niên giám thống kê Trung Quốc 2022, bảng 24-5 Tình hình tai nạn giao thông đường bộ (năm 2021): số người chết 62218 người. https://www.stats.gov.cn/sj/ndsj/2022/html/C24-05.jpg
  • Ghi chú: Hàng ghế sau cũng phải thắt dây. Trong cùng báo cáo, trong số những người chết ở hàng ghế thứ hai mà có thể xác định được có thắt dây hay không, 60% không thắt. Hai con số 45% và 60% là những ước tính do cơ quan quản lý an toàn giao thông Mỹ (NHTSA) tính toán từ cơ sở dữ liệu tai nạn (dẫn Kahane 2015). Đây không phải là các thử nghiệm phân nhóm ngẫu nhiên. Con số người chết ở Trung Quốc của WHO là số được ước tính, khoảng gấp 4 lần con số 62218 người trong niên giám thống kê. Phạm vi thống kê của hai bên không giống nhau, nên ở đây chỉ dùng thước đo của WHO.

2. Đi xe máy, xe đạp điện thì đội mũ bảo hiểm và cài chặt quai

Tiền ítThời gian ítCần kiên trì khôngLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Mua một chiếc hết 100 đến 300 tệ. Mỗi lần đội mất 5 giây.
  • Nói dễ hiểu: Khi người đi xe máy gặp tai nạn, những người đội mũ bảo hiểm và cài chặt quai có tỷ lệ tử vong và chấn thương đầu thấp hơn rõ rệt. Quai phải được cài chặt, đội hờ hững trên đầu thì không được tính là đội.
  • Lợi ích: Cochrane tổng hợp và tính toán chung nhiều nghiên cứu. Người đi xe máy đội mũ bảo hiểm có tỷ lệ tử vong và chấn thương đầu thấp hơn rõ rệt. Odds tử vong là 0.58 (OR 0.58), khoảng tin cậy 95% CI từ 0.50 đến 0.68. Odds chấn thương đầu là 0.31 (OR 0.31, 95% CI từ 0.25 đến 0.38)
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Liu BC và cộng sự (2008). Helmets for preventing injury in motorcycle riders. Cochrane Database of Systematic Reviews. https://doi.org/10.1002/14651858.CD004333.pub3
  • Ghi chú: Mũ bảo hiểm phải được cài chặt quai, treo trên tay lái thì không được tính là đội. Dữ liệu trên đây đến từ xe máy. Chưa có nghiên cứu trực tiếp về xe đạp điện, nên suy ra theo kết quả trên, vì cách chấn thương đầu sau khi va chạm là giống nhau. Đội mũ bảo hiểm khi trượt tuyết, trượt ván tuyết, đi xe đạp xem điều 12 mục 22 (đội mũ bảo hiểm khi trượt tuyết, đi xe đạp địa hình). Độ tuổi tối thiểu để trẻ em đi xe đạp trên đường xem điều 20 mục 30 (người dưới 16 tuổi đi xe đạp điện trên đường).

3. Lắp máy báo khói; mùa đông nếu đốt than trong nhà hoặc dùng gas để sưởi thì lắp thêm máy báo khí carbon monoxide

Tiền ítThời gian ítCần kiên trì khôngLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Một máy báo khói có giá từ 30 đến 100 tệ. Một máy báo khí carbon monoxide có giá từ 50 đến 150 tệ. Sau khi lắp xong, mỗi năm thay pin một lần.
  • Nói dễ hiểu: Trong nhà có một máy báo khói hoạt động bình thường thì số người chết trong các vụ cháy nhà ở giảm rõ rệt. Trong các vụ cháy nhà ở có người chết tại Mỹ, 40% xảy ra khi người trong nhà đang ngủ. Mùa đông, nếu đốt than hoặc dùng gas trong nhà thì lắp thêm một máy báo khí carbon monoxide. Năm 2018, Trung Quốc có 1.15 vạn người chết vì ngộ độc khí carbon monoxide, khoảng 70% số người chết trong ba tháng mùa đông đó tử vong tại nhà.
  • Lợi ích: North Carolina, Mỹ đã nghiên cứu một loạt vụ cháy nhà ở, sau đó đối chiếu các gia đình gặp sự cố với các gia đình không gặp sự cố. Những gia đình có một máy báo khói hoạt động bình thường có số người chết trong hỏa hoạn ít hơn rõ rệt. Tỷ số chênh về tử vong là 0.39 (OR 0.39), khoảng tin cậy 95% CI từ 0.18 đến 0.83. Từ năm 2018 đến năm 2020 tại Mỹ, trong các vụ cháy gây tử vong xảy ra ở những căn nhà có người ở, 24% gia đình không có máy báo khói, 41% xảy ra khi người trong nhà đang ngủ. Năm 2018, Trung Quốc ghi nhận 11,523 ca tử vong do ngộ độc khí carbon monoxide. Trong số những ca tử vong này, 72.59% vào tháng 12, 67.42% vào tháng 1 và 66.48% vào tháng 2 xảy ra tại nhà
  • Mức độ bằng chứng: B
  • Nguồn: Marshall SW và cộng sự (1998). Fatal residential fires: who dies and who survives? JAMA. https://doi.org/10.1001/jama.279.20.1633 ; USFA (2022). Fatal Fires in Residential Buildings (2018-2020), Topical Fire Report Series 22(2). https://www.usfa.fema.gov/downloads/pdf/statistics/v22i2.pdf ; You J và cộng sự (2020). Number of Deaths due to Carbon Monoxide Poisoning by Month and by Place of Death — China, 2018. China CDC Weekly. https://doi.org/10.46234/ccdcw2020.008
  • Ghi chú: Lý do xếp mức B: Đối với máy báo khói chỉ có một nghiên cứu, phương pháp là đối chiếu các gia đình gặp sự cố với các gia đình không gặp sự cố, chứ không phải thử nghiệm phân nhóm ngẫu nhiên. Chưa có nghiên cứu nào cho thấy bản thân máy báo khí carbon monoxide giúp giảm tỷ lệ tử vong. Lợi ích ở đây được suy ra từ việc các ca tử vong do ngộ độc tập trung vào mùa đông và tập trung tại nhà.

4. Đến hạn thì thay ống gas mềm và thiết bị bếp, không tự ý sửa đường ống, nhân viên công ty gas đến tận nhà chào bán thì có thể từ chối ngay

Tiền ítThời gian ítCần kiên trì khôngLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Một ống gas mềm đạt quy chuẩn có giá vài chục tệ. Thiết bị bếp thay vài năm một lần. Khi thay thì tiện thể kiểm tra xem có hết hạn hay không.
  • Nói dễ hiểu: Đến hạn thì thay ống mềm và thiết bị bếp, đây là nghĩa vụ của người sử dụng được ghi rõ trong "Điều lệ quản lý khí đốt đô thị". Tự ý sửa đường ống, tháo đồng hồ gas là hành vi bị điều lệ nghiêm cấm. Cùng điều lệ đó cũng quy định công ty gas không được yêu cầu bạn mua sản phẩm và dịch vụ do họ chỉ định. Nhân viên đến tận nhà nói ""bắt buộc phải thay"" thì có thể từ chối ngay.
  • Lợi ích: Điều lệ quy định ""kịp thời thay thế các thiết bị đốt gas, ống nối... đã bị Nhà nước công bố loại bỏ hoặc đã hết thời hạn sử dụng"" là nghĩa vụ của người sử dụng: khi thiết bị bếp và ống mềm đến hạn hoặc bị Nhà nước loại bỏ thì bạn phải thay. Điều lệ cũng liệt kê ""tự ý lắp đặt, cải tạo, tháo dỡ các thiết bị gas trong nhà và thiết bị đo gas"" là hành vi bị cấm; tự sửa đường ống, tháo đồng hồ gas đều thuộc nhóm này. Điều lệ đồng thời nêu rõ đơn vị kinh doanh gas không được yêu cầu người sử dụng mua sản phẩm do mình chỉ định, cũng không được yêu cầu người sử dụng tiếp nhận dịch vụ do mình cung cấp
  • Mức độ bằng chứng: C
  • Nguồn: Quốc vụ viện (2010). "Điều lệ quản lý khí đốt đô thị" (Sắc lệnh Quốc vụ viện số 583), Điều 27: ""Người sử dụng gas phải tuân thủ các quy tắc sử dụng gas an toàn, sử dụng thiết bị đốt gas và bình gas đạt chuẩn, kịp thời thay thế các thiết bị đốt gas, ống nối... đã bị Nhà nước công bố loại bỏ hoặc đã hết thời hạn sử dụng""; Điều 28, các hành vi bị cấm bao gồm ""(1) tự ý vận hành van gas công cộng"", ""(2) sử dụng đường ống gas làm giá đỡ chịu tải hoặc dây dẫn tiếp địa"", ""(4) tự ý lắp đặt, cải tạo, tháo dỡ các thiết bị gas trong nhà và thiết bị đo gas""; Điều 20 quy định đơn vị kinh doanh gas không được ""(6) yêu cầu người sử dụng gas mua sản phẩm do mình chỉ định hoặc tiếp nhận dịch vụ do mình cung cấp""; Điều 29 quy định người sử dụng có thể khiếu nại về phí và dịch vụ với cơ quan quản lý gas, ""cơ quan liên quan phải xử lý trong vòng 15 ngày làm việc kể từ ngày nhận được khiếu nại"". http://www.gov.cn/gongbao/content/2010/content_1758214.htm; Cục Nhà ở và Xây dựng thành phố Thâm Quyến (2024). "Một số kiến thức nhỏ về sử dụng gas an toàn (2)": ""Lập tức khóa van tổng gas trong nhà"", ""nhanh chóng mở cửa, mở cửa sổ để thông gió"", ""tuyệt đối không bật hoặc tắt đèn điện, máy hút mùi và các thiết bị điện khác trong nhà"", ""mọi người phải nhanh chóng rời đi, di chuyển đến nơi an toàn, đồng thời kịp thời gọi số điện thoại báo sự cố của công ty gas"". https://zjj.sz.gov.cn/zcjzts/content/post_11882410.html; Cục Quản lý Khẩn cấp thành phố Trương Gia Cảng (2024). "Kiến thức sử dụng gas an toàn": ""Đừng vì quá hoảng hốt mà bật quạt hút để thông gió"", ""chỉ được gọi điện cầu cứu sau khi đã rời xa hiện trường"". https://www.zjg.gov.cn/zjgszwz/yjaqzs/202411/72b4fad7399c48378302460c6ce2d55b.shtml; Tổng cục Quản lý Giám sát Thị trường (2023). "Khuyến cáo rủi ro về an toàn chất lượng sản phẩm thiết bị gas" (Ủy ban Xây dựng Đô thị thành phố Ngạc Châu đăng lại): ""Khuyến khích người sử dụng lắp đặt và sử dụng đồng hồ gas thông minh, thiết bị bảo vệ an toàn chống rò rỉ gas, van tự đóng, thiết bị dò khói cháy độc lập, thiết bị dò và báo khí dễ cháy cùng các thiết bị bảo vệ khác"". https://cjw.ezhou.gov.cn/zxzx/gzdt/202308/t20230821_569108.html
  • Ghi chú: Có thể đối chiếu từng chữ với nguyên văn điều lệ, nhưng điều lệ chỉ quy định thay ống khi hết hạn là nghĩa vụ của bạn, chứ không nói thay ống sẽ giúp giảm bao nhiêu sự cố. Chưa tìm được số liệu thống kê chính thức về việc thay ống theo thời hạn có thể giảm bao nhiêu tai nạn gas, nên chỉ xếp mức C. Nếu nhân viên kiểm tra an toàn đến tận nhà yêu cầu bạn mua van tự đóng hoặc máy báo do họ chỉ định, bạn có thể từ chối, cũng có thể khiếu nại, vì khoản 6 Điều 20 của điều lệ không cho phép công ty gas đưa ra yêu cầu như vậy. Bản thân van tự đóng và máy báo là những thiết bị được Tổng cục Quản lý Giám sát Thị trường khuyến khích lắp đặt; nếu muốn lắp thì hãy tự chọn sản phẩm đạt chuẩn. Khi ngửi thấy mùi gas, trước tiên khóa van tổng gas; nếu dùng gas bình thì khóa van bình. Sau đó mở cửa, mở cửa sổ để thông gió, không bật quạt hút. Tuyệt đối không bật hoặc tắt các thiết bị điện như đèn điện, máy hút mùi; cũng không chạm vào bật lửa. Sau đó mọi người rời khỏi đó, ra xa hiện trường rồi mới gọi số điện thoại báo sự cố của công ty gas. Ngộ độc khí carbon monoxide là một vấn đề khác, xem mục 13.

5. Không hái, không mua, không ăn nấm hoang dã; mọi “cách dân gian để phân biệt” đều không đúng

Tiền 0 đồngThời gian ítCần kiên trì một chútLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Không tốn tiền. Điều khó là từ bỏ một món ăn rừng theo mùa.
  • Nói dễ hiểu: Chỉ riêng năm 2025, Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Trung Quốc đã điều tra 828 vụ ngộ độc nấm, 2165 người bị ngộ độc, 13 người tử vong. Năm đó còn xác định mới 34 loài nấm trước đây chưa từng được ghi nhận là có thể gây ngộ độc cho người. Dùng kim bạc thử độc, nấm bị côn trùng ăn qua thì không độc, nấm có màu sắc sặc sỡ mới độc, tất cả những cách nói này đều không đúng.
  • Lợi ích: Năm 2025, Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Trung Quốc đã điều tra 828 vụ ngộ độc nấm, liên quan đến 2165 người, 13 người tử vong. Tỷ lệ tử vong ca bệnh là 0.6%, nghĩa là trong số những người bị ngộ độc, có 0.6% tử vong. Từ năm 2019 đến năm 2024, mỗi năm có từ 276 đến 676 vụ, tỷ lệ tử vong ca bệnh dao động từ 0.87% đến 2.86%. Chỉ riêng năm 2025 đã xác định được 138 loài nấm độc, trong đó có 34 loài lần đầu tiên được ghi nhận là gây ngộ độc ở Trung Quốc. Các bài phổ biến kiến thức của Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Trung Quốc đã lần lượt bác bỏ các cách phân biệt trong dân gian. Nấm có màu sắc sặc sỡ mới độc: sai, có độc hay không không liên quan đến màu sắc. Nấm bị côn trùng ăn qua, mọc giòi thì không độc: sai, nhiều loại nấm cực độc khi trưởng thành vẫn bị côn trùng ăn. Nấm nấu cùng đồ bạc, tỏi mà đổi màu thì có độc: sai, độc tố nấm không chứa lưu huỳnh, kim bạc chuyển đen là do lưu huỳnh. Chiên ngập dầu ở nhiệt độ cao có thể khử độc: cũng không đáng tin. Kết luận của cơ quan này là “hiện nay chưa có phương pháp đơn giản, dễ thực hiện, nhanh chóng và hiệu quả để nhận biết nấm có độc hay không”. Lời nhắc của Cục Quản lý Giám sát Thị trường thành phố Bắc Kinh năm 2026 là, nếu sau khi ăn nhầm thấy khó chịu thì “hãy lập tức đi khám, tuyệt đối không tự xử lý”, giữ lại nấm và thức ăn thừa còn lại để bác sĩ thuận tiện nhận diện chất độc
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Mushroom Poisoning Outbreaks — China, 2025. China CDC Weekly (2026): “In 2025, China CDC investigated 828 mushroom poisoning incidents across 27 provincial-level administrative divisions (PLADs), affecting 2,165 individuals and causing 13 deaths - a case fatality rate of 0.6%, the lowest of the past six years. In total, 138 poisonous mushroom species were identified, including 34 newly recorded in poisoning incidents in China.” “From 2019 to 2024, the annual number of incidents ranged from 276 to 676, and the case fatality rate ranged from 0.87% to 2.86%.” https://doi.org/10.46234/ccdcw2026.120; báo cáo năm 2024 của cùng tạp chí https://doi.org/10.46234/ccdcw2025.106; Viện Sức khỏe Nghề nghiệp thuộc Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Trung Quốc, Yin Yu, Li Haijiao (2019). Phòng ngừa và kiểm soát ngộ độc nấm, trách nhiệm nặng nề, chặng đường còn xa: “Phương pháp 4: Nấm bị côn trùng ăn qua hoặc mọc giòi thì không độc. Sai!” “Phương pháp 6: Nấm nấu cùng đồ bạc, hành lá, tỏi, gạo mà đổi màu thì có độc. Sai!” “Vì vậy, hiện nay chưa có phương pháp đơn giản, dễ thực hiện, nhanh chóng và hiệu quả để nhận biết nấm có độc hay không”. https://www.chinacdc.cn/jkkp/zyjk/zdzs/201908/t20190802_301109.html; Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh thành phố Bắc Kinh (2023). Tránh xa nấm độc, đừng làm “dũng sĩ nấm”: “Những phương pháp phân biệt nấm độc được lưu truyền trong dân gian, như xem màu sắc và hình dạng, xem môi trường sinh trưởng, dùng đồ bạc để thử độc, xem chất tiết ra, xem có mọc giòi hoặc bị côn trùng ăn hay không, đều không đáng tin”. https://www.bjcdc.org/cdcmodule/jkfw/yyyspjk/jkyf/swzdyf/2023/35518.shtml; Cục Quản lý Giám sát Thị trường thành phố Bắc Kinh (2026). Về lời nhắc rủi ro phòng ngừa ngộ độc do ăn nhầm nấm hoang dã: “Hãy lập tức đi khám, tuyệt đối không tự xử lý để tránh bỏ lỡ thời điểm chẩn đoán và điều trị. Bảo quản thích hợp các mẫu nấm hoang dã còn thừa, thức ăn thừa và những thứ tương tự”. https://scjgj.beijing.gov.cn/zwxx/scjgdt/202606/t20260625_4715961.html
  • Ghi chú: Nếu nghi ngờ mình đã ăn nhầm thì lập tức đi bệnh viện, đừng tự xử lý ở nhà. Mang theo nấm còn lại, thức ăn thừa hoặc ảnh đã chụp. Ngộ độc nấm độc được chia thành nhiều loại, nhận diện được đó là loại nấm nào thì bác sĩ mới dễ điều trị theo đúng nguyên nhân. Mỗi năm đều có loài mới được ghi nhận là có thể gây ngộ độc cho người, vì vậy tiền đề “người địa phương nhận biết rất rõ” tự thân đã không đứng vững. Dùng kim bạc thử độc, nấu cùng tỏi, nấm bị côn trùng ăn qua thì không độc, nấm có màu sắc sặc sỡ mới độc, tất cả những cách nói này đều không đúng. Mộc nhĩ, nấm tuyết ngâm quá lâu và bột gạo ướt để lâu là một dạng ngộ độc khác, xem điều 48 (mộc nhĩ ngâm).

6. Không đưa xe đạp điện vào hành lang, không đưa vào thang máy, không sạc trong nhà

Tiền 0 đồngThời gian ítCần kiên trì một chútLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Không tốn tiền. Điểm khó là lần nào cũng phải đỗ xe ở điểm sạc tập trung dưới tòa nhà, đi bộ thêm vài chục mét.
  • Nói dễ hiểu: Đỗ hoặc sạc xe đạp điện ở sảnh, lối đi, cầu thang của nhà ở cao tầng là hành vi bị quy định của Bộ Quản lý Khẩn cấp nghiêm cấm. Không sửa đổi, khắc phục sẽ bị phạt cá nhân từ 500 đến 1000 tệ, người kinh doanh bị phạt từ 2000 đến 10000 tệ. Tiền phạt vẫn là chuyện nhỏ, quan trọng là những nơi này chính là lối phải đi qua để sơ tán, thoát thân khi xảy ra hỏa hoạn.
  • Lợi ích: Quy định của Bộ Quản lý Khẩn cấp nghiêm cấm rõ ràng: "Cấm đỗ xe đạp điện hoặc sạc xe đạp điện tại sảnh công cộng, lối đi sơ tán, cầu thang và lối thoát hiểm của các tòa nhà dân dụng cao tầng". Sảnh lối vào tòa nhà, lối đi, cầu thang và lối thoát hiểm đều không được đỗ xe cũng không được sạc xe. Đơn vị và cá nhân không kinh doanh nếu không chịu sửa đổi, khắc phục sẽ bị phạt từ 500 đến 1000 tệ, người kinh doanh bị phạt từ 2000 đến 10000 tệ. Quy định này chưa quản lý thang máy và trong nhà. Khi trả lời đại biểu Đại hội Đại biểu Nhân dân, Bộ Quản lý Khẩn cấp cho biết việc để và sạc xe đạp điện, ắc quy trái quy định trong nhà được đưa vào trọng điểm xử lý các nguy cơ, rủi ro lớn về phòng cháy chữa cháy. Thông điệp cảnh báo xã hội của cơ quan này là tác hại của việc "đưa xe vào tòa nhà, đưa dây điện ra ngoài nhà, tự ý tháo lắp, cải tạo". Thang máy thuộc phạm vi quản lý của quy định địa phương: từ ngày 1 tháng 5 năm 2025, Bắc Kinh cấm mang xe đạp điện và ắc quy sạc vào cabin thang máy; cá nhân không chịu sửa đổi, khắc phục sẽ bị phạt từ 500 đến 1000 tệ
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Bộ Quản lý Khẩn cấp (2021). "Quy định quản lý an toàn phòng cháy chữa cháy tại các tòa nhà dân dụng cao tầng" (Lệnh số 5 của Bộ Quản lý Khẩn cấp, Điều 37, Điều 47). https://www.gov.cn/zhengce/zhengceku/2021-08/01/content_5628815.htm; Bộ Quản lý Khẩn cấp (2023). "Công văn trả lời đề xuất số 00969 tại Kỳ họp thứ năm của Ủy ban Toàn quốc khóa XIII Hội nghị Hiệp thương Chính trị Nhân dân Trung Quốc": "Năm 2021, cả nước ghi nhận tổng cộng 1.8 vạn vụ cháy xe đạp điện, làm 65 người tử vong, 222 người bị thương, thiệt hại tài sản trực tiếp lên tới 2.21 trăm triệu tệ; trong đó có 3782 vụ xảy ra trong các tòa nhà, làm 60 người tử vong và 175 người bị thương". https://www.mem.gov.cn/gk/jytabljggk/zxwytadfzy/2022zx/202301/t20230119_440918.shtml; Bộ Quản lý Khẩn cấp (2025). "Họp báo ngày 15 tháng 1 năm 2025": "Số vụ cháy xe đạp điện trên mỗi triệu xe đã giảm từ 5.6 vụ năm 2023 xuống còn 3 vụ, số vụ cháy giảm 42.2% so với cùng kỳ, số người thương vong giảm hơn 90%". https://www.mem.gov.cn/xw/xwfbh/2025n01y15xwfbh_6337/; Bộ Quản lý Khẩn cấp (2024). "Trả lời kiến nghị số 7187 tại Kỳ họp thứ nhất Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc khóa XIV": "Đưa các vấn đề như để hoặc sạc xe đạp điện (ắc quy) trái quy định trong nhà, không thiết lập khu vực ngăn cháy theo yêu cầu vào trọng điểm xử lý của chiến dịch kiểm tra, xử lý chuyên đề các nguy cơ, rủi ro lớn về an toàn phòng cháy chữa cháy năm 2023", "tuyên truyền, cảnh báo xã hội về nguy cơ và tác hại do hỏa hoạn của việc 'đưa xe vào tòa nhà, đưa dây điện ra ngoài nhà, tự ý tháo lắp, cải tạo'". https://www.mem.gov.cn/gk/jytabljggk/rddbjydfzy/2023_5984/202401/t20240130_476731.shtml; Chính quyền Nhân dân quận Đông Thành, thành phố Bắc Kinh đăng lại thông tin của Cơ quan Phòng cháy Chữa cháy Bắc Kinh (2025). "Quy định phòng cháy chữa cháy Bắc Kinh: Mang xe đạp điện, ắc quy vào thang máy, cá nhân có thể bị phạt tối đa 1000 tệ": "Cấm mang xe đạp điện và ắc quy sạc vào cabin thang máy. Nếu vi phạm mà không chịu sửa đổi, khắc phục, đơn vị có thể bị phạt từ 2000 tệ đến dưới 10000 tệ, cá nhân có thể bị phạt từ 500 tệ đến dưới 1000 tệ". https://www.bjdch.gov.cn/ztzl/aqsczbgjsnxd/zdgz/202504/t20250410_4061604.html
  • Ghi chú: Đừng mua ắc quy đã cải tạo, đừng dùng bộ sạc của thương hiệu không rõ nguồn gốc, đừng cắm sạc suốt đêm mà không kiểm tra. Một khi ắc quy lithium cháy, chỉ trong vài chục giây lửa sẽ lan ra thiêu rụi cả khu vực, đồng thời bốc lên khói cực độc. Nếu xe đỗ trong hành lang rồi bốc cháy, thứ bị thiêu rụi chính là lối bạn phải đi qua để xuống dưới thoát thân. Số liệu Bộ Quản lý Khẩn cấp công bố cho thấy năm 2021, cả nước xảy ra 1.8 vạn vụ cháy xe đạp điện, làm 65 người tử vong. Trong đó có 3782 vụ cháy xảy ra trong các tòa nhà, làm 60 người tử vong; gần như tất cả người chết đều ở trong nhà. Sau đợt xử lý năm 2024, số vụ cháy giảm 42.2% so với năm trước, số người thương vong giảm hơn 90%. Số vụ cháy trên mỗi triệu xe giảm từ 5.6 vụ xuống còn 3 vụ. Buổi họp báo lần đó không đưa ra tổng số tuyệt đối của cả năm.

7. Đo huyết áp, nếu cao thì uống thuốc để hạ xuống mức đạt chuẩn

Tiền ítThời gian ítCần kiên trì một chútLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Máy đo huyết áp điện tử từ 100 đến 200 tệ. Mỗi lần đo mất 1 phút. Thuốc hạ huyết áp đa số có giá từ vài tệ đến vài chục tệ mỗi tháng. Điểm khó là dù không có triệu chứng vẫn phải tiếp tục uống thuốc.
  • Nói dễ hiểu: Cứ mỗi khi huyết áp tâm thu giảm 10 mmHg, nguy cơ mắc vấn đề tim mạch nghiêm trọng giảm 20%, nguy cơ đột quỵ giảm 27%. Suy tim giảm 28%, nguy cơ tử vong giảm 13%. Trong số những người Trung Quốc từ 35 đến 75 tuổi, 44.7% bị cao huyết áp, nhưng số người thực sự kiểm soát được chỉ là 7.2%.
  • Lợi ích: Gộp và tính chung kết quả của 123 thử nghiệm với hơn 61 vạn người. Cứ mỗi khi huyết áp tâm thu giảm 10 mmHg, các biến cố tim mạch chính giảm khoảng 20%. RR so với giá trị ban đầu là 0.80, khoảng tin cậy 95% CI từ 0.77 đến 0.83. Huyết áp tâm thu là con số cao hơn trong hai con số huyết áp. Đột quỵ giảm khoảng 27% (RR 0.73). Suy tim giảm khoảng 28% (RR 0.72). Tỷ lệ tử vong chung (do mọi nguyên nhân) giảm 13% (RR 0.87, 95% CI từ 0.84 đến 0.91). Trung Quốc từng sàng lọc 170 vạn người từ 35 đến 75 tuổi: 44.7% bị cao huyết áp. Trong số những người này, 44.7% biết mình bị cao huyết áp, 30.1% đang điều trị, nhưng chỉ 7.2% kiểm soát được
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Ettehad D và cộng sự (2016). Blood pressure lowering for prevention of cardiovascular disease and death: a systematic review and meta-analysis. Lancet. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(15)01225-8 ; Lu J và cộng sự (2017). Prevalence, awareness, treatment, and control of hypertension in China (China PEACE Million Persons Project). Lancet. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(17)32478-9
  • Ghi chú: Trước hết hãy đi đo huyết áp một lần. Trong 10 người cao huyết áp ở Trung Quốc, chưa đến 1 người kiểm soát được, vì vậy đo lần này là một trong những việc có mức đáng làm (lợi ích so với chi phí) cao nhất trong cuốn sách. Hạ xuống mức nào mới đạt chuẩn (130 hay 140) vẫn còn tranh luận, nhưng việc "biết mình bị cao huyết áp và hạ nó xuống" bản thân nó không còn tranh cãi.

8. Sau 35 tuổi, chỉ cần thừa cân thì đi kiểm tra đường huyết lúc đói một lần, dù bình thường cũng kiểm tra lại sau mỗi 3 năm

Tiền ítThời gian ítCần kiên trì khôngLợi ích vừaThước đo tỷ lệ tử vongĐối tượng trên 35 tuổi

  • Chi phí: Đường huyết lúc đói hơn chục tệ. Hemoglobin glycat hóa vài chục tệ. Chỉ cần đến bệnh viện lấy máu một lần là được.
  • Nói dễ hiểu: Bỏ ra vài chục tệ để lấy một ống máu là có thể phát hiện tiền tiểu đường khi chưa có bất kỳ triệu chứng nào. Khuyến nghị sàng lọc chính thức của Hoa Kỳ là: người từ 35 đến 70 tuổi, thừa cân hoặc béo phì, nên đi kiểm tra. Nếu kết quả bình thường thì kiểm tra lại sau mỗi 3 năm. Hoa Kỳ lấy chỉ số khối cơ thể 25 làm mốc thừa cân, với người châu Á thì hạ xuống 23, còn tiêu chuẩn của Trung Quốc là từ 24 đã được tính là thừa cân.
  • Lợi ích: Đội đặc nhiệm Dịch vụ Phòng ngừa Hoa Kỳ là cơ quan chính thức đưa ra khuyến nghị sàng lọc của Hoa Kỳ. Khuyến nghị hiện nay của cơ quan này là: sàng lọc tiền tiểu đường và tiểu đường type 2 ở người trưởng thành từ 35 đến 70 tuổi, thừa cân hoặc béo phì, kể cả khi hoàn toàn không có triệu chứng. Thừa cân là khi chỉ số khối cơ thể ≥25, béo phì là khi ≥30. Với người Mỹ gốc Á, cơ quan này khuyến nghị hạ mốc xuống chỉ số khối cơ thể ≥23, vì ở cùng một chỉ số khối cơ thể, người châu Á có nguy cơ mắc tiểu đường cao hơn. Tiêu chuẩn ngành của Trung Quốc quy định: chỉ số khối cơ thể từ 24.0 đến 28.0 được tính là thừa cân, ≥28.0 được tính là béo phì. Mức khuyến nghị của điều này là B. Tài liệu cũng ghi rõ: "Đối với người trưởng thành có đường huyết bình thường, sàng lọc một lần mỗi 3 năm là cách làm hợp lý"
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: US Preventive Services Task Force (2021). Screening for Prediabetes and Type 2 Diabetes. https://www.uspreventiveservicestaskforce.org/uspstf/recommendation/screening-for-prediabetes-and-type-2-diabetes: "at a lower BMI (≥23) if the patient is Asian American"; Văn phòng Ủy ban Y tế Quốc gia (2024). "Diễn giải Kiến thức cốt lõi về quản lý cân nặng của người dân (phiên bản 2024)": "Theo tiêu chuẩn ngành 《Phân định cân nặng ở người trưởng thành》 (WS/T 428-2013), … 24.0≤BMI<28.0 là thừa cân, BMI≥28.0 là béo phì". https://www.gov.cn/zhengce/zhengceku/202407/P020240703481519509521.pdf; Wang L và cộng sự (2021). Prevalence and Treatment of Diabetes in China, 2013-2018. JAMA: "In 2018, among adults with diabetes, 36.7% (95% CI, 34.7%-38.6%) reported being aware of their condition" "These rates did not change significantly from 2013."https://doi.org/10.1001/jama.2021.22208
  • Ghi chú: Phát hiện tiền tiểu đường không có nghĩa là phải uống thuốc ngay. Ăn ít hơn, vận động nhiều hơn, giảm một chút cân nặng có thể làm nguy cơ mắc tiểu đường giảm từ 30% đến 60%. Trong cuộc điều tra toàn quốc năm 2018, chỉ 36.7% người trưởng thành Trung Quốc mắc tiểu đường biết mình mắc bệnh, không có chuyển biến rõ rệt so với năm 2013. Mức giảm này cùng với việc nên thay đổi như thế nào và bao lâu kiểm tra lại sau khi phát hiện, xem mục 2 điều 45 (phát hiện tiền tiểu đường).

9. Không lái xe quá tốc độ, không lái xe khi uống rượu, không xem điện thoại, buồn ngủ thì dừng xe nghỉ

Tiền 0 đồngThời gian ítCần kiên trì một chútLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Không tốn tiền. Lái chậm hơn một chút, mỗi chuyến mất thêm vài phút. Cái khó là uống ít hơn trong các buổi tiệc, có tin nhắn đến thì cố nhịn không xem. Lái đường dài, cứ mỗi 4 giờ ít nhất phải dừng lại nghỉ 20 phút.
  • Nói dễ hiểu: Tốc độ xe trung bình cứ tăng 1% thì xác suất gây tai nạn chết người tăng khoảng 4%. Rượu không có ngưỡng an toàn kiểu "uống một chút không sao". Khi lái xe mà nghịch điện thoại cầm trên tay, nguy cơ xảy ra sự cố khoảng gấp 3.6 lần so với tập trung lái xe, lúc quay số thì khoảng gấp 12.2 lần. Khi buồn ngủ đến mức người khác cũng nhìn ra được, nguy cơ khoảng gấp 3.4 lần.
  • Lợi ích: Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO): tốc độ xe trung bình cứ tăng 1% thì nguy cơ xảy ra tai nạn chết người tăng 4%. Nguy cơ do lái xe khi uống rượu bắt đầu tăng từ nồng độ cồn trong máu rất thấp. WHO cũng nói rằng tài xế sử dụng điện thoại khi lái xe có xác suất gặp tai nạn khoảng gấp 4 lần so với người không sử dụng, còn dùng điện thoại rảnh tay cũng không an toàn hơn bao nhiêu. Một nghiên cứu của Mỹ đã lắp camera trong xe của hơn 3500 tài xế, ghi lại 905 vụ tai nạn gây thương tích hoặc làm hỏng xe. Nhóm đối chứng là các đoạn lái xe khi tỉnh táo, tập trung và không uống rượu. Tổng hợp các hành động nghịch điện thoại trên tay, OR xảy ra sự cố là 3.6 (OR 3.6). Vì kết cục tai nạn này hiếm gặp nên OR và nguy cơ tương đối gần tương đương nhau. OR của việc quay số là 12.2, gõ chữ gửi tin nhắn là 6.1, với tay lấy điện thoại là 4.8, lướt điện thoại là 2.7, gọi điện bằng điện thoại cầm trên tay là 2.2. Những người có biểu hiện buồn ngủ rõ rệt trên video có OR là 3.4 (OR 3.4)
  • Mức độ bằng chứng: B
  • Nguồn: WHO (2025). Road traffic injuries fact sheet: "Drivers using mobile phones are approximately 4 times more likely to be involved in a crash than drivers not using a mobile phone." "Hands-free phones are not much safer than hand-held phone sets." https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/road-traffic-injuries ; Dingus TA và cộng sự (2016). Driver crash risk factors and prevalence evaluation using naturalistic driving data. PNAS 113(10):2636-2641. https://doi.org/10.1073/pnas.1513271113 ; "Luật An toàn giao thông đường bộ của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa (sửa đổi năm 2021)", khoản 2 Điều 22: "Không được lái xe cơ giới khi quá mệt mỏi gây ảnh hưởng đến an toàn lái xe"; Điều 90: "Bị cảnh cáo hoặc phạt từ 20 tệ đến 200 tệ". https://flk.npc.gov.cn/detail?id=ff8081817ab231eb017abd617ef70519 ; "Điều lệ thực hiện Luật An toàn giao thông đường bộ của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa (sửa đổi năm 2017)", Điều 62: khi lái xe cơ giới không được có "(3)Hành vi gọi điện, nghe điện thoại cầm tay, xem tivi và các hành vi khác gây cản trở an toàn lái xe" "(7)Lái xe cơ giới liên tục quá 4 giờ mà không dừng xe nghỉ hoặc thời gian dừng nghỉ dưới 20 phút". https://flk.npc.gov.cn/detail?id=ff8080816f3cbb3c016f40f566c10e23 ; Bộ Công an (2021). "Biện pháp quản lý việc tính điểm đối với hành vi vi phạm an toàn giao thông đường bộ" (Lệnh số 163 của Bộ Công an), Điều 11: các hành vi bị tính 3 điểm trong một lần gồm "(6)Khi lái xe cơ giới có hành vi gọi điện, nghe điện thoại cầm tay và các hành vi khác gây cản trở an toàn lái xe" "(14)Lái xe chở hàng cơ giới liên tục quá 4 giờ mà không dừng xe nghỉ hoặc thời gian dừng nghỉ dưới 20 phút"; Điều 9: các hành vi bị tính 9 điểm trong một lần gồm "(7)Lái xe chở khách loại trung trở lên, xe vận chuyển hàng nguy hiểm liên tục quá 4 giờ mà không dừng xe nghỉ hoặc thời gian dừng nghỉ dưới 20 phút". http://www.gov.cn/gongbao/content/2022/content_5679697.htm
  • Ghi chú: Nhóm số liệu 1%, 4% về tốc độ và tử vong được suy ra theo mô hình tai nạn, không phải từ một thử nghiệm phân nhóm ngẫu nhiên. Về lái xe khi uống rượu, WHO chỉ đưa ra xu hướng chứ không đưa ra con số. Câu hỏi "uống bao nhiêu thì nguy cơ tăng bao nhiêu" chưa được kiểm chứng tài liệu gốc trong mục này. Những OR về điện thoại và buồn ngủ là số liệu tính trên các vụ tai nạn gây thương tích hoặc làm hỏng xe, không phải tử vong. Nhóm đối chứng được chọn là "trạng thái lái xe lý tưởng nhất", nên những con số này sẽ hơi cao hơn nếu so với việc lái xe bình thường. Quy định pháp luật cấm gọi điện bằng điện thoại cầm trên tay, phạt từ 20 đến 200 tệ, tính 3 điểm. Dùng điện thoại rảnh tay không vi phạm pháp luật, nhưng WHO nói rằng cách này cũng không an toàn hơn bao nhiêu. Lái xe liên tục quá 4 giờ mà không nghỉ đủ 20 phút cũng là vi phạm pháp luật. Lái xe tải bị tính 3 điểm, lái xe chở khách loại trung trở lên và xe chở hàng nguy hiểm bị tính 9 điểm. Buồn ngủ thì hãy vào trạm dịch vụ, dừng xe nghỉ một lát. Thuốc cảm, thuốc chống dị ứng có chứa chlorpheniramine, diphenhydramine cũng có thể gây buồn ngủ, xem mục 34, điều 12 (chlorpheniramine). Người thường xuyên buồn ngủ khi lái xe, ngáy rất to, xem mục 3, điều 27 (ngưng thở khi ngủ).

10. Khi ngồi trên xe, cho trẻ dưới 4 tuổi dùng ghế an toàn, không bế trong lòng

Tiền nhiềuThời gian ítCần kiên trì khôngLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vongĐối tượng trẻ sơ sinh, trẻ em, mang thai

  • Chi phí: Một chiếc có giá 300 đến 2000 tệ, có thể dùng trong vài năm. Mỗi lần lên xe mất thêm 1 phút để buộc cố định trẻ.
  • Nói dễ hiểu: Trẻ sơ sinh dưới một tuổi dùng ghế an toàn khi ngồi trên xe thì xác suất bị thương tích gây tử vong trong tai nạn xe giảm khoảng 70%. Trẻ từ 1 đến 4 tuổi giảm khoảng một nửa. Bế trẻ trong lòng không có được hiệu quả này.
  • Lợi ích: Cơ quan quản lý an toàn giao thông đường bộ Hoa Kỳ (NHTSA) ước tính rằng dùng ghế an toàn có thể làm nguy cơ bị thương tích gây tử vong của trẻ sơ sinh dưới 1 tuổi trên xe con giảm 71%. Với trẻ nhỏ từ 1 đến 4 tuổi, mức giảm là 54%. Theo thước đo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), tử vong ở trẻ sơ sinh giảm 71%
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: NHTSA (2024). Occupant Protection in Passenger Vehicles: 2022 Data (DOT HS 813 573). https://crashstats.nhtsa.dot.gov/Api/Public/ViewPublication/813573 ; WHO (2025). Road traffic injuries fact sheet. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/road-traffic-injuries
  • Ghi chú: Cố định ghế đúng theo hướng dẫn sử dụng, lắp sai thì chẳng khác nào không lắp. Trẻ dưới 1 tuổi phải lắp ghế quay ngược, để trẻ hướng mặt về phía đuôi xe. Những con số trên được cơ quan chức năng Hoa Kỳ ước tính từ dữ liệu tai nạn.

11. Nhà có trẻ nhỏ thì lắp bộ hạn chế độ mở hoặc thanh chắn cho cửa sổ và ban công, lưới chống muỗi không được tính là biện pháp bảo vệ

Tiền ítThời gian ítCần kiên trì khôngLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vongĐối tượng trẻ sơ sinh, trẻ em

  • Chi phí: Một bộ hạn chế độ mở cửa sổ hoặc khóa an toàn cho trẻ em giá vài chục tệ. Lắp đặt mất mười phút.
  • Nói dễ hiểu: Một bộ hạn chế độ mở giá vài chục tệ. Thành phố New York miễn phí lắp thanh chắn cửa sổ cho các hộ có nguy cơ cao, đồng thời cử người đến tận nhà hướng dẫn, số trẻ bị ngã ở một khu vực được báo cáo đã giảm một nửa trong ba năm. Sau đó New York còn ban hành luật, yêu cầu chủ nhà lắp thanh chắn cho những căn hộ có trẻ từ 10 tuổi trở xuống sinh sống. Lưới chống muỗi không được tính là biện pháp bảo vệ.
  • Lợi ích: Từ năm 1972, thành phố New York đã triển khai một chương trình có tên "Trẻ em không biết bay", phát miễn phí thanh chắn cửa sổ tại các khu vực có nguy cơ cao, đồng thời cử người đến tận nhà hướng dẫn. Số ca ngã được báo cáo tại quận Bronx giảm 50% từ năm 1973 đến năm 1975. Sau đó, thành phố New York sửa đổi bộ luật vệ sinh, bắt buộc chủ nhà phải lắp thanh chắn cửa sổ cho các căn hộ có trẻ em từ 10 tuổi trở xuống sinh sống
  • Mức độ bằng chứng: B
  • Nguồn: Spiegel CN, Lindaman FC (1977). Children can't fly: a program to prevent childhood morbidity and mortality from window falls. American Journal of Public Health: "Significant reduction in falls resulted, particularly in the Bronx, where reported falls declined 50 percent from 1973 to 1975", bộ luật vệ sinh thành phố New York sửa đổi năm 1976 "to require that landlords provide window guards in apartments where children ten years old and younger reside". https://doi.org/10.2105/AJPH.67.12.1143; (2021). Unintentional Window Falls in Children and Adolescents. Academic Pediatrics: từ tháng 1 năm 2007 đến tháng 8 năm 2017, trong 38,840 ca đến khám cấp cứu được ghi nhận bởi hệ thống giám sát thương tích điện tử toàn quốc, "The majority of falls occurred in children under the age of 6 and were related to falls from a second story or below". https://doi.org/10.1016/j.acap.2020.07.008
  • Ghi chú: Nghiên cứu trên lắp thanh chắn cửa sổ. Bộ hạn chế độ mở khiến cửa sổ chỉ có thể mở ra một đoạn nhỏ, nguyên lý cũng giống nhau, nhưng chưa có số liệu nghiên cứu riêng. Không đặt giường, sofa, thùng hay những thứ tương tự mà trẻ có thể trèo lên ở cạnh cửa sổ và ban công. Lưới chống muỗi chỉ chắn muỗi, đẩy một cái là rơi, đừng coi nó như thanh chắn. Cũng không phải chỉ nhà cao tầng mới cần lắp: trong số liệu của Mỹ, phần lớn các ca ngã xảy ra ở tầng hai hoặc thấp hơn. Trẻ ngồi xe tập đi có bánh rồi cả người lẫn xe ngã xuống cầu thang, xem mục 20, điều 15 (đừng mua xe tập đi có bánh).

12. Khi trẻ ở gần nước thì không được rời mắt, đi thuyền hoặc bơi tự nhiên phải mặc áo phao

Tiền ítThời gian vừaCần kiên trì khôngLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Áo phao từ 50 đến 200 tệ. Ngoài ra còn phải dành sự chú ý để trông chừng trẻ.
  • Nói dễ hiểu: Khi rơi xuống nước lúc đi thuyền, mặc áo phao thì xác suất chết đuối chỉ khoảng một nửa so với không mặc. Đuối nước cho đến nay vẫn là nguyên nhân tử vong hàng đầu ở trẻ em từ 1 đến 14 tuổi tại Trung Quốc. Tỷ lệ tử vong do đuối nước ở nông thôn khoảng gấp đôi thành thị.
  • Lợi ích: Một nghiên cứu sử dụng dữ liệu của Tuần duyên Mỹ đã ghép những người có điều kiện tương tự thành từng cặp để so sánh. Trong số những người rơi xuống nước khi đi thuyền giải trí, nguy cơ tử vong do đuối nước ở người mặc áo phao thấp hơn khoảng một nửa. Giá trị ban đầu là RR đã hiệu chỉnh 0.51, khoảng tin cậy 95% CI từ 0.35 đến 0.74. Tỷ lệ tử vong do đuối nước ở người dưới 20 tuổi tại Trung Quốc giảm từ 6.60 người trên 100,000 người năm 2013 xuống còn 3.28 người trên 100,000 người năm 2021. Ở nông thôn, tỷ lệ này khoảng gấp 2 lần thành thị. Năm 2021, nông thôn là 3.84 người trên 100,000 người, thành thị là 2.01 người. Đuối nước vẫn là nguyên nhân tử vong hàng đầu ở trẻ em từ 1 đến 14 tuổi. Năm 2021, tỷ lệ tử vong do đuối nước ở nhóm từ 1 đến 14 tuổi là 3.23 người trên 100,000 người, cao hơn 0.99 người so với thương tích do giao thông đường bộ, nguyên nhân đứng thứ hai. Trong số ca tử vong do thương tích ở nhóm từ 0 đến 19 tuổi năm 2021, đuối nước chiếm 31.1%, giao thông đường bộ chiếm 27.9%. Nhóm từ 15 đến 19 tuổi có tỷ lệ tử vong do đuối nước cao nhất, 3.95 người trên 100,000 người, trong đó nam giới là 5.99 người
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Cummings P và cộng sự (2011). Association between wearing a personal floatation device and death by drowning among recreational boaters. Injury Prevention. https://doi.org/10.1136/ip.2010.028688; Li Z và cộng sự (2023). Unintentional Drowning Mortality Among Individuals Under Age 20 — China, 2013–2021. China CDC Weekly: "in China, it is deemed the primary cause of death for children between the ages of 1 and 14. According to 2021 data, the rate of unintentional drowning in this age group is 3.23 per 100,000, surpassing road traffic injuries, the second leading cause of fatalities, by 0.99 per 100,000." "rural areas exhibited roughly double the mortality rate found in urban areas". https://doi.org/10.46234/ccdcw2023.198; Zhou J và cộng sự (2024). Injury Mortality of Children and Adolescents Aged 0–19 Years — China, 2010–2021. China CDC Weekly: "drowning and road traffic crashes were the top two causes of child injury deaths, explaing 31.1% and 27.9% of total injury deaths". https://doi.org/10.46234/ccdcw2024.057
  • Ghi chú: Mức A chỉ tương ứng với nửa áo phao. "Không rời mắt" là đồng thuận chung, nhưng nếu tính riêng thì chỉ ở mức C, không có thử nghiệm ngẫu nhiên và sau này cũng sẽ không có. Tử vong do đuối nước ở Trung Quốc tập trung ở nông thôn và nam giới từ 15 đến 19 tuổi. Mùa đông chơi trên mặt băng, xem điều 41 (đo độ dày trước khi ra mặt băng ngoài tự nhiên).

13. Người từ 60 tuổi trở lên tập thăng bằng và sức mạnh chân, cải tạo phòng tắm và cầu thang trong nhà

Tiền ítThời gian nhiềuCần kiên trì cóLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vongĐối tượng người cao tuổi, trên 60 tuổi

  • Chi phí: Tập thái cực quyền hoặc các bài tập thăng bằng 2 đến 3 lần mỗi tuần, mỗi lần 30 phút. Thảm chống trượt trong phòng tắm, tay vịn, đèn ngủ có giá từ vài chục đến vài trăm tệ. Điều khó là phải kiên trì tập lâu dài.
  • Nói dễ hiểu: Tập thăng bằng hai, ba lần mỗi tuần, chẳng hạn như thái cực quyền, giúp số lần người cao tuổi bị ngã giảm khoảng 23%, số người từng bị ngã giảm 15%. Thuê người đến tận nhà đánh giá và cải tạo nhà cửa giúp số lần bị ngã giảm khoảng 20%. Ngã là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong do thương tích ở người từ 65 tuổi trở lên tại Trung Quốc, hơn một nửa số vụ ngã xảy ra ngay trong nhà mình.
  • Lợi ích: Cochrane gộp và phân tích 108 thử nghiệm với tổng cộng 23,407 người. Vận động giúp số lần người cao tuổi bị ngã giảm 23%. Giá trị ban đầu là tỷ số tỷ lệ ngã RaR 0.77, khoảng tin cậy 95% CI từ 0.71 đến 0.83. Số người từng bị ngã giảm 15% (RR 0.85). Thuê người đến nhà đánh giá và cải tạo an toàn giúp tỷ lệ ngã giảm khoảng 20% (RR 0.81, 95% CI 0.68 đến 0.97). Tập thái cực quyền giúp nguy cơ ngã giảm khoảng 29% (RR 0.71). Tại Trung Quốc, ngã là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong do thương tích ở người từ 65 tuổi trở lên. Trong số các vụ ngã ở người cao tuổi được giám sát năm 2018, 55.97% xảy ra tại nhà
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Sherrington C và cộng sự (2019). Exercise for preventing falls in older people living in the community. Cochrane Database of Systematic Reviews. https://doi.org/10.1002/14651858.CD012424.pub2 ; Gillespie LD và cộng sự (2012). Interventions for preventing falls in older people living in the community. Cochrane Database of Systematic Reviews. https://doi.org/10.1002/14651858.CD007146.pub3 ; Lu Z và cộng sự (2021). Characteristics of Falls Among Older People — China, 2018. China CDC Weekly. https://doi.org/10.46234/ccdcw2021.013
  • Ghi chú: Điều này áp dụng cho người từ 60 tuổi trở lên sống tại nhà mình, không ở viện dưỡng lão. Các nghiên cứu trên tính số lần bị ngã, không phải số người tử vong. Từ lúc người cao tuổi bị ngã đến khi bị gãy xương hông rồi tử vong, quãng thời gian này rất ngắn. Không nhìn rõ đường cũng dễ bị ngã hơn, bệnh đục thủy tinh thể ảnh hưởng đến việc nhìn đường, xem mục 17, điều 9 (phẫu thuật đục thủy tinh thể). Người cao tuổi dắt chó đi dạo bị chó kéo ngã, xem mục 17, điều 10 (người cao tuổi dắt chó đi dạo). Xương có chịu được cú ngã hay không, xem điều 39 của mục này (kiểm tra mật độ xương).

14. Xét nghiệm bộ 5 chỉ dấu viêm gan B, kết hợp với hồ sơ tiêm chủng để quyết định có cần tiêm bổ sung hay không

Tiền ítThời gian ítCần kiên trì khôngLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Xét nghiệm một lần tốn vài chục tệ. Người lớn cần tiêm, vắc-xin viêm gan B 3 mũi tổng cộng khoảng 100 đến 300 tệ, chi phí cụ thể theo cơ sở tiêm chủng tại địa phương. Thông thường tiêm vào tháng 0, 1 và 6.
  • Nói dễ hiểu: Trong nghiên cứu Qidong, những người được tiêm vắc-xin viêm gan B khi mới sinh có nguy cơ mắc ung thư gan sau này thấp hơn 84%. Người lớn không thể áp dụng nguyên xi mức giảm này, cũng không thể chỉ vì kháng thể thấp mà tiêm bổ sung 3 mũi. Người đã hoàn thành toàn bộ liệu trình, từng có kháng thể bảo vệ và có hệ miễn dịch bình thường thì thường không cần tiêm nhắc lại. Người không rõ mình đã tiêm hay chưa thì mang phiếu xét nghiệm đến cơ sở tiêm chủng để được đánh giá.
  • Lợi ích: Thử nghiệm Qidong được phân nhóm ngẫu nhiên theo quần thể, không phải theo từng cá nhân, và được theo dõi trong 30 năm. Tiêm vắc-xin viêm gan B cho trẻ sơ sinh làm giảm 84% ung thư gan nguyên phát. Khoảng tin cậy là 95% CI từ 23% đến 97%. Tỷ lệ dương tính với kháng nguyên bề mặt viêm gan B HBsAg giảm 72% (95% CI từ 68% đến 75%), tỷ lệ dương tính này chính là tỷ lệ những người được xét nghiệm phát hiện đang mang virus. Trong nhóm đối chứng, có 67.8% người được tiêm bổ sung vắc-xin ở độ tuổi từ 10 đến 14. Hiệu quả của việc tiêm bổ sung đối với tỷ lệ dương tính HBsAg ở giai đoạn đầu tuổi trưởng thành chỉ là 21% (95% CI từ 10% đến 30%), yếu hơn nhiều so với tiêm ngay từ khi mới sinh. Tỷ lệ dương tính HBsAg trong toàn bộ dân số Trung Quốc giảm 52% trong giai đoạn 1992 đến 2014, còn ở trẻ dưới 5 tuổi giảm 97%. Không thể áp dụng trực tiếp những con số này cho việc tiêm bổ sung ở người lớn. Người có hệ miễn dịch bình thường, đã hoàn thành toàn bộ liệu trình và từng tạo ra kháng thể bảo vệ vẫn có trí nhớ miễn dịch sau khi lượng kháng thể giảm, nên thường không cần tiêm nhắc lại. Trí nhớ miễn dịch nghĩa là khi cơ thể gặp lại virus, cơ thể có thể nhanh chóng huy động cơ chế phòng vệ. Việc có cần tiêm bổ sung hay không phải được quyết định dựa trên hồ sơ tiêm chủng, kháng nguyên bề mặt, kháng thể bề mặt và kháng thể lõi. Người không rõ lịch sử tiêm chủng thì đến cơ sở tiêm chủng để được đánh giá.
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Qu C và cộng sự (2014). Efficacy of neonatal HBV vaccination on liver cancer and other liver diseases over 30-year follow-up of the Qidong hepatitis B intervention study. PLoS Medicine: "The estimated efficacy of catch-up vaccination on HBsAg seroprevalence in early adulthood was 21% (95% CI 10%-30%), substantially weaker than that of the neonatal vaccination (72%, 95% CI 68%-75%)." https://doi.org/10.1371/journal.pmed.1001774 ; Cui F và cộng sự (2017). Prevention of Chronic Hepatitis B after 3 Decades of Escalating Vaccination Policy, China. Emerging Infectious Diseases. https://doi.org/10.3201/eid2305.161477; Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Trung Quốc. Viêm gan B (phòng ngừa miễn dịch bằng vắc-xin, câu hỏi thường gặp số 4). https://www.chinacdc.cn/jkyj/mygh02/ymkyfjb/yxgy/; CDC. Pink Book, Chapter 10: Hepatitis B (Immunogenicity and Vaccine Efficacy, Serologic Testing of Vaccine Recipients). https://www.cdc.gov/pinkbook/hcp/table-of-contents/chapter-10-hepatitis-b.html; CDC (2023). Screening and Testing for Hepatitis B Virus Infection: CDC Recommendations — United States, 2023 (Bảng 1, Persons Who Are Fully Vaccinated Against HBV Infection). https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/72/rr/rr7201a1.htm
  • Ghi chú: Người lớn chưa từng tiêm, chưa tiêm đủ hoặc không rõ lịch sử tiêm chủng thì mang hồ sơ tiêm chủng và phiếu xét nghiệm đến cơ sở tiêm chủng. Nếu bác sĩ xác nhận vẫn có khả năng nhiễm virus, hãy tiêm theo quy trình hoặc tiêm bổ sung cho đủ. Không thể chỉ dựa vào một lần xét nghiệm kháng thể âm tính nhiều năm sau để kết luận lần tiêm trước đã thất bại. Người bình thường sau khi hoàn thành toàn bộ liệu trình không cần xét nghiệm kháng thể lặp đi lặp lại chỉ để quyết định có cần tiêm nhắc lại hay không. Sau khi tiêm đủ liệu trình, nếu xét nghiệm vào thời điểm theo quy định cho thấy không có kháng thể bảo vệ, cần để bác sĩ sắp xếp tiêm bổ sung và xét nghiệm lại. Người chạy thận, người suy giảm chức năng miễn dịch, người thường xuyên tiếp xúc với máu do công việc và các nhóm khác cũng cần được đánh giá riêng. Kháng thể lõi dương tính có thể cho thấy trước đây đã từng nhiễm virus, không thể trực tiếp xem là chưa từng nhiễm và cần tiêm bổ sung. Vắc-xin không thể điều trị tình trạng nhiễm virus đã tồn tại. Người có kháng nguyên bề mặt HBsAg dương tính cần đến khoa bệnh gan để được đánh giá, xem Mục 16, điều 11 (người có kháng nguyên bề mặt viêm gan B dương tính cần siêu âm B gan 6 tháng một lần).

15. Bị đinh sắt, dằm gỗ đâm hoặc vết thương dính đất bùn, hãy đi xử lý trong ngày, tiện thể hỏi xem có cần tiêm phòng uốn ván không

Tiền ítThời gian ítCần kiên trì khôngLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Tiền đăng ký khám cộng với xử lý vết thương vài chục tệ. Nếu bác sĩ nói cần tiêm, vắc-xin hoặc globulin miễn dịch có giá từ vài chục đến vài trăm tệ.
  • Nói dễ hiểu: Ở Mỹ, một khi mắc uốn ván, khoảng 1 trong 10 người sẽ tử vong. Vết thương sâu, vết thương dính đất bùn có nguy cơ cao nhất. Vết thương bẩn, nếu đã đủ 5 năm kể từ mũi tiêm trước thì cần tiêm nhắc lại 1 mũi. Đi xử lý trong ngày không tốn đến vài chục tệ, đừng trì hoãn.
  • Lợi ích: Trong các ca uốn ván ở Mỹ, khoảng 1 trong 10 ca tử vong. Vết thương sâu, vết thương bị đất bùn làm nhiễm bẩn có nguy cơ cao hơn. Quy phạm chẩn đoán và điều trị năm 2024 của Trung Quốc chia vết thương thành 2 mức. Vết thương nông được xử lý trong vòng 6 giờ, không dính đất bùn, phân và nước bọt động vật, được xem là nguy cơ thấp. Vết thương được xử lý sau hơn 6 giờ, dính những thứ nói trên, hoặc là vết đâm, vết rách lột, vết thương do chèn ép, vết bỏng, vết thương do lạnh, vết thương còn dị vật bên trong, được xem là nguy cơ cao. Người đã tiêm từ 3 mũi trở lên và mũi cuối cùng chưa đến 5 năm thì không cần tiêm gì. Nếu đã từ 5 đến 10 năm, vết thương nguy cơ cao cần tiêm nhắc lại 1 mũi. Nếu đủ 10 năm, bất kể thuộc mức nào cũng cần tiêm nhắc lại 1 mũi. Người chưa tiêm đủ 3 mũi hoặc không nhớ rõ thì phải tiêm bổ sung cho đủ vắc-xin. Vết thương nguy cơ cao còn cần đồng thời tiêm chế phẩm miễn dịch thụ động (những mũi tiêm trực tiếp cung cấp kháng thể như globulin miễn dịch hoặc kháng độc tố)
  • Mức độ bằng chứng: B
  • Nguồn: Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ. Uốn ván: "Tetanus bacteria can get into someone's body through broken skin, usually through injuries." "Tetanus can lead to death (1 in 10 cases in the United States are fatal)." "People who didn't complete the primary series or who aren't up to date with their 10-year tetanus booster shots are also at increased risk." "Vaccination also helps prevent tetanus in people with wounds, depending on their tetanus vaccination history." https://www.cdc.gov/tetanus/about/index.html; Văn phòng Ủy ban Y tế Quốc gia (2024). "Thông báo về việc ban hành Quy phạm chẩn đoán và điều trị uốn ván không phải ở trẻ sơ sinh (bản năm 2024)" (công văn số 381〔2024〕, phân loại nguy cơ xem trang 16 của phụ lục, Bảng 4 xem trang 20). https://www.gov.cn/zhengce/zhengceku/202410/content_6982262.htm; PDF phụ lục (bản quét). https://www.gov.cn/zhengce/zhengceku/202410/P020241023483425528555.pdf
  • Ghi chú: Đến bệnh viện hãy để bác sĩ判断, đừng tự quyết định, cũng đừng ngại phiền mà không hỏi. Không phải vết thương nào cũng cần tiêm. Bác sĩ sẽ xem vết thương thuộc mức nào, rồi hỏi bạn lần tiêm trước là khi nào, sau đó mới quyết định. "Đã tiêm lúc nhỏ thì có tác dụng suốt đời" là sai. Nếu vết thương bẩn, đủ 5 năm kể từ mũi tiêm trước thì cần tiêm nhắc lại. Vì vậy trước khi đi, hãy nghĩ xem lần cuối mình tiêm phòng uốn ván là vào năm nào.

16. Phụ nữ tiêm vắc-xin HPV, càng sớm càng tốt

Tiền nhiềuThời gian ítCần kiên trì khôngLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vongĐối tượng phụ nữ, trẻ em

  • Chi phí: Vắc-xin 2 giá sản xuất trong nước khoảng hơn 300 tệ một mũi, vắc-xin 9 giá nhập khẩu khoảng 1300 tệ một mũi. Tổng cộng tiêm 2 đến 3 mũi. Mỗi lần đi mất nửa ngày.
  • Nói dễ hiểu: Thụy Điển đã theo dõi 167 万 phụ nữ. Những người tiêm vắc-xin HPV trước 17 tuổi về sau có nguy cơ mắc ung thư cổ tử cung xâm lấn chỉ bằng khoảng một phần tám so với người không tiêm. Những người đến 17 đến 30 tuổi mới tiêm cũng chỉ còn khoảng một nửa. Tiêm càng sớm, mức giảm càng nhiều.
  • Lợi ích: Thụy Điển đã theo dõi 167 万 phụ nữ để thống kê: những người đã tiêm vắc-xin có tỷ lệ mắc ung thư cổ tử cung xâm lấn thấp hơn người chưa tiêm. Người tiêm trước 17 tuổi có tỷ lệ thấp hơn khoảng 88% (IRR 0.12, 95% CI 0.00 đến 0.34, phần trong ngoặc là giá trị gốc và khoảng tin cậy của nó). Người tiêm trong độ tuổi 17 đến 30 có tỷ lệ thấp hơn khoảng 53% (IRR 0.47, 95% CI 0.27 đến 0.75). Tổ chức Y tế Thế giới xếp các bé gái từ 9 đến 14 tuổi, chưa quan hệ tình dục, vào nhóm ưu tiên tiêm chủng
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Lei J và cộng sự (2020). HPV Vaccination and the Risk of Invasive Cervical Cancer. New England Journal of Medicine. https://doi.org/10.1056/NEJMoa1917338; WHO. Cervical cancer fact sheet: "HPV vaccination is a priority for all girls aged 9–14 years, before they become sexually active." https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cervical-cancer
  • Ghi chú: Tổ chức Y tế Thế giới ưu tiên tiêm cho các bé gái từ 9 đến 14 tuổi, chưa quan hệ tình dục. Tiêm trong độ tuổi 17 đến 30 vẫn giúp giảm hơn một nửa. Nghiên cứu của Thụy Điển chỉ theo dõi đến 30 tuổi; tiêm sau 30 tuổi có thể giảm bao nhiêu thì nghiên cứu không có số liệu. Đã tiêm vắc-xin vẫn phải sàng lọc ung thư cổ tử cung, vắc-xin không thể thay thế sàng lọc, xem điều 18 (phụ nữ trên 30 tuổi làm sàng lọc ung thư cổ tử cung).

17. Phụ nữ từ 40 tuổi bắt đầu sàng lọc ung thư vú, chụp nhũ ảnh hai năm một lần

Tiền ítThời gian ítCần kiên trì khôngLợi ích vừaThước đo tỷ lệ tử vongĐối tượng phụ nữ trên 35 tuổi

  • Chi phí: Mỗi lần chụp nhũ ảnh khoảng hai ba trăm tệ. Nhiều khu vực có chương trình sàng lọc miễn phí. Cứ hai năm dành nửa ngày.
  • Nói dễ hiểu: Phụ nữ từ 40 đến 74 tuổi chụp nhũ ảnh một lần mỗi hai năm, đây là khuyến nghị được nêu rõ trong hướng dẫn sàng lọc chính thức của Hoa Kỳ. Với người từ 75 tuổi trở lên, cũng như việc chụp thêm siêu âm và cộng hưởng từ đối với người có tuyến vú đặc, kết luận chính thức là bằng chứng vẫn chưa đủ. Khi gói khám sức khỏe tính thêm tiền cho những mục này, có thể không mua.
  • Lợi ích: Đội đặc nhiệm về dịch vụ phòng ngừa của Hoa Kỳ là cơ quan chính thức của Hoa Kỳ đưa ra các khuyến nghị sàng lọc. Khuyến nghị hiện nay của cơ quan này là: "Khuyến nghị phụ nữ từ 40 đến 74 tuổi thực hiện chụp X-quang tuyến vú để sàng lọc hai năm một lần". Chụp X-quang tuyến vú chính là chụp nhũ ảnh theo cách gọi thông thường. Mức độ khuyến nghị của điều này là B. Đối với phụ nữ từ 75 tuổi trở lên, cũng như việc bổ sung siêu âm và cộng hưởng từ cho người có tuyến vú đặc, cơ quan này đều đánh giá là "bằng chứng hiện có chưa đủ". Hướng dẫn sàng lọc ung thư vú của Trung Quốc năm 2021 khuyến nghị phụ nữ có nguy cơ thông thường bắt đầu kiểm tra từ 45 tuổi, mỗi 1 đến 2 năm một lần. Phụ nữ có nguy cơ cao bắt đầu từ 40 tuổi, mỗi năm một lần
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: US Preventive Services Task Force (2024). Breast Cancer: Screening. https://www.uspreventiveservicestaskforce.org/uspstf/recommendation/breast-cancer-screening; He Jie, Chen Wanqing, Li Ni, và các tác giả khác (2021). "Hướng dẫn sàng lọc và chẩn đoán sớm, điều trị sớm ung thư vú ở phụ nữ Trung Quốc (2021, Bắc Kinh)". Tạp chí Ung thư Trung Hoa, 43(4), 357-382: "Khuyến nghị 8.1: Đối với nhóm có nguy cơ thông thường, khuyến nghị bắt đầu sàng lọc ung thư vú từ 45 tuổi", "Khuyến nghị 8.2: Đối với nhóm có nguy cơ cao, khuyến nghị bắt đầu sàng lọc ung thư vú từ 40 tuổi", "Khuyến nghị 9.1: Đối với nhóm có nguy cơ thông thường, khuyến nghị sàng lọc ung thư vú 1 lần mỗi 1~2 năm". https://doi.org/10.3760/cma.j.cn112152-20210119-00061
  • Ghi chú: Độ tuổi bắt đầu kiểm tra khác nhau tùy từng quốc gia. Hướng dẫn của Trung Quốc năm 2021 quy định người có nguy cơ thông thường bắt đầu từ 45 tuổi. Người có bố mẹ, con cái hoặc anh chị em ruột từng mắc ung thư vú, cũng như người mang đột biến BRCA, thuộc nhóm nguy cơ cao và cần tìm bác sĩ để xây dựng phương án riêng; điều này không áp dụng cho họ

18. Phụ nữ trên 30 tuổi sàng lọc ung thư cổ tử cung, ưu tiên xét nghiệm HPV

Tiền ítThời gian ítCần kiên trì khôngLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vongĐối tượng phụ nữ

  • Chi phí: Một lần xét nghiệm HPV tốn 100 đến 300 tệ. Nếu kết quả âm tính thì 5 năm kiểm tra một lần là được. Lấy mẫu mất vài phút.
  • Nói dễ hiểu: Trong thử nghiệm ở vùng nông thôn Ấn Độ, phụ nữ chỉ thực hiện một lần xét nghiệm HPV có nguy cơ tử vong do ung thư cổ tử cung thấp hơn khoảng một nửa. Nguy cơ phát hiện ung thư cổ tử cung giai đoạn muộn cũng thấp hơn khoảng 50%. Một lần tốn một hai trăm tệ, theo khuyến nghị của Hoa Kỳ thì kiểm tra 5 năm một lần.
  • Lợi ích: Thử nghiệm ở vùng nông thôn Ấn Độ được phân nhóm ngẫu nhiên theo quần thể, không phải theo từng cá nhân. Đối tượng là phụ nữ từ 30 đến 59 tuổi. Chỉ thực hiện một lần sàng lọc bằng xét nghiệm HPV thì nguy cơ tử vong do ung thư cổ tử cung đã thấp hơn khoảng 48%. Giá trị ban đầu HR 0.52, khoảng tin cậy 95% CI 0.33 đến 0.83. Nguy cơ phát hiện ung thư cổ tử cung giai đoạn muộn thấp hơn khoảng 53% (HR 0.47, 95% CI 0.32 đến 0.69). Khoảng cách giữa các lần kiểm tra được căn cứ theo khuyến nghị năm 2018 của Đội đặc nhiệm về dịch vụ phòng ngừa của Hoa Kỳ: phụ nữ từ 30 đến 65 tuổi nếu chỉ xét nghiệm HPV nguy cơ cao thì kiểm tra 5 năm một lần
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Sankaranarayanan R và các tác giả khác (2009). HPV screening for cervical cancer in rural India. New England Journal of Medicine. https://doi.org/10.1056/NEJMoa0808516; US Preventive Services Task Force (2018). Cervical Cancer: Screening: "For women aged 30 to 65 years, the USPSTF recommends screening every 3 years with cervical cytology alone, every 5 years with high-risk human papillomavirus (hrHPV) testing alone, or every 5 years with hrHPV testing in combination with cytology (cotesting)."https://www.uspreventiveservicestaskforce.org/uspstf/recommendation/cervical-cancer-screening
  • Ghi chú: Người đã tiêm vắc-xin HPV vẫn cần sàng lọc, vì vắc-xin không bao phủ toàn bộ các tuýp virus. Điểm hiếm có của nghiên cứu này là: đây là một thử nghiệm sàng lọc phân nhóm ngẫu nhiên, lấy số người tử vong làm kết quả trực tiếp, hơn nữa chỉ sàng lọc một vòng.

19. Bắt đầu sàng lọc ung thư đại trực tràng từ 45 đến 50 tuổi, làm xét nghiệm hóa miễn dịch phân tìm máu ẩn hoặc nội soi đại tràng

Tiền ítThời gian vừaCần kiên trì khôngLợi ích vừaThước đo tỷ lệ tử vongĐối tượng trên 35 tuổi

  • Chi phí: Xét nghiệm phân vài chục tệ, làm 1 đến 2 năm một lần. Nội soi đại tràng từ vài trăm đến hơn một nghìn tệ, nếu kết quả âm tính thì 10 năm làm một lần là được. Trước khi nội soi đại tràng cần dành ra một ngày để làm sạch ruột.
  • Nói dễ hiểu: Làm xét nghiệm phân tìm máu ẩn vài chục tệ một hoặc hai năm một lần giúp giảm khoảng 16% nguy cơ tử vong do ung thư đại trực tràng, người đã ít nhất tham gia một vòng sàng lọc thì giảm 25%. Ở những người được mời đi nội soi đại tràng một lần, nguy cơ mắc ung thư đại trực tràng trong mười năm sau đó giảm từ 1.20% xuống 0.98%.
  • Lợi ích: Cochrane gộp và tính toán nhiều nghiên cứu cùng nhau. Những người làm sàng lọc máu ẩn trong phân có nguy cơ tử vong do ung thư đại trực tràng thấp hơn khoảng 16%. Giá trị gốc RR 0.84, khoảng tin cậy 95% CI từ 0.78 đến 0.90. Những người ít nhất đã tham gia một vòng sàng lọc có nguy cơ thấp hơn khoảng 25% (RR 0.75). Tiếp đó là thử nghiệm ngẫu nhiên NordICC. Ở những người được mời đi nội soi đại tràng, tỷ lệ mắc ung thư đại trực tràng trong 10 năm giảm từ 1.20% xuống 0.98%. Giá trị gốc RR 0.82, khoảng tin cậy 95% CI từ 0.70 đến 0.93
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Hewitson P và cộng sự (2007). Screening for colorectal cancer using the faecal occult blood test, Hemoccult. Cochrane Database of Systematic Reviews. https://doi.org/10.1002/14651858.CD001216.pub2 ; Bretthauer M và cộng sự (2022). Effect of Colonoscopy Screening on Risks of Colorectal Cancer and Related Death. New England Journal of Medicine. https://doi.org/10.1056/NEJMoa2208375
  • Ghi chú: Còn tranh cãi. NordICC tính theo những người "được mời đi nội soi đại tràng". Tử vong do ung thư đại trực tràng là 0.28% so với 0.31% (RR 0.90, 95% CI từ 0.64 đến 1.16), sự khác biệt vẫn nằm trong phạm vi sai số. Điều này cho thấy trước đây lợi ích của nội soi đại tràng đối với tỷ lệ tử vong đã bị đánh giá quá cao. Ngược lại, bằng chứng về tác động của xét nghiệm phân đối với tỷ lệ tử vong lại chắc chắn hơn. Bắt đầu xét nghiệm từ độ tuổi nào thì hướng dẫn của các nước nằm trong khoảng từ 45 đến 50 tuổi. Nếu trong gia đình từng có người mắc bệnh này thì cần bắt đầu sớm hơn. Người đã mắc ung thư đại tràng, sau khi phẫu thuật và hóa trị, về vận động xem mục 16 điều 14 (vận động sau khi phẫu thuật và hóa trị ung thư đại tràng).

20. Người mắc bệnh tim mạch và người cao tuổi nên tiêm vắc-xin cúm hằng năm

Tiền ítThời gian ítCần kiên trì khôngLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Một mũi từ 50 đến 150 tệ. Mỗi năm tiêm một lần vào mùa thu.
  • Nói dễ hiểu: Trong thử nghiệm về tiêm vắc-xin cúm sau nhồi máu cơ tim, tỷ lệ tử vong trong một năm giảm từ 4.9% xuống 2.9%. Người mắc bệnh tim mạch nên tiêm bổ sung một mũi vào mỗi mùa thu. Người cao tuổi vốn khỏe mạnh sau khi tiêm có tỷ lệ mắc cúm trong một mùa giảm từ 6% xuống 2.4%, nhưng con số này không đáng tin cậy lắm, còn việc có giúp giảm số người tử vong hay không thì càng khó nói rõ hơn.
  • Lợi ích: Một thử nghiệm được tiến hành sau nhồi máu cơ tim, với 2571 người được phân nhóm ngẫu nhiên. Cả bác sĩ và bệnh nhân đều không biết đã tiêm mũi nào. Những người tiêm vắc-xin cúm có tỷ lệ tử vong chung (do mọi nguyên nhân) trong 12 tháng là 2.9%. Nhóm tiêm giả dược là 4.9%. Giá trị gốc HR 0.59, khoảng tin cậy 95% CI từ 0.39 đến 0.89. Giả dược là mũi tiêm đối chứng không chứa thành phần có tác dụng. HR của tử vong do bệnh tim mạch là 0.59. Một nghiên cứu khác gộp và tính toán nhiều nghiên cứu cùng nhau. Ở những người tiêm vắc-xin cúm, tỷ lệ biến cố tim mạch chính là 3.6%, so với 5.4% ở nhóm đối chứng. Giá trị gốc RR 0.66, khoảng tin cậy 95% CI từ 0.53 đến 0.83. RR của tử vong do bệnh tim mạch là 0.74 (95% CI từ 0.42 đến 1.30, sự khác biệt này vẫn nằm trong phạm vi sai số, chưa thể xem là có ý nghĩa thống kê). Đối với người cao tuổi vốn khỏe mạnh, xem riêng tổng quan Cochrane năm 2018: sau khi tiêm vắc-xin, tỷ lệ mắc cúm trong một mùa giảm từ 6% xuống 2.4%. Tổng quan này đánh giá độ tin cậy của bằng chứng này là "thấp", còn bằng chứng về tỷ lệ tử vong là "cực kỳ thấp"
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Fröbert O và cộng sự (2021). Influenza Vaccination After Myocardial Infarction: A Randomized, Double-Blind, Placebo-Controlled, Multicenter Trial. Circulation. https://doi.org/10.1161/CIRCULATIONAHA.121.057042 ; Behrouzi B và cộng sự (2022). Association of Influenza Vaccination With Cardiovascular Risk: A Meta-analysis. JAMA Network Open. https://doi.org/10.1001/jamanetworkopen.2022.8873; Demicheli V và cộng sự (2018). Vaccines for preventing influenza in the elderly. Cochrane Database of Systematic Reviews. https://doi.org/10.1002/14651858.CD004876.pub4 (bản tổng hợp Cochrane được nói đến trong phần ghi chú)
  • Ghi chú: Còn tranh cãi. Mức A chỉ áp dụng cho người mắc bệnh tim mạch. Đối với người cao tuổi vốn khỏe mạnh, tổng quan Cochrane chỉ có thể đưa ra một kết luận: tỷ lệ mắc cúm trong một mùa giảm từ 6% xuống 2.4%. Tổng quan này đánh giá độ tin cậy của bằng chứng này là "thấp", còn bằng chứng về tỷ lệ tử vong là "cực kỳ thấp". Nguồn tổng quan là bài viết năm 2018 của Demicheli V và cộng sự. Phụ nữ mang thai xem mục 27 điều 18 (tiêm vắc-xin cúm bất hoạt trong thời kỳ mang thai), người mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính xem mục 16 điều 12 (dùng thuốc hít cho bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính).

21. Sau 50 tuổi tiêm vắc-xin phòng bệnh zona

Tiền nhiềuThời gian ítCần kiên trì khôngLợi ích vừaThước đo tỷ lệ tử vongĐối tượng người cao tuổi, trên 35 tuổi

  • Chi phí: Vắc-xin zona tái tổ hợp cần tiêm hai mũi, tổng cộng khoảng 3000 đến 4000 tệ. Khoản tiền này đều phải tự chi trả.
  • Nói dễ hiểu: Trong thử nghiệm giai đoạn 3, vắc-xin này ngăn được 97% ca bệnh zona, hiệu quả ở các nhóm tuổi gần như tương đương nhau. Nhược điểm là hai mũi tiêm tốn ba bốn nghìn tệ và phải tự trả toàn bộ.
  • Lợi ích: Một thử nghiệm giai đoạn 3 được tiến hành tại 18 quốc gia, với 1.54 vạn người tham gia. Thử nghiệm phân ngẫu nhiên những người này thành hai nhóm, một nhóm tiêm vắc-xin, một nhóm tiêm mũi đối chứng, thời gian theo dõi trung bình là 3.2 năm. Kết quả, nhóm vắc-xin có 6 ca mắc bệnh zona, nhóm giả dược có 210 ca. Quy đổi theo số ca trên mỗi 1000 người-năm là 0.3 so với 9.1. Người-năm nghĩa là số ca xuất hiện trong một năm theo dõi 1000 người. Nguyên văn viết: "Hiệu lực tổng thể của vắc-xin đối với bệnh zona là 97.2% (95% CI 93.7–99.0, P<0.001)". Hiệu lực ở các nhóm tuổi dao động từ 96.6% đến 97.9%. Trong vòng 7 ngày sau khi tiêm, các phản ứng tại chỗ tiêm và phản ứng toàn thân thường gặp hơn ở nhóm vắc-xin. Có 17.0% người trong nhóm vắc-xin và 3.2% người trong nhóm giả dược được báo cáo có triệu chứng cấp độ 3 (mức nặng nhất). Tỷ lệ biến cố bất lợi nghiêm trọng và tử vong ở hai nhóm tương đương nhau
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Lal H, Cunningham AL, Godeaux O, et al. (2015). Efficacy of an adjuvanted herpes zoster subunit vaccine in older adults. New England Journal of Medicine, 372(22), 2087-2096: "There were solicited or unsolicited reports of grade 3 symptoms in 17.0% of vaccine recipients and 3.2% of placebo recipients. The proportions of participants who had serious adverse events or potential immune-mediated diseases or who died were similar in the two groups."https://doi.org/10.1056/NEJMoa1501184
  • Ghi chú: Mức đáng làm của vắc-xin này không cao, nguyên nhân là đắt. Bản thân bệnh zona hiếm khi gây tử vong, điều thực sự phiền toái là đau dây thần kinh sau zona, có thể đau từ vài tháng đến vài năm. Trong vòng một tuần sau khi tiêm, các phản ứng tại chỗ tiêm và phản ứng toàn thân đều nhiều hơn so với nhóm tiêm giả dược. Tỷ lệ được báo cáo có mức nặng nhất (triệu chứng cấp độ 3) là 17.0% so với 3.2%, còn tỷ lệ biến cố bất lợi nghiêm trọng ở hai nhóm tương đương nhau

22. Trên 65 tuổi tiêm vắc-xin phế cầu

Tiền ítThời gian ítCần kiên trì khôngLợi ích vừaThước đo tỷ lệ tử vongĐối tượng người cao tuổi, trên 60 tuổi

  • Chi phí: Vài trăm tệ. Một số khu vực tiêm miễn phí cho người cao tuổi.
  • Nói dễ hiểu: Trong thử nghiệm trên 8.45 vạn người cao tuổi, vắc-xin phế cầu 13 giá ngăn được khoảng 46% các loại viêm phổi mà vắc-xin này có thể phòng. Đối với nhiễm trùng xâm lấn nguy hiểm nhất, vắc-xin ngăn được 75%. Nhưng chưa thấy hiệu quả đối với "viêm phổi do mọi nguyên nhân", đừng kỳ vọng vắc-xin có thể ngăn tất cả các ca viêm phổi.
  • Lợi ích: Hà Lan phân ngẫu nhiên 8.45 vạn người từ 65 tuổi trở lên thành hai nhóm để so sánh. Loại vắc-xin được sử dụng là vắc-xin liên hợp phế cầu 13 giá. Hiệu lực đối với viêm phổi do các typ nằm trong phạm vi bảo vệ của vắc-xin là 45.6%. Khoảng tin cậy là 95.2% CI 21.8–62.5. Viêm phổi do các typ nằm trong phạm vi bảo vệ của vắc-xin nghĩa là những typ vi khuẩn mà vắc-xin này có thể phòng. Hiệu lực đối với bệnh phế cầu xâm lấn là 75.0% (95% CI 41.4–90.8), đây là loại nhiễm trùng nguy hiểm nhất. Đối với viêm phổi do tất cả các nguyên nhân gộp lại, vắc-xin không cho thấy hiệu quả
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Bonten MJ, Huijts SM, Bolkenbaas M, et al. (2015). Polysaccharide conjugate vaccine against pneumococcal pneumonia in adults. New England Journal of Medicine, 372(12), 1114-1125. https://doi.org/10.1056/NEJMoa1408544
  • Ghi chú: Vắc-xin chỉ phòng được những typ nằm trong phạm vi bảo vệ của nó, chứ không phải tiêm rồi là sẽ không mắc viêm phổi. Người cao tuổi Trung Quốc thường tiêm vắc-xin polysaccharide 23 giá, không cùng loại với vắc-xin liên hợp 13 giá được sử dụng trong thử nghiệm này, nên không thể áp dụng trực tiếp các số liệu hiệu lực ở trên

23. Xét nghiệm vi khuẩn Helicobacter pylori, dương tính thì điều trị tiệt trừ

Tiền ítThời gian ítCần kiên trì một chútLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Xét nghiệm hơi thở carbon 13 hoặc carbon 14 có giá từ 100 đến 200 tệ. Điều trị tiệt trừ cần đồng thời uống bốn loại thuốc, tiền thuốc trong hai tuần là 200 đến 500 tệ. Điều khó là trong hai tuần này phải uống thuốc đúng giờ và đủ liều.
  • Nói dễ hiểu: Trong thử nghiệm tại Lâm Cù, Sơn Đông, được theo dõi trong 22 năm, những người đã được điều trị tiệt trừ Helicobacter pylori có nguy cơ mắc ung thư dạ dày sau đó thấp hơn khoảng một nửa. Nguy cơ tử vong do ung thư dạ dày thấp hơn khoảng bốn phần mười. Xét nghiệm một lần tốn một hai trăm tệ, còn điều trị tiệt trừ cần uống thuốc trong hai tuần.
  • Lợi ích: Thử nghiệm phân nhóm ngẫu nhiên tại Lâm Cù, Sơn Đông, được theo dõi trong 22 năm. Ở những người từng được điều trị tiệt trừ Helicobacter pylori, odds ratio mắc ung thư dạ dày là 0.48 (OR 0.48), khoảng tin cậy 95% CI từ 0.32 đến 0.71. Vì ung thư dạ dày là một kết cục hiếm gặp, odds ratio gần tương đương với relative risk, nên nguy cơ mắc ung thư dạ dày thấp hơn khoảng một nửa. Nguy cơ tử vong do ung thư dạ dày thấp hơn khoảng 38% (HR 0.62, 95% CI từ 0.39 đến 0.99)
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Li WQ et al. (2019). Effects of Helicobacter pylori treatment and vitamin and garlic supplementation on gastric cancer incidence and mortality: follow-up of a randomized intervention trial. BMJ. https://doi.org/10.1136/bmj.l5016
  • Ghi chú: Sau khi tiệt trừ vẫn có thể tái nhiễm, vì vậy người trong gia đình nên cùng xét nghiệm và cùng điều trị. Đối tượng của thử nghiệm này là cư dân ở khu vực có tỷ lệ ung thư dạ dày cao. Người sống ở khu vực có tỷ lệ mắc thấp sẽ nhận được lợi ích thực tế nhỏ hơn nhiều. Điều trị tiệt trừ không thể thay thế nội soi dạ dày; người trên 45 tuổi thuộc nhóm nguy cơ cao, xem điều 47 (đi nội soi dạ dày để sàng lọc).

24. Người hút thuốc nặng chụp CT ngực liều thấp mỗi năm một lần

Tiền ítThời gian ítCần kiên trì khôngLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vongĐối tượng trên 35 tuổi

  • Chi phí: Mỗi lần 200 đến 400 tệ, làm xong trong 10 phút. Ngoài ra còn phải tính đến việc tái khám sau một phen hú vía, và những ngày thấp thỏm lo âu trong khoảng thời gian đó.
  • Nói dễ hiểu: Người hút thuốc nặng đủ điều kiện chụp CT liều thấp mỗi năm một lần có xác suất tử vong vì ung thư phổi thấp hơn 20% so với chỉ chụp X-quang ngực. Xác suất tử vong chung thấp hơn 6.7%. Cái giá phải trả là tái khám sau khi phát hiện kết quả đáng ngờ, và những ngày thấp thỏm lo âu trong khoảng thời gian đó.
  • Lợi ích: Thử nghiệm ngẫu nhiên NLST của Mỹ tuyển 53,454 người, đều là những người từ 55 đến 74 tuổi, có tiền sử hút thuốc từ 30 bao-năm trở lên và cai thuốc không quá 15 năm. Bao-năm là đơn vị tính lượng thuốc hút, mỗi ngày hút một bao trong một năm tính là một bao-năm. Kết quả như sau. So với những người chỉ chụp X-quang ngực, những người chụp CT liều thấp có tỷ lệ tử vong do ung thư phổi giảm tương đối 20.0%. Khoảng tin cậy 95% CI từ 6.8 đến 26.7. Tỷ lệ tử vong chung giảm tương đối 6.7%, khoảng tin cậy 95% CI từ 1.2 đến 13.6. Mỗi người được kiểm tra liên tục trong ba năm, cả ba lượt cộng lại, CT liều thấp có 24.2% kết quả kiểm tra đáng ngờ. Trong các kết quả đáng ngờ, 96.4% chỉ là hú vía (dương tính giả)
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: National Lung Screening Trial Research Team (2011). Reduced Lung-Cancer Mortality with Low-Dose Computed Tomographic Screening. New England Journal of Medicine: "The rate of positive screening tests was 24.2% with low-dose CT and 6.9% with radiography over all three rounds. A total of 96.4% of the positive screening results in the low-dose CT group and 94.5% in the radiography group were false positive results."https://doi.org/10.1056/NEJMoa1102873
  • Ghi chú: Chỉ áp dụng cho người hút thuốc có nguy cơ cao. Trong cùng thử nghiệm này, qua ba lượt CT liều thấp, 24.2% kết quả kiểm tra đáng ngờ, trong đó 96.4% chỉ là hú vía (dương tính giả). Những người không hút thuốc không nằm trong thử nghiệm này, nên thử nghiệm không thể trả lời việc kiểm tra có lợi hay không.

25. Khi trầm cảm hoặc có ý định tự sát, hãy gọi 12356; không tích trữ thuốc ngủ và thuốc trừ sâu trong nhà

Tiền 0 đồngThời gian ítCần kiên trì khôngLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Không tốn tiền. Chỉ cần gọi một cuộc điện thoại. Ngoài ra, hãy khóa thuốc lại, không để thuốc trừ sâu trong nhà.
  • Nói dễ hiểu: Đưa những thứ có thể lấy mạng người ra khỏi tầm tay, bằng chứng về cách làm này ngày càng mạnh hơn. Sau khi kiểm soát thuốc giảm đau, số vụ tự sát liên quan giảm 43%; sau khi lắp đặt biện pháp bảo vệ ở những nơi thường có người nhảy lầu, số vụ giảm 86%. Vì vậy, không tích trữ thuốc ngủ và thuốc trừ sâu trong nhà. Khi nghĩ quẩn, trước tiên hãy gọi 12356, dùng được trên toàn quốc, mỗi ngày mở ít nhất 18 giờ.
  • Lợi ích: Một bài tổng quan đã hệ thống hóa các nghiên cứu trong gần 10 năm qua: bằng chứng về việc hạn chế con người tiếp cận các phương thức gây tử vong ngày càng mạnh hơn. Sau khi kiểm soát thuốc giảm đau, số vụ tự sát liên quan đến thuốc giảm đau giảm 43%. Sau khi lắp đặt biện pháp bảo vệ tại những địa điểm thường có người nhảy lầu, số vụ giảm 86% (từ 79% đến 91%, con số trong ngoặc là khoảng tin cậy của số liệu này). Các chương trình mang tính nhận thức được triển khai trong trường học có tỷ số chênh của hành vi tự sát không thành công là 0.45 (OR 0.45, 95% CI từ 0.24 đến 0.85). Kết cục tự sát không thành công là kết cục hiếm gặp, tỷ số chênh và nguy cơ tương đối gần tương đương nhau, nên có thể hiểu là giảm khoảng 55%. Thuốc điều trị trầm cảm và trị liệu tâm lý là một mắt xích quan trọng trong việc phòng ngừa tự sát. Từ ngày 1 tháng 5 năm 2025, tại Trung Quốc, gọi 12356 ở bất cứ đâu trên toàn quốc đều có thể kết nối với đường dây nóng hỗ trợ tâm lý, mỗi ngày mở không dưới 18 giờ
  • Mức độ bằng chứng: B
  • Nguồn: Zalsman G và cộng sự (2016). Suicide prevention strategies revisited: 10-year systematic review. Lancet Psychiatry. https://doi.org/10.1016/S2215-0366(16)30030-X ; Ủy ban Y tế Quốc gia (2024). "Thông báo về việc áp dụng số điện thoại đường dây nóng hỗ trợ tâm lý thống nhất trên toàn quốc 12356" (Quốc Vệ Y Chính Hàm〔2024〕259号). https://www.gov.cn/zhengce/zhengceku/202412/content_6994470.htm
  • Ghi chú: Lý do xếp mức B: bằng chứng về việc hạn chế phương thức chủ yếu là các nghiên cứu sinh thái học, trong đó so sánh các số liệu trước và sau khi chính sách được ban hành. Bản thân đường dây nóng chưa có bằng chứng cho thấy làm giảm tỷ lệ tử vong. Cơn bốc đồng tự sát thường chỉ kéo dài từ vài phút đến vài giờ, đưa những thứ có thể gây tử vong ra xa hơn một bước đã tự nó là một biện pháp can thiệp. Dữ liệu ở quy mô thời gian này và kết cục dài hạn sau khi tự sát không thành công, xem điều 32 của mục này (vừa nảy ra ý định tự sát, trước tiên hãy nói với một người bên cạnh). Sau khi được cứu sống, sẽ để lại những gì, xem điều 33 của mục này.

26. Chuẩn bị đầy đủ bình chữa cháy, chăn chữa cháy, mặt nạ hô hấp thoát hiểm và túi sơ cứu, mỗi năm kiểm tra một lần

Tiền ítThời gian ítCần kiên trì khôngLợi ích vừaThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Bình chữa cháy, chăn chữa cháy, mỗi người một mặt nạ hô hấp, cộng thêm một túi sơ cứu, tổng cộng một bộ vài trăm tệ. Chỉ cần mua một lần, sau đó mỗi năm dành mười phút kiểm tra một lượt.
  • Nói dễ hiểu: Bình chữa cháy, chăn chữa cháy, mặt nạ thoát hiểm và túi sơ cứu đều nằm trong danh sách ứng phó khẩn cấp gia đình gồm 11 món của Bộ Quản lý Khẩn cấp. Một bộ vài trăm tệ, chỉ cần mua một lần. Trong các nghiên cứu có thực hiện hướng dẫn an toàn gia đình tại nhà, tỷ lệ xảy ra thương tích giảm khoảng một phần tư.
  • Lợi ích: "Danh sách đề xuất dự trữ vật tư ứng phó khẩn cấp gia đình bản cơ bản trên toàn quốc" của Bộ Quản lý Khẩn cấp gồm tổng cộng 11 món. Trong đó, "bình chữa cháy và chăn chữa cháy" được dùng để "dập tắt đám cháy mới phát sinh"; danh sách cũng ghi rõ "có thể khoác chăn chữa cháy lên người để thoát hiểm". "Mặt nạ hô hấp" ở đây chỉ "thiết bị tự cứu hô hấp lọc không khí dùng trong chữa cháy, sử dụng để thoát hiểm khi xảy ra hỏa hoạn". "Thuốc dùng ngoài da" là "bột cầm máu, miếng dán cầm máu, băng gạc, v.v., dùng để xử lý vết thương". Cochrane gộp và tính toán chung 98 nghiên cứu với 2,605,044 người. Tỷ lệ xảy ra thương tích giữa nhóm can thiệp an toàn gia đình và nhóm đối chứng là 0.89 (IRR 0.89). Khoảng tin cậy là 95% CI từ 0.78 đến 1.01. Trong đó, các can thiệp được thực hiện tại nhà giúp tỷ lệ xảy ra thương tích giảm khoảng 25% (IRR 0.75, 95% CI từ 0.62 đến 0.91)
  • Mức độ bằng chứng: B
  • Nguồn: Bộ Quản lý Khẩn cấp (2020). "Danh sách đề xuất dự trữ vật tư ứng phó khẩn cấp gia đình bản cơ bản trên toàn quốc". https://www.mem.gov.cn/kp/shaq/202011/t20201129_372149.shtml ; Kendrick D và cộng sự (2012). Home safety education and provision of safety equipment for injury prevention. Cochrane Database of Systematic Reviews. https://doi.org/10.1002/14651858.CD005014.pub3 ; Cục Quản lý Giám sát Thị trường huyện Wusheng (2025). "Khuyến cáo tiêu dùng về bình chữa cháy xách tay, cửa (cửa sổ) chống cháy, thiết bị phát hiện hỏa hoạn dạng điểm cảm nhận nhiệt độ (khói)". https://www.wusheng.gov.cn/gasylbzj/c109568/zzzq/content/content_1988424970198126592.html ; Tổng đội Cứu hỏa và Cứu hộ tỉnh Quý Châu (2025). "Hướng dẫn toàn diện về công dụng và cách sử dụng chăn chữa cháy cần có trong gia đình (đăng lại từ Cứu hỏa Bắc Kinh)". https://gz.119.gov.cn/xfkp/xfcs/202503/t20250313_87157898.html ; NVWA (2014). Blusdekens oktober 2014 (báo cáo kiểm tra của Cơ quan An toàn Thực phẩm và Sản phẩm Tiêu dùng Hà Lan, trang gốc đã ngừng hoạt động, liên kết là bản lưu trữ trang web ngày 20 tháng 10 năm 2021). https://web.archive.org/web/20211020154732/https://www.nvwa.nl/binaries/nvwa/documenten/consument/consumentenartikelen/non-food/overige-non-food/blusdekens-oktober-2014/Factsheet+Blusdekens+Oktober+2014.pdf
  • Ghi chú: Còn tranh cãi. Trong cùng bản tổng hợp Cochrane, nhóm can thiệp không được phát thiết bị có tỷ lệ bị thương thấp hơn khoảng hai phần mười. Giá trị gốc là IRR 0.78, khoảng tin cậy 95% CI từ 0.66 đến 0.92. Nhóm được phát thiết bị không đạt kết quả tốt hơn. Yếu tố chính giúp giảm thương tích là giáo dục và cải tạo tại nhà, vì vậy lợi ích của thiết bị được ghi là "trung bình", không ghi là "lớn". Khi mua bình chữa cháy, hãy chọn loại có dấu CCC; kim chỉ thị của loại tích áp phải nằm trong vùng màu xanh. Chăn chữa cháy phần lớn làm bằng sợi thủy tinh, chỉ cầm vào hai dây kéo đó, đừng dùng tay không chạm vào bề mặt chăn. Việc dùng chăn để đậy nồi dầu cũng còn tranh cãi: năm 2014, cơ quan quản lý Hà Lan đã kiểm tra 22 nhãn hiệu, nhưng theo cách sử dụng của người bình thường, không có loại nào có thể dập tắt ổn định. Khi nồi dầu bốc cháy, trước tiên hãy tắt bếp rồi đậy nắp nồi. Xem mục này, điều 3 về thiết bị báo khói và thiết bị báo khí carbon monoxide. Cách sử dụng garô xem mục 13, điều 12. Cách chọn từng món đồ, đặt ở đâu và bao nhiêu năm thay một lần, xem Danh sách thiết bị ứng phó khẩn cấp gia đình

27. Có máu nhìn thấy bằng mắt thường trong nước tiểu, dù không đau, dù hôm sau đã hết sạch, cũng phải đi kiểm tra một lần

Tiền ítThời gian vừaCần kiên trì khôngLợi ích nhỏThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Xét nghiệm nước tiểu thường vài chục tệ, siêu âm hệ tiết niệu một hai trăm tệ. Nếu bác sĩ cho rằng cần thiết, làm thêm nội soi bàng quang, khoảng một nghìn tệ.
  • Nói dễ hiểu: Trong bệnh án ngoại trú của Anh, ở những người trên 60 tuổi xuất hiện tiểu máu nhìn thấy bằng mắt thường, cuối cùng khoảng 2.8% được phát hiện là ung thư bàng quang. Từ 40 đến 59 tuổi là khoảng 1.2%. Con số này không tính là cao, nhưng cũng đủ cao để nhất định phải đi kiểm tra một lần. Dù chỉ xuất hiện một lần, lượng rất ít, không đau, cũng phải đi kiểm tra.
  • Lợi ích: Anh đã tiến hành một nghiên cứu sử dụng bệnh án điện tử của các phòng khám đa khoa cộng đồng (chăm sóc ban đầu), gồm 4915 ca ung thư bàng quang và 21718 ca đối chứng. Trong số những người xuất hiện tiểu máu nhìn thấy bằng mắt thường, tỷ lệ cuối cùng thực sự được phát hiện là ung thư bàng quang như sau. Người trên 60 tuổi là 2.8%, khoảng tin cậy 95% CI từ 2.5 đến 3.1. Người từ 40 đến 59 tuổi là 1.2%, khoảng tin cậy 95% CI từ 0.6 đến 2.3. Tên gọi học thuật của tỷ lệ này là giá trị dự đoán dương tính. Tiểu máu chỉ nhìn thấy được dưới kính hiển vi cũng có ý nghĩa tương tự. OR là 20, khoảng tin cậy 95% CI từ 12 đến 33. Ở người trên 60 tuổi, tỷ lệ này là 1.6%, khoảng tin cậy 1.2 đến 2.1. Hệ thống Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS) nói rằng có máu trong nước tiểu có thể là dấu hiệu của ung thư, nhất định phải kiểm tra. Dù không có triệu chứng nào khác, đây là lần đầu tiên xuất hiện, lượng rất ít, cũng phải nhanh chóng hẹn gặp bác sĩ
  • Mức độ bằng chứng: B
  • Nguồn: Price SJ, Shephard EA, Stapley SA, Barraclough K, Hamilton WT (2014). Non-visible versus visible haematuria and bladder cancer risk: a study of electronic records in primary care. British Journal of General Practice, 64(626), e584-e589. https://doi.org/10.3399/bjgp14X681409; NHS. Blood in urine: "Máu trong nước tiểu phải được kiểm tra vì có thể là dấu hiệu của ung thư." "Nhưng đừng tự chẩn đoán." "Có thể nước tiểu của bạn không có máu nếu: gần đây bạn đã ăn củ dền… bạn đang dùng một loại thuốc mới… hiện tượng này xảy ra trong kỳ kinh của bạn". https://www.nhs.uk/symptoms/blood-in-urine/; NHS. Symptoms of bladder cancer: "Bạn có máu trong nước tiểu, ngay cả khi: bạn không có triệu chứng nào khác; đây là lần đầu tiên xảy ra; chỉ có một lượng máu nhỏ; bạn không chắc đó có phải là máu hay không". https://www.nhs.uk/conditions/bladder-cancer/symptoms/
  • Ghi chú: "Không đau" không phải là lý do để bỏ qua. Hệ thống Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS) ghi rõ, có máu trong nước tiểu thì phải nhanh chóng hẹn gặp bác sĩ, dù không có triệu chứng nào khác, đây là lần đầu tiên, lượng rất ít, hay không chắc đó có phải là máu hay không. Tiểu buốt, tiểu nhiều lần, sốt có thể là nhiễm trùng đường tiết niệu. Đau dữ dội từng cơn từ mạn sườn xuống bẹn, bồn chồn không yên, có thể là sỏi. Nhưng NHS cũng nói đừng tự kết luận, hãy để bác sĩ kiểm tra. Màu đỏ nhìn thấy trong kỳ kinh, vừa ăn củ dền, vừa đổi sang thuốc mới, chưa chắc nước tiểu đỏ là do có máu. Người đang dùng thuốc chống đông cũng đừng tự cho rằng đó là do thuốc gây ra; đây là khuyến nghị của tác giả, nghiên cứu trên không tính riêng nhóm người này. Lợi ích được ghi là "nhỏ" vì chỉ có tỷ lệ phát hiện, không có cỡ hiệu ứng về việc phát hiện sớm có thể giảm bao nhiêu ca tử vong.

28. Rối loạn cương dương, trước tiên hãy đi kiểm tra tim mạch, đừng xem đó chỉ là "chuyện ấy"

Tiền ítThời gian vừaCần kiên trì khôngLợi ích vừaThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Đăng ký khám vài chục tệ. Đo huyết áp, xét nghiệm đường huyết và mỡ máu, tốn một hai trăm tệ. Đi bệnh viện một chuyến, chờ vài ngày lấy kết quả.
  • Nói dễ hiểu: Nam giới bị rối loạn cương dương về sau mắc bệnh tim mạch nhiều hơn người khác khoảng bốn phần mười, bị nhồi máu cơ tim nhiều hơn khoảng sáu phần mười. Người càng trẻ thì khoảng cách này càng lớn. Vì vậy, trước tiên hãy kiểm tra huyết áp, đường huyết, mỡ máu, đừng tự mua thuốc uống để che lấp vấn đề.
  • Lợi ích: Một phân tích gộp đã tổng hợp kết quả của 14 nghiên cứu theo dõi, với tổng cộng 92,757 nam giới, thời gian theo dõi trung bình 6.1 năm. So với những người không bị rối loạn cương dương, nguy cơ về sau của những người gặp vấn đề này như sau. Tổng số biến cố tim mạch cao hơn khoảng 44% (RR 1.44,95% CI 1.27 đến 1.63, đây là khoảng đáng tin cậy). Nhồi máu cơ tim cao hơn khoảng 62% (RR 1.62,1.34 đến 1.96). Biến cố mạch máu não cao hơn khoảng 39% (RR 1.39,1.23 đến 1.57). Tử vong do mọi nguyên nhân cao hơn khoảng 25% (RR 1.25,1.12 đến 1.39). Ở hạng mục tử vong do bệnh tim mạch, hai nhóm không có sự khác biệt rõ rệt (RR 1.19,0.97 đến 1.46). Tuổi càng trẻ, hệ số càng cao. Trong số những người vốn có nguy cơ tim mạch ở mức trung bình, hệ số này cao hơn cả nhóm nguy cơ cao và nhóm nguy cơ thấp. Ở các nghiên cứu xác định bằng bảng câu hỏi, hệ số tính được là 1.61 (1.38 đến 1.86). Ở các nghiên cứu chỉ hỏi một câu, hệ số là 1.27 (1.18 đến 1.37).
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Vlachopoulos CV, Terentes-Printzios DG, Ioakeimidis NK, Aznaouridis KA, Stefanadis CI (2013). Prediction of cardiovascular events and all-cause mortality with erectile dysfunction: a systematic review and meta-analysis of cohort studies. Circulation: Cardiovascular Quality and Outcomes, 6(1), 99-109. https://doi.org/10.1161/CIRCOUTCOMES.112.966903;DailyMed (cơ sở dữ liệu hướng dẫn sử dụng thuốc của Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ). VIAGRA (sildenafil citrate) tablet, CONTRAINDICATIONS. https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/lookup.cfm?setid=d905dc8d-917f-4ea3-a4ee-a1ecf6967d4e;NHS. Erectile dysfunction (impotence): "Most men occasionally fail to get or keep an erection. This is usually caused by stress, tiredness or drinking too much alcohol, and it's nothing to worry about." "See a GP or go to a sexual health clinic if: erection problems keep happening". https://www.nhs.uk/conditions/erection-problems-erectile-dysfunction/
  • Ghi chú: Cả 14 nghiên cứu này đều là nghiên cứu theo dõi một nhóm người để xem kết quả, không phải thử nghiệm phân nhóm ngẫu nhiên. Vì vậy, "nhiều hơn bốn phần mười" là mối liên quan, không thể xem đó là quan hệ nhân quả. Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS) cho biết, đa số nam giới thỉnh thoảng không cương được, thường là do mệt mỏi, căng thẳng hoặc uống quá nhiều rượu, không cần lo lắng. Chỉ khi tình trạng này lặp đi lặp lại mới nên đi khám bác sĩ. Những thứ cần kiểm tra cũng giống với mục 7, 8 của mục này: đo huyết áp, kiểm tra đường huyết lúc đói, đồng thời kiểm tra mỡ máu, tình trạng hút thuốc và vòng eo. Đừng mua thực phẩm bảo vệ sức khỏe "bổ dương" trên mạng. Những thuốc chính quy thuộc loại này là thuốc kê đơn; tờ hướng dẫn sử dụng liệt kê các thuốc nhóm nitrat là chống chỉ định. Người đang dùng các thuốc như nitroglycerin không được uống, vì dùng cùng nhau có thể khiến huyết áp giảm mạnh. Cách cải thiện được nêu ở mục 29 của mục này (giảm cân, bỏ thuốc lá có thể giúp cải thiện chức năng cương dương). Lợi ích được ghi là "trung bình", không ghi là "lớn": 44% là khoảng cách nguy cơ giữa hai nhóm, không phải "đi kiểm tra một lần có thể giảm được bao nhiêu ca tử vong". Cũng không ghi là "nhỏ": tín hiệu trong mục 27 của mục này (nước tiểu xuất hiện máu có thể nhìn thấy bằng mắt thường) chỉ có tỷ lệ phát hiện. Còn ở đây, các tình trạng huyết áp cao, tiểu đường và rối loạn mỡ máu được phát hiện đều đã có phương pháp điều trị sẵn có.

29. Giảm cân, cai thuốc lá, kiểm soát huyết áp và đường huyết, chức năng cương dương cũng có thể cải thiện theo

Tiền 0 đồngThời gian nhiềuCần kiên trì cóLợi ích nhỏThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Không tốn tiền, thậm chí còn có thể tiết kiệm tiền. Khó ở chỗ phải kiên trì lâu dài: kiểm soát việc ăn uống, vận động, cai thuốc lá.
  • Nói dễ hiểu: Kiểm soát các yếu tố nguy cơ tim mạch thì bản thân chức năng cương dương sẽ cải thiện. Dùng một bảng câu hỏi để chấm điểm, trung bình có thể tăng 2 đến 3 điểm. Bảng câu hỏi này có tổng điểm là 25, từ 22 điểm trở lên được xem là bình thường.
  • Lợi ích: Một phân tích gộp đã tổng hợp và tính toán 6 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng, với 740 nam giới. Can thiệp là thay đổi lối sống, hoặc dùng thuốc để kiểm soát các yếu tố nguy cơ tim mạch, theo dõi ít nhất 6 tuần. Kết quả: điểm số bảng câu hỏi về chức năng cương dương (IIEF-5) trung bình tăng 2.66 điểm (95% CI từ 1.86 đến 3.47, đây là khoảng đáng tin cậy). Loại 2 thử nghiệm sử dụng statin (143 người) ra, 4 thử nghiệm còn lại chỉ dựa vào thay đổi lối sống (597 người) vẫn tăng 2.40 điểm (từ 1.19 đến 3.61). IIEF-5 là một bảng câu hỏi gồm 5 câu hỏi, tổng điểm từ 5 đến 25. Bài gốc chia điểm số thành 5 mức, từ 22 đến 25 điểm được xem là không có rối loạn, từ 5 đến 7 điểm được xem là mức độ nặng
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Gupta BP, Murad MH, Clifton MM, Prokop L, Nehra A, Kopecky SL (2011). The effect of lifestyle modification and cardiovascular risk factor reduction on erectile dysfunction: a systematic review and meta-analysis. Archives of Internal Medicine, 171(20), 1797-1803. https://doi.org/10.1001/archinternmed.2011.440;Rosen RC, Cappelleri JC, Smith MD, Lipsky J, Peña BM (1999). Development and evaluation of an abridged, 5-item version of the International Index of Erectile Function (IIEF-5) as a diagnostic tool for erectile dysfunction. International Journal of Impotence Research, 11(6), 319-326. https://doi.org/10.1038/sj.ijir.3900472;Tổng cục Quản lý Dược phẩm và Thực phẩm Quốc gia (2016). Tổng cục Quản lý Dược phẩm và Thực phẩm Quốc gia: Cảnh giác với việc một số sản phẩm bị pha thêm "sildenafil" bất hợp pháp: "Vì lợi nhuận, những kẻ bất法 đã trộn sildenafil, thành phần chính của "Viagra", vào bột ngô, sản xuất hàng loạt sản phẩm bất hợp pháp được quảng cáo là có tác dụng tăng cường sinh lực"; "Nước ta chưa từng phê duyệt đăng ký bất kỳ thực phẩm bảo vệ sức khỏe nào có tác dụng "cải thiện chức năng tình dục nam giới""; "Nếu sử dụng sildenafil khi không có sự hướng dẫn của bác sĩ, sẽ gây nguy hiểm nghiêm trọng cho sức khỏe và tính mạng của người dùng". http://app.www.gov.cn/govdata/gov/201605/16/380625/article.html
  • Ghi chú: 6 thử nghiệm này có các biện pháp can thiệp khác nhau, có thử nghiệm giảm cân kết hợp vận động, có thử nghiệm dùng thuốc để kiểm soát huyết áp và mỡ máu. Tổng cộng chỉ có 740 người. Vì vậy, hướng tác động là rõ ràng, nhưng mức độ cải thiện cụ thể thì tùy từng người. Lợi ích được ghi là "nhỏ", vì tiêu chí đánh giá cuối cùng chỉ là điểm số bảng câu hỏi, không có con số về "sau đó giảm được bao nhiêu bệnh". Cũng những hành động này ở những nơi khác lại có tiêu chí đánh giá cuối cùng chắc chắn. Cai thuốc lá xem mục 2, điều 1 (cai thuốc lá, càng sớm càng tốt). Giảm cân xem mục 2, điều 32 (kiểm soát BMI ở mức 20–25). Huyết áp xem mục này, điều 7 (đo huyết áp, cao thì uống thuốc). Bản thân việc uống thuốc không phải là điều cấm kỵ, với điều kiện đó là thuốc kê đơn do bác sĩ kê. Tổng cục Quản lý Dược phẩm và Thực phẩm Quốc gia trước đây đã nhắc nhở vào năm 2016 rằng nhà nước chưa từng phê duyệt bất kỳ thực phẩm bảo vệ sức khỏe nào có thể "cải thiện chức năng tình dục nam giới". Có những kẻ bất hợp pháp đã trộn sildenafil, thành phần của loại thuốc này, vào các sản phẩm bất hợp pháp được quảng cáo là có tác dụng tăng cường sinh lực; nếu ăn uống mà không có sự hướng dẫn của bác sĩ thì sức khỏe và tính mạng đều gặp nguy hiểm. Cách phân biệt thực phẩm bảo vệ sức khỏe khi mua online, xem mục 28, điều 4 (không mua thuốc giảm cân hứa hẹn giảm cân nhanh).

30. Quan hệ tình dục luôn dùng bao cao su từ đầu đến cuối, không dùng chung dụng cụ tiêm

Tiền ítThời gian ítCần kiên trì một chútLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Một chiếc giá một, hai tệ. Điểm khó không nằm ở tiền, mà là lần nào cũng phải dùng, và phải đeo ngay từ đầu.
  • Nói dễ hiểu: Lần nào cũng đeo trong suốt quá trình, xác suất lây nhiễm HIV giữa những người khác giới giảm khoảng hơn 70%. Hiệu quả của việc "phần lớn thời gian đều đeo" cũng chẳng khác không đeo là bao. Bao cao su cũng bảo vệ khỏi các bệnh lây truyền qua đường tình dục khác, nhưng không ngăn được bệnh giang mai và bệnh herpes ở những vùng mà bao cao su không che phủ.
  • Lợi ích: Một nghiên cứu gộp và tính chung 25 nghiên cứu, 10676 cặp bạn tình khác giới. Một người trong mỗi cặp nhiễm HIV, người kia không nhiễm, về mặt chuyên môn gọi là không tương đồng huyết thanh. So với những người chưa bao giờ dùng, những người kiên trì dùng bao cao su trong mọi lần có nguy cơ lây truyền HIV thấp hơn khoảng 71%. Giá trị RR ban đầu là 0.29, khoảng tin cậy 95% CI từ 0.20 đến 0.43. So với những người dùng không đều, nguy cơ thấp hơn khoảng 77% (RR 0.23, 95% CI từ 0.13 đến 0.40). Kết luận của các tác giả là, bao cao su tuy không hoàn hảo, nhưng "kiên trì sử dụng có thể làm giảm hơn 70% sự lây truyền HIV". Tổ chức Y tế Thế giới cho biết, sử dụng bao cao su đúng cách và kiên trì là một trong những biện pháp hiệu quả nhất để phòng ngừa các bệnh lây truyền qua đường tình dục (bao gồm HIV). Nhưng bao cao su không ngăn được các vết loét ở những vùng mà bao cao su không che phủ, chẳng hạn như bệnh giang mai và herpes sinh dục
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Giannou FK, Tsiara CG, Nikolopoulos GK, et al. (2016). Condom effectiveness in reducing heterosexual HIV transmission: a systematic review and meta-analysis of studies on HIV serodiscordant couples. Expert Review of Pharmacoeconomics & Outcomes Research, 16(4), 489-499. https://doi.org/10.1586/14737167.2016.1102635; Fonner VA và cộng sự (2016). Effectiveness and safety of oral HIV preexposure prophylaxis for all populations. AIDS. https://doi.org/10.1097/QAD.0000000000001145 (dự phòng trước phơi nhiễm PrEP); WHO (2025). Sexually transmitted infections (STIs) fact sheet: "When used correctly and consistently, condoms offer one of the most effective methods of protection against STIs, including HIV. Although highly effective, condoms do not offer protection for STIs that cause extra-genital ulcers (i.e., syphilis or genital herpes)."https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/sexually-transmitted-infections-(stis)
  • Ghi chú: Khoảng cách giữa "dùng không đều" và "không dùng" là rất nhỏ, phải dùng trong mọi lần và suốt quá trình thì mới có hiệu quả. Dùng chung dụng cụ tiêm là một con đường lây truyền hiệu quả cao độc lập khác, không liên quan đến quan hệ tình dục; tiêm chích ma túy, xăm mình và xỏ khuyên đều được tính. Người có nguy cơ cao còn có thể dùng dự phòng trước phơi nhiễm (PrEP), tức là uống thuốc trước để ngăn nhiễm bệnh. Gộp và tính chung 18 nghiên cứu, trong các thử nghiệm mà hơn 70% số người uống thuốc đúng giờ, so với những người dùng giả dược, người dùng PrEP có nguy cơ nhiễm HIV thấp hơn khoảng 70%. Giá trị ban đầu là nguy cơ tương đối 0.30, khoảng tin cậy 95% CI từ 0.21 đến 0.45. Ở những thử nghiệm có ít người uống thuốc đúng giờ, không quan sát thấy hiệu quả bảo vệ. PrEP là thuốc kê đơn, hãy đến khoa bệnh truyền nhiễm hoặc trung tâm kiểm soát và phòng ngừa dịch bệnh để hỏi, đừng tự mua trên mạng. Đã phơi nhiễm rồi thì phải làm gì, xem mục 13.

31. Từng có hành vi nguy cơ cao thì đi xét nghiệm HIV một lần, trung tâm kiểm soát dịch bệnh miễn phí, kết quả được bảo mật

Tiền 0 đồngThời gian ítCần kiên trì một chútLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: không tốn tiền. Đi một chuyến đến trung tâm kiểm soát dịch bệnh hoặc cơ sở y tế được chỉ định, lấy một ống máu. Cái khó là bước mở lời để đi xét nghiệm.
  • Nói dễ hiểu: đi xét nghiệm HIV tại trung tâm kiểm soát dịch bệnh không tốn tiền. Nếu không được chính bạn đồng ý, bất kỳ cơ quan, tổ chức hay cá nhân nào cũng không được công khai họ tên, địa chỉ, nơi làm việc và bệnh sử của bạn. Xét nghiệm ra dương tính cũng không có nghĩa là bị tuyên án tử hình: người kiên trì uống thuốc và ức chế virus xuống mức không thể phát hiện sẽ không truyền virus cho bạn tình nữa. Trong các nghiên cứu, giữa những cặp bạn tình như vậy không có một trường hợp nào lây truyền.
  • Lợi ích: Điều 23 "Quy định về phòng, chống AIDS" nêu rõ. Cơ quan y tế thuộc chính quyền nhân dân địa phương cấp huyện trở lên sẽ chỉ định một số cơ sở y tế. Các cơ sở này "phải cung cấp miễn phí dịch vụ tư vấn và xét nghiệm sàng lọc cho những người tự nguyện tiếp nhận tư vấn, xét nghiệm HIV". Ý nghĩa của việc xét nghiệm sớm không chỉ là để trấn an tâm lý: hiện nay điều trị kháng virus có thể ức chế virus xuống mức không thể phát hiện. Thước đo của Tổ chức Y tế Thế giới là "người nhiễm HIV tiếp nhận điều trị kháng virus và có tải lượng virus không thể phát hiện sẽ không truyền HIV cho bạn tình". Nghiên cứu PARTNER đã theo dõi 782 cặp bạn tình đồng tính nam, mỗi cặp đều gồm một người nhiễm và một người không nhiễm, thuật ngữ chuyên môn gọi là không tương đồng huyết thanh. Tổng cộng 1593 cặp-năm (cộng số năm theo dõi của từng cặp). Trong thời gian này có tổng cộng 76088 lần quan hệ tình dục không dùng bao cao su, xuất hiện 15 ca nhiễm mới. Sau khi đối chiếu virus và tiến hành phân tích phát sinh chủng loại, cả 15 ca này đều không bắt nguồn từ bạn tình, số ca lây truyền giữa các bạn tình là 0. Điều 39 "Quy định về phòng, chống AIDS" quy định: "Nếu chưa được chính người đó hoặc người giám hộ của người đó đồng ý, bất kỳ cơ quan, tổ chức hay cá nhân nào cũng không được công khai họ tên, địa chỉ, nơi làm việc, ảnh chân dung, bệnh sử và các thông tin khác có thể suy đoán ra danh tính cụ thể của người nhiễm virus HIV, người mắc bệnh AIDS và người nhà của họ."
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Quốc vụ viện (2006). "Quy định về phòng, chống AIDS" (điều 3, 23, 38, 39). https://wjw.beijing.gov.cn/zwgk_20040/zcwj2022/flfg/202304/t20230408_2992986.html (do Ủy ban Y tế thành phố Bắc Kinh đăng lại); Rodger AJ, Cambiano V, Bruun T, et al. (2019). Risk of HIV transmission through condomless sex in serodifferent gay couples with the HIV-positive partner taking suppressive antiretroviral therapy (PARTNER): final results of a multicentre, prospective, observational study. The Lancet, 393(10189), 2428-2438. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(19)30418-0; Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh tỉnh Quảng Đông. Phổ biến kiến thức về thời kỳ cửa sổ xét nghiệm HIV. https://web.archive.org/web/20260915151957/https://cdcp.gd.gov.cn/jkjy/kpydjwjxz/content/post_3441820.html (con số về thời kỳ cửa sổ; trang gốc đã ngừng hoạt động, liên kết là bản lưu trang web ngày 2026-09-15)
  • Ghi chú: Thời kỳ cửa sổ quyết định khi nào xét nghiệm mới có ý nghĩa. Thước đo của Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh tỉnh Quảng Đông là: xét nghiệm axit nucleic có thể phát hiện sau khoảng 1 tuần, xét nghiệm kết hợp kháng nguyên-kháng thể thế hệ thứ tư sau khoảng 2 tuần, xét nghiệm kháng thể thế hệ thứ ba sau khoảng 3 tuần. Khuyến nghị xét nghiệm sau ít nhất 2 tuần, rồi xét nghiệm lại mỗi 2 đến 4 tuần. Sau khi đủ 3 tháng kể từ lần có hành vi nguy cơ cao cuối cùng, có thể loại trừ nhiễm bệnh với xác suất trên 99.99%. Que thử tự xét nghiệm cho kết quả dương tính không đồng nghĩa với chẩn đoán xác định, nhất định phải đến trung tâm kiểm soát dịch bệnh hoặc cơ sở chính quy để xét nghiệm xác nhận. Điều 3 của quy định nêu rõ, bất kỳ cơ quan, tổ chức hay cá nhân nào cũng không được kỳ thị người nhiễm bệnh và người nhà của họ; các quyền như kết hôn, việc làm, khám chữa bệnh, nhập học đều được pháp luật bảo vệ. Điều 38 đồng thời quy định người nhiễm bệnh có nghĩa vụ "kịp thời thông báo sự thật về việc mình bị nhiễm hoặc phát bệnh cho người có quan hệ tình dục với mình". Sàng lọc ba bệnh trong thai kỳ và ngăn lây truyền từ mẹ sang con xem mục 27

32. Vừa nảy ra ý nghĩ tự sát, trước tiên hãy nói với một người bên cạnh, giao vài chục phút này cho họ

Tiền 0 đồngThời gian ítCần kiên trì một chútLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: không tốn tiền. Cái khó là mở lời ngay lúc đó, và thừa nhận rằng trong vài giờ này mình không thể ở một mình.
  • Nói dễ hiểu: trong một cuộc phỏng vấn, gần một nửa số người từng tự sát không thành nói rằng từ lúc nảy ra ý nghĩ đến lúc hành động không quá 10 phút. Ba phần tư số người trong khoảng thời gian đó đã có tiếp xúc với người bên cạnh. Trong số những người từng phải nhập viện vì tự gây thương tích, khoảng 2% chết do tự sát sau 1 năm, khoảng 7% sau hơn 9 năm; đại đa số sau đó không chết do tự sát.
  • Lợi ích: 82 người từng tự sát không thành đã được phỏng vấn trong vòng 3 ngày sau khi nhập viện: 47.6% (39 người) nói rằng từ lần đầu tiên nảy ra ý nghĩ tự sát trong lần này đến lúc thực sự hành động không quá 10 phút. Những người có quá trình này kéo dài hơn có điểm số ý định tự sát cao hơn rõ rệt. Điểm số trên thang đo tính bốc đồng không liên quan đến độ dài của quá trình. 76.8% (63 người) nói rằng trong khoảng thời gian này họ đã có một dạng tiếp xúc nào đó với bạn đời, gia đình hoặc bạn bè. Kết luận của các tác giả là: khoảng thời gian có thể can thiệp thường rất ngắn, nhân viên chuyên môn có ít khả năng can thiệp trong giai đoạn này. Vì vậy, các tác giả chủ trương phổ biến tín hiệu nhận biết và phương pháp can thiệp cho người bình thường. Một tổng quan hệ thống khác đã tổng hợp 90 nghiên cứu theo dõi. Trong số những người đi khám vì tự gây thương tích, tỷ lệ tự gây thương tích lần nữa nhưng không chết sau 1 năm lấy giá trị trung vị là 16%. Tỷ lệ chết do tự sát sau 1 năm là 2%. Trong số những người được theo dõi hơn 9 năm, khoảng 7% chết do tự sát
  • Mức độ bằng chứng: B
  • Nguồn: Deisenhammer EA, Ing CM, Strauss R, Kemmler G, Hinterhuber H, Weiss EM (2009). The duration of the suicidal process: how much time is left for intervention between consideration and accomplishment of a suicide attempt? Journal of Clinical Psychiatry, 70(1), 19-24. https://doi.org/10.4088/JCP.07m03904; Owens D, Horrocks J, House A (2002). Fatal and non-fatal repetition of self-harm: systematic review. British Journal of Psychiatry, 181, 193-199. https://doi.org/10.1192/bjp.181.3.193
  • Ghi chú: Lý do xếp mức B: nghiên cứu của Deisenhammer chỉ có 82 người, được thực hiện tại một bệnh viện, dựa vào hồi tưởng của đương sự sau sự việc. Bài của Owens đưa ra giá trị trung vị của 90 nghiên cứu có phương pháp khác nhau, chứ không gộp chúng thành một con số. Trong cùng bài viết cũng nêu rõ nguy cơ tự sát của người tự gây thương tích vẫn cao gấp vài trăm lần so với dân số nói chung. Vì vậy, câu "đại đa số sau đó không chết do tự sát" nói về tình hình chung của cả nhóm này, không thể xem là lời bảo đảm cho bất kỳ cá nhân nào; bệnh cần khám vẫn phải đi khám. Việc đưa phương tiện gây chết người ra xa và số 12356 xem điều 25 của mục này. Một số việc nên làm trước tiên khi tâm trạng sa sút xem điều 18 của mục 3. Di chứng sau khi được cứu sống xem điều 33 của mục này. Nếu nghi ngờ người bên cạnh có ý nghĩ như vậy, có thể hỏi thẳng, xem điều 43 của mục này (hỏi thẳng người bên cạnh đang có biểu hiện cảm xúc bất thường). Khi người bên cạnh bộc lộ ý nghĩ như vậy, bạn có thể làm gì, xem điều 15 của mục 8

33. Đừng coi “cứu sống được” là phương án dự phòng: sau khi uống thuốc trừ sâu hoặc hít khí than, cấp cứu có thể giữ được mạng sống, nhưng chưa chắc giữ được phổi và não

Tiền 0 đồngThời gian ítCần kiên trì khôngLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: không tốn tiền. Chỉ cần biết trước việc này.
  • Nói dễ hiểu: Paraquat không có thuốc giải độc hiệu quả, trong một nhóm bệnh nhân ở Bangladesh, hơn 40% không được cứu sống. Nó khiến phổi bị viêm, dần dần trở nên xơ cứng, đồng thời làm tổn thương cả thận và gan. Những người bị ngộ độc khí than được cứu sống nhưng chỉ hít oxy thường, sau sáu tuần gần một nửa có chức năng não kém hơn trước; ngay cả những người được điều trị bằng oxy cao áp cũng còn một phần tư như vậy.
  • Lợi ích: Một tổng quan hệ thống về ngộ độc paraquat cho thấy tỷ lệ tử vong rất cao, nguyên nhân là bản thân chất này có độc tính mạnh và thiếu phương pháp điều trị hiệu quả. Nó được chủ động vận chuyển ngược chiều chênh lệch nồng độ vào mô phổi, thuật ngữ chuyên môn gọi là hấp thu chủ động ngược gradient nồng độ, kết quả là viêm phổi và xơ phổi. Đồng thời, nó còn gây tổn thương thận và tổn thương gan. Tổng quan ghi rõ: không nên rửa dạ dày. Lọc máu và hấp phụ máu khó có khả năng làm thay đổi diễn biến lâm sàng. Bằng chứng về hiệu quả của hormone và thuốc ức chế miễn dịch rất yếu. Tổng quan còn viết một câu: "Tỷ lệ tử vong ở tất cả các trung tâm đều rất cao, mặc dù phương pháp điều trị khác nhau rất nhiều". 10 bệnh viện tuyến ba ở Bangladesh đã tiếp nhận 1420 ca trong giai đoạn 2013 đến 2024, trong đó có 257 ca có thể phân tích: tỷ lệ tử vong là 43.2%. Biểu hiện thường gặp là sưng chi dưới do suy thận cấp 71.2%, nôn mửa 65.8%, đau bụng 58.0%. Thử nghiệm về ngộ độc carbon monoxide cấp tính được tiến hành theo phương pháp phân nhóm ngẫu nhiên mù đôi, mỗi nhóm có 76 người. Cả bác sĩ và bệnh nhân đều không biết mình thuộc nhóm nào. Sau sáu tuần, số người còn di chứng nhận thức ở nhóm oxy cao áp là 19/76 (25.0%). Ở nhóm oxy áp suất thường là 35/76 (46.1%), P=0.007. Sau khi hiệu chỉnh các yếu tố khác, odds ratio là 0.45 (OR 0.45, 95% CI 0.22 đến 0.92, phần trong ngoặc là khoảng tin cậy). Một nghiên cứu khác theo dõi liên tục 73 ca: 30% có di chứng nhận thức, 12% xuất hiện tăng tín hiệu chất trắng não. Từ ngày 1 tháng 7 năm 2014, Trung Quốc hủy bỏ đăng ký và giấy phép sản xuất dung dịch paraquat, đồng thời ngừng sản xuất. Từ ngày 1 tháng 7 năm 2016, dung dịch này ngừng được bán và sử dụng trong nước. Từ ngày 26 tháng 9 năm 2020, cấm bán và sử dụng chế phẩm gel hòa tan trong lãnh thổ. Văn bản ghi rõ, "việc các vụ tự sát do uống paraquat xảy ra thường xuyên" là nguyên nhân trực tiếp để tăng cường quản lý
  • Mức độ bằng chứng: B
  • Nguồn: Gawarammana IB, Buckley NA (2011). Medical management of paraquat ingestion. British Journal of Clinical Pharmacology, 72(5), 745-757. https://doi.org/10.1111/j.1365-2125.2011.04026.x;Chowdhury FR và cộng sự (2026). Clinical and Laboratory Profile of Paraquat Poisoning: A Toxicological Crisis in Bangladesh. American Journal of Tropical Medicine and Hygiene, 115, 176-182. https://doi.org/10.4269/ajtmh.25-0719;Weaver LK, Hopkins RO, Chan KJ, et al. (2002). Hyperbaric oxygen for acute carbon monoxide poisoning. New England Journal of Medicine, 347(14), 1057-1067. https://doi.org/10.1056/NEJMoa013121;Parkinson RB, Hopkins RO, Cleavinger HB, et al. (2002). White matter hyperintensities and neuropsychological outcome following carbon monoxide poisoning. Neurology, 58(10), 1525-1532. https://doi.org/10.1212/wnl.58.10.1525;Văn phòng Bộ Nông nghiệp và Nông thôn (2018). Thông báo về việc thực sự tăng cường giám sát và quản lý paraquat (Nông biên nông〔2018〕17). https://www.gov.cn/zhengce/zhengceku/2018-12/31/content_5442594.htm
  • Ghi chú: Lý do xếp mức B: đối tượng của những nghiên cứu này là bệnh nhân bị ngộ độc, không phải nhóm đơn nhất gồm những người tự sát bất thành; trong thử nghiệm về carbon monoxide còn có cả người bị ngộ độc do sự cố. Vì vậy, tỷ lệ di chứng nêu trên không thể直接 coi là "xác suất hậu quả ở những người tự sát bất thành". Điều duy nhất có thể xác định là: không có cách nào bảo đảm không để lại di chứng. Cách xử trí tại hiện trường khi ngộ độc carbon monoxide xem mục 13, điều 19. Uống nhầm thuốc trừ sâu và thuốc thì trước hết đừng giục nôn, mang theo chai thuốc đến bệnh viện, xem mục 13, điều 20. Việc không tích trữ thuốc trừ sâu và thuốc ngủ trong nhà xem điều 25 của mục này. Cuốn sách này không so sánh tỷ lệ tử vong của các cách khác nhau, cũng không viết bất kỳ cách làm cụ thể nào.

34. Đừng lấy câu “nằm vài ngày là khỏi” đánh cược với việc ngã từ trên cao: đa số người vào ICU chấn thương vẫn sống sót, nhưng cái giá phải trả tính bằng năm

Tiền 0 đồngThời gian ítCần kiên trì khôngLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: không tốn tiền. Chỉ là trước hết hãy nhìn rõ khoản này.
  • Nói dễ hiểu: Tại một bệnh viện ở Tân Cương, trong số những người ngã từ trên cao và được đưa vào ICU chấn thương, chỉ 5.5% tử vong, nhưng phần lớn bị thương nặng và điều trị kéo dài. Gần một nửa bị thương đồng thời ở từ ba vị trí trở lên, hơn một phần ba phải dùng máy thở, người lâu nhất nằm ICU 132 ngày. Một nửa số người ngã từ độ cao không quá 3 mét. Trong số những người bị thương nặng, chưa đến 60% sau đó có thể đi làm trở lại.
  • Lợi ích: Một ICU chấn thương (khoa chăm sóc đặc biệt) ở miền nam Tân Cương từng tiến hành thống kê. Từ tháng 4 năm 2020 đến tháng 7 năm 2024, nơi này đã tiếp nhận tổng cộng 289 ca ngã từ trên cao. Độ tuổi trung bình của nhóm này là 40.3 tuổi. Trung vị độ cao ngã là 3 mét, 26.6% ngã từ độ cao trên 5 mét, 11.4% ngã từ độ cao trên 10 mét. Trung vị điểm đánh giá mức độ chấn thương ISS là 24; điểm này càng cao thì thương tích càng nặng, 63.3% số người có ISS lớn hơn 20. Có 47.1% bị thương ở từ 3 vị trí trở lên, 18.3% bị thương ở từ 4 vị trí trở lên. 36% cần dùng máy thở (thông khí cơ học), trung vị thời gian dùng máy là 103.5 giờ. Trung vị thời gian nằm viện tại ICU là 8 ngày, ngắn nhất 1 ngày, dài nhất 132 ngày. Tỷ lệ tử vong trong bệnh viện hoặc trong vòng 30 ngày là 5.5% (16/289). Một trung tâm chấn thương ở Đức đã tiếp nhận 84 bệnh nhân đa chấn thương có ISS ≥ 25; đa chấn thương nghĩa là bị thương đồng thời ở nhiều vị trí. Trong thời gian theo dõi, tỷ lệ quay lại làm việc là 58%. Tuổi, thời gian điều trị tại ICU và sức khỏe tự đánh giá là các yếu tố dự đoán. Năm 2024, chi phí nằm viện trung bình mỗi lượt trên toàn quốc (số tiền trung bình phải chi cho mỗi lần nằm viện) là 9870.0 tệ, giảm 4.3% so với năm trước theo mức giá của năm đó. Cùng năm, tổng chi phí y tế trên toàn quốc là 90895.5 tỷ tệ, trong đó chi tiêu y tế cá nhân là 25007.5 tỷ tệ, chiếm 27.5%
  • Mức độ bằng chứng: B
  • Nguồn: Chen Y, Li W, Wang X, Zhong Q, Abudurexiti A, Qiu Q, Li J, Luo J (2025). Clinical features and prognostic predictors for patients admitted to trauma intensive care unit due to fall from height in South Xinjiang. International Journal of Emergency Medicine, 18, 142. https://doi.org/10.1186/s12245-025-00959-4;Simmel S, Wurm S, Drisch S, Woltmann A, Coenen M (2020). Prädiktion der Rückkehr zur Arbeit nach Polytrauma bei Patienten mit einem ISS von mindestens 25. Die Rehabilitation, 59(2), 95-103. https://doi.org/10.1055/a-0977-6853;Ủy ban Y tế Quốc gia (2025). "Diễn giải Bản tin thống kê về sự phát triển sự nghiệp y tế và sức khỏe của Trung Quốc năm 2024." https://www.gov.cn/zhengce/202512/content_7050025.htm
  • Ghi chú: Lý do xếp mức B: Nhóm bị ngã được thống kê từ hồ sơ bệnh án cũ của một bệnh viện, không tách riêng tai nạn và tự gây thương tích. Nhóm quay lại làm việc chỉ có 84 người, hơn nữa lại ở Đức. Cả hai nhóm đều không thể dùng để kết luận một người sẽ ra sao sau khi nhảy lầu. Chi phí nằm viện trung bình mỗi lượt được tính từ tất cả các ca nằm viện trên toàn quốc, không phải chi phí của chấn thương do ngã; dẫn số liệu này chỉ nhằm đưa ra một mức thấp có thể kiểm tra được. Bài gốc chỉ đưa ra phân bố độ cao của nhóm này, nên ở đây không viết mối quan hệ tương ứng giữa độ cao và hậu quả. Trong thời gian nằm liệt giường dài ngày, vấn đề cần theo dõi nhất là loét do tỳ đè, xem mục 17, điều 8. Huyết khối tĩnh mạch sâu và thuyên tắc phổi xem mục 13, điều 11 (một chân đột nhiên sưng lên). Khi ý nghĩ đó xuất hiện thì phải làm gì, xem điều 32 của mục này. Hậu quả của ngộ độc xem điều 33 của mục này (đừng coi việc “cứu sống được” là phương án bảo đảm). Dưới đây là trải nghiệm của chính tác giả: ngã từ tầng bốn, trước đó nghĩ rằng “hơn chục ngày là khỏi”. Thực tế phải nằm viện một năm, phẫu thuật ở bốn chỗ, phải đặt nẹp kim loại, nửa năm không thể tự mình xoay người hay ngồi dậy, gia đình vì việc này phải vay tiền

35. Đừng đổi câu “thiếu một quả thận cũng chẳng sao” lấy tiền: quả còn lại phải làm việc thay cho hai quả, 86% người từng bán thận sau đó nói sức khỏe sa sút

Tiền 0 đồngThời gian ítCần kiên trì khôngLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Không tốn tiền. Chỉ cần nhìn rõ khoản này trước.
  • Nói dễ hiểu: Những người hiến thận chính thức ở Mỹ, đã trải qua nhiều vòng sàng lọc trước khi hiến, 15 năm sau có 31 người trên mỗi 10.000 người mắc bệnh thận giai đoạn cuối. Ở những người có sức khỏe tương đương nhưng không hiến, con số này là 4 người trên mỗi 10.000 người. Một nhóm người bán thận ở Ấn Độ, 6 năm sau có 86% nói sức khỏe sa sút, ba phần tư vẫn còn nợ.
  • Lợi ích: Mỹ đã so sánh 96,217 người hiến thận khi còn sống với 20,024 người khỏe mạnh không hiến có điều kiện tương đương. Nhóm sau được lấy từ Khảo sát quốc gia về sức khỏe và dinh dưỡng của Mỹ (NHANES III). Tiếp theo là nguy cơ ước tính tiến triển thành bệnh thận giai đoạn cuối sau 15 năm kể từ khi hiến. Ở người hiến là 30.8 người trên mỗi 10.000 người, khoảng tin cậy 95% CI 24.3–38.5. Ở người khỏe mạnh không hiến là 3.9 người trên mỗi 10.000 người, khoảng tin cậy 95% CI 0.8–8.9, P<0.001. Tên y học của bệnh thận giai đoạn cuối là bệnh thận giai đoạn cuối ESRD, đến bước này phải dựa vào lọc máu hoặc ghép tạng để duy trì sự sống. Nguy cơ ước tính trong cả đời tiến triển thành ESRD: người hiến là 90 người trên mỗi 10.000 người, dân số nói chung chưa qua sàng lọc là 326 người trên mỗi 10.000 người, người khỏe mạnh không hiến là 14 người trên mỗi 10.000 người. Na Uy cũng từng thực hiện một nghiên cứu so sánh. Một bên là 1901 người hiến thận, thời gian theo dõi trung vị 15.1 năm. Bên kia là 32,621 người đối chứng đủ điều kiện hiến thận, thời gian theo dõi trung vị 24.9 năm. Tử vong do mọi nguyên nhân ở người hiến thận cao hơn khoảng ba phần mười (HR 1.30, 95% CI 1.11–1.52). Tử vong do bệnh tim mạch cao hơn khoảng bốn phần mười (HR 1.40, 1.03–1.91). Nguy cơ tiến triển thành ESRD cao hơn khoảng mười lần (HR 11.38, 4.37–29.6). Tỷ lệ mắc ESRD tổng thể ở nhóm người hiến này là 302 ca trên mỗi triệu người. Một nghiên cứu khác ở Mỹ có 3698 người hiến thận, trong đó 11 người mắc ESRD, tương đương 180 ca trên mỗi triệu người trong một năm quan sát; cùng kỳ, ở dân số nói chung là 268 ca. Trong nhóm này, có 255 người quay lại kiểm tra, trung bình 12.2±9.2 năm sau khi hiến. Trong số đó, 85.5% có chức năng lọc của thận GFR ≥ 60 ml/min/1.73 m². 60 là giới hạn dưới của mức bình thường trên lâm sàng. 32.1% bị cao huyết áp. 12.7% có protein niệu (protein rò rỉ vào nước tiểu). Tại Chennai, Ấn Độ, người ta khảo sát 305 người bán thận, trung bình 6 năm sau khi bán thận: 96% bán để trả nợ, trung bình nhận được 1070 đô la Mỹ. Sau khi cắt thận, thu nhập trung bình của gia đình giảm một phần ba (P<0.001), số người sống dưới mức nghèo tăng lên, ba phần tư vẫn còn nợ vào thời điểm khảo sát. 86% cho biết tình trạng sức khỏe kém hơn trước khi cắt thận, 79% không khuyên người khác bán thận
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Muzaale AD, Massie AB, Wang MC, Montgomery RA, McBride MA, Wainright JL, Segev DL (2014). Risk of end-stage renal disease following live kidney donation. JAMA, 311(6), 579-586. https://doi.org/10.1001/jama.2013.285141;Mjøen G, Hallan S, Hartmann A, et al. (2014). Long-term risks for kidney donors. Kidney International, 86(1), 162-167. https://doi.org/10.1038/ki.2013.460;Ibrahim HN, Foley R, Tan L, et al. (2009). Long-term consequences of kidney donation. New England Journal of Medicine, 360(5), 459-469. https://doi.org/10.1056/NEJMoa0804883;Goyal M, Mehta RL, Schneiderman LJ, Sehgal AR (2002). Economic and health consequences of selling a kidney in India. JAMA, 288(13), 1589-1593. https://doi.org/10.1001/jama.288.13.1589
  • Ghi chú: Còn tranh cãi: Nghiên cứu của Ibrahim lấy người bình thường làm đối tượng so sánh. Kết luận của nghiên cứu này là khả năng sống sót và nguy cơ tiến triển thành bệnh thận giai đoạn cuối (ESRD) ở người hiến thận tương đương với người bình thường. Sau khi Muzaale và Mjøen đổi đối tượng so sánh thành những người “có sức khỏe tương đương, cũng đủ điều kiện hiến thận”, nguy cơ đã cao hơn rõ rệt. Bất đồng nằm ở việc so sánh với ai, chứ không nằm ở bản thân người hiến. Cả ba nghiên cứu đều đồng ý rằng nguy cơ tuyệt đối không lớn (30.8/10.000 trong 15 năm, tức 30.8 người trên mỗi 10.000 người). Vì vậy, trọng điểm không phải là “hiến thận rất nguy hiểm”, mà là cần nhìn vào hai chuyện khác. Quả thận còn lại thực sự đang phải trả giá, tỷ lệ cao huyết áp và protein niệu đã nằm ngay đó. Tất cả những con số này đều xuất phát từ nhóm người đã được sàng lọc trước phẫu thuật, có người tái khám sau phẫu thuật, và khi xảy ra vấn đề thì có thể quay lại bệnh viện. Ba điều này đều không có ở người bán thận trên chợ đen, và kết quả theo dõi ở Ấn Độ cho thấy một kết cục khác. Nghiên cứu gốc chỉ cung cấp các con số về tình trạng sức khỏe tự báo cáo sa sút, protein niệu, cao huyết áp và tỷ lệ mắc bệnh thận giai đoạn cuối; ở đây không tự bổ sung những con số kiểu như “bao nhiêu người phải nằm liệt giường”. Các hạn chế đối với việc hiến tạng cho người thân, tiền phạt và trách nhiệm hình sự được nêu tại mục 9, điều 22 (không bán nội tạng của chính mình). Người đã phải lọc máu có thể xem mục 16, điều 1 và 2 về thanh toán trực tiếp liên tỉnh và sử dụng thuốc dài hạn (uống thuốc đủ theo chỉ định của bác sĩ, đăng ký khám ngoại trú đối với các bệnh mạn tính và bệnh đặc biệt ở nơi khác)

36. Không nhặt, không tháo dỡ, không bán các bộ phận kim loại không rõ nguồn gốc, thấy ký hiệu cảnh báo hình cỏ ba lá thì tránh xa

Tiền 0 đồngThời gian ítCần kiên trì khôngLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Không tốn tiền. Nếu thấy những trụ kim loại hình tròn, hộp chì hoặc bộ phận tháo ra từ thiết bị mà mình không biết là gì thì đi vòng qua, không nhặt, không tháo dỡ, không bỏ vào túi.
  • Nói dễ hiểu: Tia phóng xạ không thể nhìn thấy bằng mắt thường, còn nguồn phóng xạ lại là một khối chất rắn được niêm phong trong vỏ kim loại nhỏ, vì vậy “trông không có vấn đề gì” không thể dùng làm căn cứ phán đoán. Xác suất người bình thường gặp phải là cực thấp, mỗi năm chưa đến 1 vụ trên mỗi vạn nguồn phóng xạ. Nhưng một khi gặp phải thì hậu quả rất nặng. Năm 1987, có người ở Brazil tháo dỡ một máy xạ trị bỏ đi của một phòng khám, cuối cùng 4 người tử vong.
  • Lợi ích: Tài liệu phổ biến kiến thức của Cục An toàn Hạt nhân Quốc gia cho biết, nguồn phóng xạ là vật liệu phóng xạ thể rắn được niêm phong vĩnh viễn trong vật chứa hoặc có lớp bao bọc kín. Máy đo mức công nghiệp, máy chụp kiểm tra khuyết tật và dao gamma trong bệnh viện đều sử dụng loại này. Khi không có biện pháp bảo vệ, nguồn phóng xạ loại Ⅲ có thể gây tổn thương vĩnh viễn chỉ sau vài giờ tiếp xúc, và có thể gây tử vong trong thời gian từ vài ngày đến vài tuần. Tia X không thể nhìn thấy bằng mắt thường, tia γ cũng là sóng điện từ giống như tia X. Để phòng tránh chiếu xạ ngoài, cần làm ba việc: rút ngắn thời gian, tăng khoảng cách và bổ sung che chắn. Tia γ có khả năng xuyên thấu mạnh, phải dùng tường bê tông dày hoặc chì mới chắn được. Tính đến năm 2025, trên toàn quốc có khoảng 17.8 vạn nguồn phóng xạ đang được sử dụng và 35.5 vạn thiết bị (bộ) phát tia. Tỷ lệ xảy ra sự cố bức xạ từ nguồn phóng xạ hằng năm ổn định ở mức dưới 1 vụ trên mỗi vạn nguồn. Việc phân loại như sau. Nếu nguồn phóng xạ loại Ⅰ, Ⅱ bị thất lạc, đánh cắp hoặc mất kiểm soát thì cấu thành sự cố bức xạ nghiêm trọng. Loại Ⅲ là sự cố bức xạ tương đối lớn. Nếu nguồn loại Ⅳ, Ⅴ bị thất lạc, đánh cắp hoặc khiến nhân viên bị chiếu xạ vượt quá giới hạn liều hằng năm thì được xem là sự cố bức xạ thông thường. Vụ việc chính thức: Tháng 6 năm 2020, nhà máy luyện gang thuộc Tập đoàn Thép Ninh Hạ tiến hành công việc chụp kiểm tra khuyết tật bằng tia γ trong dự án cải tạo đường ống lò cao. Một nguồn phóng xạ iridi-192 loại Ⅱ khiến ba nhân viên bị chiếu xạ. Bàn tay trái của Trần mỗ mỗ bị tổn thương da do phóng xạ cấp độ Ⅲ. Ngón cái và ngón trỏ bàn tay trái của Lưu mỗ mỗ bị tổn thương cấp độ Ⅳ, ngón giữa, ngón áp út và ngón út cấp độ Ⅲ. Bàn tay trái của Phàn mỗ mỗ bị tổn thương cấp độ Ⅰ-Ⅱ. Liều chiếu xạ mà cả ba người phải chịu đều vượt nghiêm trọng giới hạn liều do tiêu chuẩn quốc gia quy định. Hai đơn vị chịu trách nhiệm bị thu hồi giấy phép an toàn bức xạ và phạt 7 chục nghìn tệ. Vụ việc quốc tế: Năm 1987, tại Goiânia, Brazil, một máy điều trị từ xa bị bỏ lại của một phòng khám đã bị tháo dỡ. Nguồn phóng xạ xêzi-137 có hoạt độ 50.8 TBq bên trong đã bị lấy ra, còn viên nang niêm phong chứa nguồn cũng bị làm vỡ. Khoảng 112,000 người được theo dõi. Trong đó, 249 người bị nhiễm xạ bên trong hoặc bên ngoài cơ thể. Trong số 249 người này, 129 người bị nhiễm xạ từ mức trung bình đến nặng, 50 người cần được giám sát y tế chặt chẽ. Cuối cùng 4 người tử vong (trong nước / quốc tế)
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Bộ Sinh thái và Môi trường (2025). "Công báo tình trạng môi trường sinh thái Trung Quốc năm 2024". https://www.mee.gov.cn/ywgz/sthjjcgl/hjzljcypj/202506/t20250605_1120773.shtml; Cục An toàn Hạt nhân Quốc gia (2026). "Hiệu quả công tác giám sát an toàn hạt nhân và bức xạ của Trung Quốc năm 2025". https://nnsa.mee.gov.cn/tpxw/202601/t20260107_1140062.html; Bộ Sinh thái và Môi trường (2021). "Thông báo về tình hình xử lý vụ tai nạn bức xạ do vi phạm pháp luật và quy định trong một hoạt động kiểm tra khuyết tật bằng tia γ". https://www.mee.gov.cn/xxgk2018/xxgk/xxgk06/202101/t20210121_818216.html; Quốc vụ viện (2019). "Điều lệ về an toàn và bảo hộ đối với đồng vị phóng xạ và thiết bị phát tia (sửa đổi năm 2019, điều 34, 42, 68)". https://www.mee.gov.cn/ywgz/fgbz/xzfg/201909/t20190918_734315.shtml; Bộ Bảo vệ Môi trường (2009). "Thông báo về việc thiết lập chế độ phân cấp xử lý và báo cáo tai nạn bức xạ đối với đồng vị phóng xạ và thiết bị phát tia (tiêu chuẩn phân cấp tai nạn bức xạ)". https://www.mee.gov.cn/gkml/zj/wj/200910/t20091022_172414.htm; Cục An toàn Hạt nhân Quốc gia. [Sử dụng công nghệ hạt nhân] Nguồn phóng xạ là gì?: "Nguồn phóng xạ là vật liệu phóng xạ được niêm phong vĩnh viễn trong vật chứa hoặc có lớp bọc kín và ở trạng thái rắn, ngoại trừ các vật liệu thuộc phạm vi chu trình nhiên liệu hạt nhân của lò nghiên cứu và lò năng lượng", "các thiết bị như máy đo mức, máy kiểm tra khuyết tật bằng tia gamma đều sử dụng nguồn kín"; nguồn phóng xạ loại III "nếu không có bảo hộ, tiếp xúc với loại nguồn này trong vài giờ có thể gây tổn thương vĩnh viễn cho con người, tiếp xúc từ vài ngày đến vài tuần cũng có thể khiến người ta tử vong". https://nnsa.mee.gov.cn/ztzl/haqshmhsh/hyfsaqkp/kptw/202406/t20240624_1076670.html; Cục An toàn Hạt nhân Quốc gia (đăng lại từ Phòng Hạt nhân và Bức xạ Môi trường Sơn Đông). Kiến thức phổ cập về hạt nhân và bức xạ: "Xesi-137 được sử dụng trong máy đo mức công nghiệp, iridi-192 được sử dụng trong máy kiểm tra khuyết tật và coban-60 được sử dụng trong dao gamma ở bệnh viện". https://nnsa.mee.gov.cn/ztzl/haqshmhsh/hyfsaqkp/kptw/202406/t20240624_1076991.html; Cục An toàn Hạt nhân Quốc gia. Công nghệ hạt nhân kỳ diệu (16) — Bảo hộ và quản lý bức xạ: "Các biện pháp bảo hộ cơ bản đối với chiếu xạ ngoài thường có ba phương pháp: bảo hộ về thời gian, bảo hộ về khoảng cách và bảo hộ bằng che chắn". https://nnsa.mee.gov.cn/ztzl/haqshmhsh/hyfsaqkp/kptw/202406/t20240624_1076933.html; Cục An toàn Hạt nhân Quốc gia. [Bảo hộ bức xạ] Có những loại bức xạ nào?: "Tia γ cũng như tia X đều là sóng điện từ", "có khả năng xuyên thấu khá mạnh, cần vật chất tương đối dày mới che chắn được, thường dùng tường bê tông dày hoặc chì và các vật chất khác để bảo hộ". https://nnsa.mee.gov.cn/ztzl/haqshmhsh/hyfsaqkp/kptw/202406/t20240624_1076595.html; Cục An toàn Hạt nhân Quốc gia. Kiến thức hạt nhân trong đời sống — Máy kiểm tra an ninh bằng tia X: "Tia X còn được gọi là tia Röntgen, là một loại tia mà mắt thường không thể nhìn thấy". https://nnsa.mee.gov.cn/ztzl/haqshmhsh/hyfsaqkp/kptw/202406/t20240624_1076874.html; Viện Địa chất Hồ Nam (2023). Thiết bị phát tia trong sử dụng công nghệ hạt nhân (trích từ "Sách hướng dẫn kiến thức tổng hợp về an toàn hạt nhân"): "Bộ phận cốt lõi của máy X-quang là ống tia X", "bức xạ phát sinh chậm vẫn tồn tại sau khi máy gia tốc dừng hoạt động", "sau khi máy gia tốc dừng hoạt động, khi đi vào phòng gia tốc hoặc phòng bia phải tính đến ảnh hưởng của phóng xạ cảm ứng". http://hnsdzy.hunan.gov.cn/dzy/c101626/c101627/c101633/202304/t20230411_29311495.html; International Atomic Energy Agency (1988). The Radiological Accident in Goiânia. IAEA, Vienna. https://www-pub.iaea.org/MTCD/Publications/PDF/Pub815_web.pdf; Wang Furu, Wang Jin, Yu Ningle, và cộng sự (2019). Theo dõi y tế sau chiếu xạ đối với những người bị phơi nhiễm trong sự cố mất nguồn phóng xạ "5.7" ở Nam Kinh. Tạp chí Y học Bức xạ và Bảo hộ Trung Hoa, 39(11), 859-863. https://doi.org/10.3760/cma.j.issn.0254-5098.2019.11.011; Báo Môi trường Trung Quốc (2014-05-15). 48 giờ sau khi mất nguồn phóng xạ (Xu Xiaotie, Shao Yi, Chu Fangqiao, Tang Jingru). http://nnsa.mee.gov.cn/ztzl/haqshmhsh/hjbzl/202406/P020240624472937009953.pdf (lưu trữ trang web https://web.archive.org/web/20261005044102/http://nnsa.mee.gov.cn/ztzl/haqshmhsh/hjbzl/202406/P020240624472937009953.pdf)
  • Ghi chú: Nếu thật sự gặp phải: hãy tránh xa, ghi nhớ vị trí, đừng di chuyển nó, gọi 110. Điều lệ yêu cầu báo cáo cho cơ quan主管 về sinh thái và môi trường, cơ quan công an, cơ quan主管 về y tế. Biện pháp bảo hộ mà người bình thường có thể thực hiện chỉ là tránh xa, ở đó càng ít càng tốt; túi áo và túi nhựa không thể chắn tia γ. Máy X-quang và CT tạo ra tia bức xạ nhờ ống tia X được cấp điện, bản thân chúng không lắp nguồn phóng xạ; điều này được suy ra từ nguyên lý của thiết bị phát tia. Máy gia tốc thì khác, sau khi dừng hoạt động, trong vật liệu kết cấu và không khí của phòng máy vẫn còn phóng xạ cảm ứng. Thứ thực sự nguy hiểm là nguồn phóng xạ kín nằm trong thiết bị; dao gamma, máy kiểm tra khuyết tật bằng tia γ và máy đo mức đều chứa nguồn. Vụ tai nạn ở Goiânia xảy ra vì có người tháo máy, lấy nguồn ra. Vì vậy đừng trông chờ vào việc nhận ra nguồn phóng xạ; các bộ phận thiết bị không rõ nguồn gốc thì tuyệt đối không tháo, không bán, không mang về nhà. Trong nước cũng từng xảy ra chuyện có người không biết gì mà nhặt phải nguồn phóng xạ. Tháng 5 năm 2014, tại một nhà máy trong Khu công nghiệp Hóa chất Nam Kinh, một nguồn phóng xạ iridi-192 đã bị mất trong lúc kiểm tra khuyết tật. Một nhân viên quản lý kho đã nhặt nó lên trong khi đi kiểm tra, rồi bỏ vào túi áo làm việc. Sau đó, người này được chẩn đoán mắc bệnh phóng xạ cấp tính nhẹ và tổn thương da do phóng xạ cấp tính ở chân phải; đã nằm viện điều trị một năm, vài năm sau vẫn phải chống hai nạng để đi lại. Hai công nhân khác nói rằng họ từng nhìn thấy nó, trong đó một người trên đường đi làm đã tưởng đó là dây chuyền, nhặt lên xem rồi ném đi. Đơn vị làm mất nguồn là Công ty TNHH Phát triển Kiểm định Công trình Hongdi Thiên Tân. Không tìm thấy thông báo tai nạn chính thức về việc này. Tình trạng thương tích của người nhặt nguồn được lấy từ bài nghiên cứu theo dõi do các bác sĩ của Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Giang Tô công bố; riêng đoạn nhặt lên rồi ném đi chỉ có trong bài đưa tin của Báo Môi trường Trung Quốc. Những người làm trong các lĩnh vực thu hồi phế liệu, tháo dỡ, kim khí và công trường dễ gặp phải tình huống này hơn; đây là suy luận từ hai vụ tai nạn ở Goiânia và Nam Kinh. Khi thấy khu vực cảnh giới có vẽ biểu tượng hình cánh quạt ba lá trên công trường thì hãy đi vòng tránh. Ở đây nói đến nguồn phóng xạ mất kiểm soát; sự cố rò rỉ tại nhà máy điện hạt nhân là một loại tai nạn khác, không bàn ở đây. Người được hưởng lợi chủ yếu là chính bạn và người nhà đang cùng có mặt tại hiện trường.

37. Khi đã đánh bạc đến mức phải vay tiền để đánh tiếp, tâm trạng luôn sa sút, hãy gọi 12356 trước, rồi giao thẻ ngân hàng và mật khẩu thanh toán cho người nhà quản lý

Tiền 0 đồngThời gian ítCần kiên trì một chútLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Không tốn tiền. Chỉ cần gọi một cuộc điện thoại. Giao thẻ ngân hàng, mật khẩu thanh toán và các App vay tiền cho người nhà quản lý. Cái khó là trước hết phải thừa nhận mình không kiểm soát được bản thân.
  • Nói dễ hiểu: Những người ở Thụy Điển từng đến cơ sở chuyên khoa để điều trị vấn đề cờ bạc có tỷ lệ tử vong do tự sát cao gấp 15 lần, tỷ lệ tử vong chung cao gấp 1.8 lần so với người cùng độ tuổi. Tín hiệu có thể dự báo trước ai sẽ tự sát là trầm cảm. Vì vậy, nếu đã đánh bạc đến mức phải vay tiền để đánh tiếp, tâm trạng luôn sa sút, hãy gọi 12356 trước.
  • Lợi ích: Một nghiên cứu đăng ký toàn quốc tại Thụy Điển đã tìm ra 2099 người được chẩn đoán mắc chứng rối loạn cờ bạc tại cơ sở chuyên khoa trong giai đoạn 2005 đến 2016. Rối loạn cờ bạc nghĩa là không kiểm soát được việc đánh bạc, đánh bạc đến mức ảnh hưởng đến cuộc sống. So với người Thụy Điển cùng độ tuổi, tỷ lệ tử vong chung của những người từ 20 đến 74 tuổi này cao gấp 1.8 lần, tỷ lệ tử vong do tự sát cao gấp 15 lần (hai con số này là tỷ số tử vong chuẩn hóa SMR). Trong thời gian theo dõi, có 67 người tử vong, trong đó 21 người chết do tự sát. Yếu tố có thể dự báo tử vong do tự sát là trầm cảm. Năm 2023, các tác giả đã công bố đính chính: tỷ lệ tự sát ở nam giới cao gấp 12.1 lần, ở nữ giới cao gấp 16.1 lần. Từ ngày 1 tháng 5 năm 2025, tại Trung Quốc, gọi 12356 trên toàn quốc sẽ kết nối với đường dây nóng hỗ trợ tâm lý, mỗi ngày mở cửa không dưới 18 giờ (Thụy Điển / toàn quốc)
  • Mức độ bằng chứng: B
  • Nguồn: Karlsson A, Håkansson A. (2018). Gambling disorder, increased mortality, suicidality, and associated comorbidity: A longitudinal nationwide register study. Journal of Behavioral Addictions, 7(4), 1091–1099. https://doi.org/10.1556/2006.7.2018.112;Karlsson A, Håkansson A. (2023). Corrigendum to: Gambling disorder, increased mortality, suicidality, and associated comorbidity. Journal of Behavioral Addictions, 12(1), 302. https://doi.org/10.1556/2006.2023.10000;Ủy ban Y tế Quốc gia (2024). "Thông báo về việc áp dụng số điện thoại đường dây nóng hỗ trợ tâm lý thống nhất trên toàn quốc 12356" (Quốc Vệ Y Chính Hàm〔2024〕259号). https://www.gov.cn/zhengce/zhengceku/202412/content_6994470.htm
  • Ghi chú: Sở dĩ xếp B là vì chỉ có một nghiên cứu, hơn nữa nghiên cứu chỉ tính những người từng đến cơ sở chuyên khoa để điều trị. Tình trạng của những người này tương đối nặng, nên không thể áp dụng con số 15 lần cho tất cả những người đánh bài. Việc giao tiền cho người nhà quản lý là cách làm dựa trên kinh nghiệm, chưa có nghiên cứu trực tiếp, nên nếu tính riêng chỉ được xếp mức C. Ranh giới pháp lý của cờ bạc xem mục 9 điều 13 (không thu tiền xâu, không đánh bạc trực tuyến). Người nhà có nên trả thay khoản nợ cờ bạc của người thân hay không, xem mục 8 điều 44 (nợ cờ bạc không được tính là nợ chung của vợ chồng). Sau khi xuất hiện ý nghĩ tự sát thì nên làm gì, xem điều 32 của mục này (trước tiên hãy nói với một người bên cạnh). Người được hưởng lợi chủ yếu là chính bạn, nhưng khi người nhà phát hiện dấu hiệu bất thường cũng có thể kéo người đó cùng thực hiện theo điều này.

38. Nam quan hệ tình dục đồng giới có hành vi tình dục nguy cơ cao nên đến bệnh viện chuyên trách về AIDS hỏi thuốc dự phòng trước phơi nhiễm, uống đúng giờ có thể giảm khoảng 70% nguy cơ nhiễm

Tiền nhiềuThời gian vừaCần kiên trì một chútLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Đây là thuốc kê đơn, ở hầu hết các nơi người bệnh phải tự chi trả, giá từ vài trăm đến vài nghìn tệ. Trước khi kê thuốc cần xét nghiệm HIV, chức năng thận và viêm gan B. Sau đó cứ 3 tháng tái khám một lần. Điều khó là phải uống đúng giờ mỗi ngày.
  • Nói dễ hiểu: Người chưa nhiễm sẽ uống trước một loại thuốc kháng virus, gọi là dự phòng trước phơi nhiễm. Người uống đúng giờ có thể giảm khoảng 70% nguy cơ nhiễm. Người uống ngắt quãng hầu như không có tác dụng. Đây là thuốc kê đơn, trước tiên phải kiểm tra sức khỏe tại bệnh viện rồi mới kê, sau đó phải tái khám định kỳ.
  • Lợi ích: Loại thuốc này là viên phối hợp emtricitabine và tenofovir. Thử nghiệm iPrEx cho 2499 nam quan hệ tình dục đồng giới và phụ nữ chuyển giới uống thuốc hoặc giả dược mỗi ngày. Nhóm uống thuốc giảm 44% số ca nhiễm (95% CI 15–63). Những người đo được thuốc trong máu có hiệu quả bảo vệ cao hơn nhiều. Thử nghiệm PROUD của Anh có 544 nam quan hệ tình dục đồng giới. Nhóm uống thuốc ngay lập tức có số ca nhiễm ít hơn 86% so với nhóm trì hoãn một năm (90% CI 64–96, khoảng tin cậy 90%). Thử nghiệm IPERGAY của Pháp cho uống thuốc theo nhu cầu trước và sau khi quan hệ tình dục, giảm 86% số ca nhiễm (95% CI 40–98). Tổ chức Y tế Thế giới đã tổng hợp các thử nghiệm trong một bài phân tích gộp. RR tổng thể là 0.49 (0.33–0.73, giảm khoảng 51%). Ở các thử nghiệm có tỷ lệ uống thuốc trên 70%, RR là 0.30 (0.21–0.45, giảm khoảng 70%). Ở các thử nghiệm có tỷ lệ uống thuốc dưới 40%, RR là 0.95, về cơ bản không có hiệu quả. Cục Quản lý Dược phẩm Quốc gia đã phê duyệt loại thuốc này dùng cho dự phòng trước phơi nhiễm vào tháng 8 năm 2020. Người trưởng thành và thanh thiếu niên có cân nặng ít nhất 35 kg có thể sử dụng (nhiều quốc gia / Trung Quốc)
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Grant RM, Lama JR, Anderson PL, et al. (2010). Preexposure chemoprophylaxis for HIV prevention in men who have sex with men. New England Journal of Medicine, 363(27), 2587–2599. https://doi.org/10.1056/NEJMoa1011205;McCormack S, Dunn DT, Desai M, et al. (2016). Pre-exposure prophylaxis to prevent the acquisition of HIV-1 infection (PROUD): effectiveness results from the pilot phase of a pragmatic open-label randomised trial. The Lancet, 387(10013), 53–60. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(15)00056-2;Molina JM, Capitant C, Spire B, et al. (2015). On-demand preexposure prophylaxis in men at high risk for HIV-1 infection. New England Journal of Medicine, 373(23), 2237–2246. https://doi.org/10.1056/NEJMoa1506273;Fonner VA, Dalglish SL, Kennedy CE, et al. (2016). Effectiveness and safety of oral HIV preexposure prophylaxis for all populations. AIDS, 30(12), 1973–1983. https://doi.org/10.1097/QAD.0000000000001145;Xu JJ, Huang XJ, Liu XC, et al. (2020). Consensus statement on human immunodeficiency virus pre-exposure prophylaxis in China. Chinese Medical Journal, 133(23), 2840–2846. https://doi.org/10.1097/CM9.0000000000001181 (bản tiếng Trung "Đồng thuận chuyên gia về sử dụng thuốc dự phòng trước phơi nhiễm HIV tại Trung Quốc"); World Health Organization (2019). What's the 2+1+1? Event-driven oral pre-exposure prophylaxis to prevent HIV for men who have sex with men (WHO/CDS/HIV/19.8). https://www.who.int/publications/i/item/what-s-the-2-1-1-event-driven-oral-pre-exposure-prophylaxis-to-prevent-hiv-for-men-who-have-sex-with-men;Văn phòng Quốc vụ viện (2024). "Kế hoạch ngăn chặn và phòng chống AIDS của Trung Quốc (2024—2030)". https://www.gov.cn/zhengce/zhengceku/202412/content_6992033.htm
  • Ghi chú: Những người trong các thử nghiệm chủ yếu là nam quan hệ tình dục đồng giới, vì vậy nhóm này là nhóm nên hỏi trước tiên. Những người khác có hành vi tình dục nguy cơ cao cũng có thể hỏi bác sĩ xem có phù hợp hay không. Trước khi kê thuốc nhất định phải xác nhận là chưa nhiễm, người đã nhiễm uống thuốc này sẽ khiến virus kháng thuốc, không thể dùng kết quả que tự xét nghiệm làm căn cứ. Người bị viêm gan B nếu ngừng thuốc có thể khiến viêm gan bùng phát, vì vậy trước khi kê thuốc cần kiểm tra. Tổ chức Y tế Thế giới chỉ khuyến nghị nam quan hệ tình dục đồng giới uống thuốc theo nhu cầu, phù hợp với người quan hệ tình dục trung bình dưới 2 lần mỗi tuần. Cách uống là uống 2 viên từ 2 đến 24 giờ trước khi quan hệ tình dục, sau đó uống 1 viên vào 24 giờ và 48 giờ. Phụ nữ và người bị viêm gan B chỉ có thể uống hằng ngày. Trong thử nghiệm uống thuốc theo nhu cầu, nhóm uống thuốc có nhiều tác dụng phụ về đường tiêu hóa và thận hơn nhóm dùng giả dược, vì vậy không được bỏ qua việc tái khám. Từ năm 2019, Trung Quốc đã thí điểm trong nhóm nam quan hệ tình dục đồng giới, kế hoạch năm 2024 ghi là "triển khai theo quy chuẩn". Chưa tra được chính sách miễn phí trên toàn quốc. Hãy đến khoa truyền nhiễm hoặc phòng khám bệnh lây truyền qua đường tình dục và AIDS của bệnh viện chuyên trách về AIDS tại địa phương để được kê thuốc, trước tiên gọi điện cho cơ quan kiểm soát và phòng ngừa dịch bệnh địa phương để hỏi bệnh viện nào có thể kê. Thuốc này không phòng được giang mai, lậu và các bệnh lây truyền qua đường tình dục khác, vẫn phải dùng bao cao su, xem điều 30 của mục này (dùng bao cao su trong suốt quá trình quan hệ tình dục). Nếu đã xảy ra hành vi nguy cơ cao, xem cách xử trí tại điều 38 mục 13 (uống thuốc điều trị dự phòng trong vòng 72 giờ). Người hưởng lợi chủ yếu là chính bạn, đồng thời cũng bảo vệ bạn tình của bạn.

39. Phụ nữ trên 65 tuổi nên đi kiểm tra mật độ xương bằng X-quang năng lượng kép một lần; người sau mãn kinh có yếu tố nguy cơ loãng xương không cần đợi đến 65 tuổi

Tiền ítThời gian ítCần kiên trì khôngLợi ích vừaThước đo tỷ lệ tử vongĐối tượng phụ nữ trên 35 tuổi, người cao tuổi

  • Chi phí: Đến bệnh viện kiểm tra mật độ xương bằng X-quang năng lượng kép (viết tắt là DXA), kiểm tra cột sống thắt lưng và hông, nằm vài phút là xong. Tự chi trả thường khoảng một hai trăm tệ, giá mỗi nơi khác nhau. Siêu âm xương gót bằng cách bước lên máy trong gói khám sức khỏe chỉ có thể sàng lọc ban đầu, không thể chẩn đoán xác định.
  • Nói dễ hiểu: Phụ nữ trên 65 tuổi, cũng như phụ nữ sau mãn kinh có yếu tố nguy cơ loãng xương, nên đi kiểm tra mật độ xương một lần. Trước tiên đánh giá nguy cơ, sau đó dùng thuốc cho người có nguy cơ cao, có thể giảm khoảng 17% số ca gãy xương hông. Tính ra, cứ 1000 người đi kiểm tra thì giảm được khoảng 5 người bị gãy xương hông. Chưa thấy tỷ lệ tử vong chung (do mọi nguyên nhân) thay đổi.
  • Lợi ích: Khuyến nghị do Lực lượng Đặc nhiệm Dịch vụ Phòng ngừa Hoa Kỳ công bố năm 2025 là: phụ nữ từ 65 tuổi trở lên nên được sàng lọc loãng xương (khuyến nghị mức B). Phụ nữ sau mãn kinh, dưới 65 tuổi nhưng qua đánh giá nguy cơ cho thấy nguy cơ gãy xương cao, cũng được khuyến nghị sàng lọc (mức B). Bằng chứng ở nam giới chưa đầy đủ nên chưa đưa ra lập trường. Tổng quan bằng chứng làm cơ sở cho khuyến nghị này đã gộp 3 thử nghiệm ngẫu nhiên, với 42009 phụ nữ cao tuổi châu Âu. Cách sàng lọc là trước tiên đánh giá nguy cơ gãy xương, người có nguy cơ cao thì kiểm tra mật độ xương, nếu phát hiện nguy cơ cao thì dùng thuốc. Nhóm sàng lọc có số ca gãy xương hông thấp hơn khoảng 17%. RR ban đầu là 0.83, khoảng tin cậy 95% CI từ 0.73 đến 0.93. Quy đổi thành số tuyệt đối, cứ 1000 người được sàng lọc thì giảm 5 ca gãy xương hông. Trong đó, thử nghiệm SCOOP của Anh đã tuyển 12483 phụ nữ từ 70 đến 85 tuổi, nhóm sàng lọc có số ca gãy xương hông thấp hơn khoảng 28% (HR 0.72, 95% CI từ 0.59 đến 0.89), chưa thấy khác biệt về tỷ lệ tử vong. Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị do Hội Y học Trung Quốc ban hành năm 2017 khuyến nghị: phụ nữ trên 65 tuổi, nam giới trên 70 tuổi nên kiểm tra mật độ xương. Người chưa đến độ tuổi này nhưng có một hoặc nhiều yếu tố nguy cơ loãng xương cũng được khuyến nghị kiểm tra. Trong cuộc điều tra toàn quốc năm 2017 đến 2018, tỷ lệ mắc loãng xương ở phụ nữ từ 40 tuổi trở lên là 20.6%, ở nam giới là 5.0% (Trung Quốc)
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: US Preventive Services Task Force, Nicholson WK, Silverstein M, et al. (2025). Screening for Osteoporosis to Prevent Fractures: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement. JAMA. https://doi.org/10.1001/jama.2024.27154 ; Kahwati LC, Kistler CE, Booth G, et al. (2025). Screening for Osteoporosis to Prevent Fractures: A Systematic Evidence Review for the US Preventive Services Task Force. JAMA. https://doi.org/10.1001/jama.2024.21653 ; Shepstone L, Lenaghan E, Cooper C, et al. (2018). Screening in the community to reduce fractures in older women (SCOOP): a randomised controlled trial. The Lancet. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(17)32640-5 ; Phân hội Loãng xương và Bệnh Khoáng chất Xương thuộc Hội Y học Trung Quốc (2017). Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị loãng xương nguyên phát (2017). Tạp chí Loãng xương và Bệnh Khoáng chất Xương Trung Quốc, 10(5), 413-443 (Bảng 5. Chỉ định lâm sàng của đo mật độ xương). https://html.rhhz.net/GUSS/html/cc825127-29a3-47c1-9a95-7a212fdcce55.htm ; Wang L, Yu W, Yin X, et al. (2021). Prevalence of Osteoporosis and Fracture in China: The China Osteoporosis Prevalence Study. JAMA Network Open. https://doi.org/10.1001/jamanetworkopen.2021.21106
  • Ghi chú: Còn tranh cãi: Kết quả chính được xác định trước của SCOOP là tất cả các ca gãy xương do loãng xương. Nhóm sàng lọc không giảm rõ rệt (HR 0.94, 95% CI từ 0.85 đến 1.03), phần giảm được chỉ là gãy xương hông. Cả ba thử nghiệm đều theo cách "trước tiên đánh giá nguy cơ, sau đó kiểm tra mật độ xương", không có thử nghiệm nào so sánh riêng việc chỉ kiểm tra mật độ xương. Tổng quan bằng chứng cũng ước tính rằng trong số những người được phát hiện, có 11.8% đến 24.1% thuộc diện chẩn đoán quá mức, tức là những người vốn cả đời sẽ không bị gãy xương vì tình trạng này. Nam giới có nên kiểm tra hay không, Hoa Kỳ nói bằng chứng chưa đầy đủ, còn hướng dẫn của Trung Quốc quy định từ trên 70 tuổi, hãy làm theo khuyến nghị của bác sĩ. Điều này nhằm giúp xương chịu được va đập và té ngã; muốn ít bị té ngã hơn thì xem điều 13 (khả năng thăng bằng và sức mạnh chân), nên làm cả hai điều. Sau khi phát hiện loãng xương thì phải làm gì, xem điều 40 (phát hiện loãng xương thì dùng thuốc). Người hưởng lợi chủ yếu là chính bạn, đồng thời cũng có cha mẹ bạn.

40. Nếu được chẩn đoán loãng xương, hoặc từng bị gãy xương chỉ vì ngã nhẹ, hãy nhờ bác sĩ kê thuốc chống loãng xương và kiên trì dùng, đừng lấy bổ sung canxi thay thế

Tiền ítThời gian ítCần kiên trì một chútLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vongĐối tượng người cao tuổi, trên 35 tuổi

  • Chi phí: Phải kê đơn và dùng liên tục trong vài năm. Loại thường dùng có thuốc uống mỗi tuần một lần, cũng có thuốc tiêm truyền mỗi năm một lần. Khi mới bắt đầu dùng thuốc, cần kiểm tra lại mật độ xương hằng năm; sau khi ổn định thì kiểm tra 1 đến 2 năm một lần. Điều khó là dù không cảm thấy gì cũng phải kiên trì dùng.
  • Nói dễ hiểu: Những phụ nữ sau mãn kinh đã được chẩn đoán loãng xương hoặc từng bị gãy xương, dùng alendronate sodium có thể giúp giảm khoảng một nửa nguy cơ gãy xương hông. Gãy xương cột sống có triệu chứng giảm hơn một nửa. Người cao tuổi từng phẫu thuật gãy xương hông rồi bắt đầu truyền thuốc mỗi năm một lần, trong hai năm tiếp theo giảm khoảng 35% nguy cơ gãy xương lần nữa. Chỉ bổ sung canxi không thể thay thế những thuốc này.
  • Lợi ích: Gãy xương do loãng xương là gãy xương xảy ra khi bị chấn thương nhẹ hoặc chỉ trong các hoạt động hằng ngày. Hướng dẫn phiên bản năm 2017 do Hội Y học Trung Quốc công nhận có ba nhóm đối tượng dùng thuốc. Một là người từng bị gãy xương do loãng xương ở cột sống hoặc hông. Hai là người có chỉ số T của mật độ xương ở mức -2.5 trở xuống, bất kể đã từng gãy xương hay chưa. Ba là người có khối lượng xương thấp, đồng thời từng bị gãy xương do loãng xương ở cổ tay, cánh tay hoặc xương chậu, hoặc được tính toán là có nguy cơ gãy xương cao. Hướng dẫn cũng nêu rõ: "Hiện chưa có đủ bằng chứng cho thấy chỉ bổ sung canxi có thể thay thế điều trị bằng các thuốc chống loãng xương khác". Cochrane cập nhật tổng quan về alendronate sodium vào năm 2025. Ở những phụ nữ sau mãn kinh đã bị loãng xương hoặc gãy xương, nhóm dùng thuốc có tỷ lệ gãy xương hông thấp hơn khoảng 51%. Giá trị gốc RR 0.49, khoảng tin cậy 95% CI 0.25 đến 0.96. Gãy xương cột sống có triệu chứng thấp hơn khoảng 55% (RR 0.45, 95% CI 0.28 đến 0.73). Thử nghiệm HORIZON tuyển 2127 người từng phẫu thuật gãy xương hông, tuổi trung bình 74.5. Trong vòng 90 ngày sau phẫu thuật, họ bắt đầu truyền zoledronic acid mỗi năm một lần, thời gian theo dõi trung vị là 1.9 năm. Gãy xương mới giảm từ 13.9% xuống 8.6%, giảm khoảng 35%. Tử vong giảm từ 13.3% xuống 9.6%, giảm khoảng 28%. Hướng dẫn nêu rằng trong vòng một năm sau khi gãy xương hông, khoảng 20% người bệnh tử vong vì các biến chứng khác nhau. Trong cuộc khảo sát toàn quốc năm 2017 đến 2018, chỉ 1.4% phụ nữ đã được chẩn đoán loãng xương hoặc từng bị gãy xương đang dùng thuốc, ở nam giới là 0.3% (Trung Quốc)
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Hội Loãng xương và Bệnh Khoáng chất Xương thuộc Hội Y học Trung Quốc (2017). "Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị loãng xương nguyên phát (2017)". Tạp chí Loãng xương và Bệnh Khoáng chất Xương Trung Quốc, 10(5), 413-443 (bảng 10, chỉ định điều trị bằng thuốc chống loãng xương; mục thuốc canxi; mục theo dõi hiệu quả điều trị). https://html.rhhz.net/GUSS/html/cc825127-29a3-47c1-9a95-7a212fdcce55.htm ; Wells GA, Hsieh SC, Peterson J, et al. (2025). Alendronate for the primary and secondary prevention of osteoporotic fractures in postmenopausal women. Cochrane Database of Systematic Reviews. https://doi.org/10.1002/14651858.CD001155.pub3 ; Lyles KW, Colón-Emeric CS, Magaziner JS, et al. (2007). Zoledronic acid and clinical fractures and mortality after hip fracture. New England Journal of Medicine. https://doi.org/10.1056/NEJMoa074941 ; Cummings SR, Lui LY, Eastell R, Allen IE (2019). Association Between Drug Treatments for Patients With Osteoporosis and Overall Mortality Rates: A Meta-analysis. JAMA Internal Medicine. https://doi.org/10.1001/jamainternmed.2019.2779 ; Kahwati LC, Kistler CE, Booth G, et al. (2025). Screening for Osteoporosis to Prevent Fractures: A Systematic Evidence Review for the US Preventive Services Task Force. JAMA. https://doi.org/10.1001/jama.2024.21653 ; Wang L, Yu W, Yin X, et al. (2021). Prevalence of Osteoporosis and Fracture in China: The China Osteoporosis Prevalence Study. JAMA Network Open. https://doi.org/10.1001/jamanetworkopen.2021.21106
  • Ghi chú: còn tranh cãi: Một phân tích gộp kết hợp 38 thử nghiệm không cho thấy những thuốc này có thể làm giảm tỷ lệ tử vong chung (RR 0.98, 95% CI 0.91 đến 1.05). Khi chỉ xét zoledronic acid cũng không có ý nghĩa thống kê (RR 0.88, 95% CI 0.68 đến 1.13). Kết luận của các tác giả là chỉ nên dùng những thuốc này để giảm gãy xương. Độ tin cậy của một số con số trong Cochrane cũng được đánh giá từ thấp đến trung bình. Ở những phụ nữ chưa từng bị gãy xương và có nguy cơ gãy xương thấp hơn, alendronate sodium chưa cho thấy tác dụng rõ rệt đối với gãy xương hông (RR 0.76, 95% CI 0.43 đến 1.32). Những tác dụng phụ hiếm gặp như hoại tử xương hàm, gãy xương đùi không điển hình không thể được đánh giá đầy đủ trong các thử nghiệm kéo dài vài năm, vì vậy cần tái khám đúng hẹn, không tự ý tăng hoặc ngừng thuốc. Có người phù hợp với thuốc tiêm, có người phù hợp với thuốc uống; lựa chọn loại nào do bác sĩ quyết định. Cách kiểm tra loãng xương, xem điều 39 (kiểm tra mật độ xương). Điều trị bằng hormone mãn kinh cũng có thể làm giảm gãy xương, nhưng thường chỉ cân nhắc khi không phù hợp dùng các thuốc khác. Nếu dùng hormone để điều trị bốc hỏa, đổ mồ hôi ban đêm, xem mục 2, điều 43 (đánh giá điều trị hormone khi bốc hỏa quanh thời kỳ mãn kinh). Người hưởng lợi chủ yếu là chính bạn, đồng thời cũng bao gồm cha mẹ bạn.

41. Trước khi lên mặt băng ngoài trời, hãy khoan lỗ đo độ dày; chưa đủ 15 cm thì đừng lên, cũng đừng đến gần các lỗ câu cá trên sông và mép lỗ câu cá trên băng

Tiền ítThời gian ítCần kiên trì khôngLợi ích vừaThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Tiện nhất là đến sân băng chính quy có người quản lý, không cần tốn thêm nhiều tiền. Nếu nhất định muốn lên băng ngoài trời, hãy mang theo khoan băng hoặc dùi băng để khoan lỗ đo độ dày. Mua thêm một đôi móc băng cứu hộ, tức hai chiếc đinh nhọn có cán cầm, đeo trước ngực. Tổng cộng những thứ này tốn vài chục đến một hai trăm tệ. Cứ đi được một đoạn lại đo một lần, sẽ phải mất thêm chút thời gian.
  • Nói dễ hiểu: Theo cách nói chính thức trong nước, băng phải dày đến 15 cm thì người lớn mới được lên trượt băng. Mức tối thiểu của Mỹ và Canada là 10 cm, hơn nữa chỉ tính băng trong suốt mới đóng. Băng trắng chỉ chắc bằng một nửa, nên độ dày phải gấp đôi. Trên cùng một mảng băng, chỗ này có thể dày một thước, nhưng cách vài bước có thể chỉ dày một hai tấc, vì vậy phải vừa đi vừa đo.
  • Lợi ích: Khoa phổ của Cục Khí tượng Trung Quốc nói rằng khi băng dày đạt 15 cm, người lớn có thể lên trượt băng. Băng ở sân băng ngoài trời cũng phải đạt 15 cm mới được mở cửa. Cục Thủy vụ thành phố Bắc Kinh nói, sân băng tự nhiên chính quy phải có băng dày 15 cm, sau đó nhiệt độ trong một tuần duy trì ở mức từ -8℃ đến 1℃, không có gió lớn, thì mới được mở cửa. Trên băng tự nhiên thường có những lỗ câu cá do người câu đục ra, sau khi đục thì rất khó đóng băng chắc lại. Hướng dẫn của Bộ Tài nguyên Thiên nhiên bang Minnesota chỉ áp dụng cho băng trong suốt mới đóng: chưa đến 4 inch (khoảng 10 cm) thì đừng lên, 4 inch có thể đi bộ và câu cá trên băng. Băng trắng do tuyết tan rồi đóng băng lại chỉ chắc bằng khoảng một nửa băng trong suốt, nên độ dày phải tính gấp đôi. Trên cùng một mặt nước, băng có thể dày một foot ở chỗ này, nhưng cách đó vài feet chỉ còn một hai inch. Băng trên dòng nước thường nguy hiểm, đặc biệt là gần suối, cầu và cống. Băng ven bờ cũng có thể mỏng hơn băng ở xa. Ngưỡng dành cho đi bộ, câu cá trên băng và trượt băng do Cơ quan Thời tiết Quốc gia Hoa Kỳ đưa ra cũng là 4 inch. Trung tâm Sức khỏe và An toàn Nghề nghiệp Canada dẫn lại khuyến nghị của Hội Chữ thập đỏ Canada. Vài người cùng trượt băng hoặc đi bộ cần 15 cm, một buổi trượt băng đông người cần 20 cm. Đây đều là hướng dẫn an toàn, chưa có nghiên cứu nào tính được làm theo chúng có thể giúp giảm bao nhiêu người tử vong (toàn quốc / Mỹ, Canada)
  • Mức độ bằng chứng: C
  • Nguồn: Cục Khí tượng Trung Quốc (2019). Muốn đi bộ rèn luyện sức khỏe trên băng, băng dày bao nhiêu mới an toàn? https://www.cma.gov.cn/kppd/kppdqxyr/kppdtyqx/201901/t20190124_513302.html; Cục Thủy vụ thành phố Bắc Kinh (2024). Các sân băng trên sông hồ chính quy ở Bắc Kinh vẫn chưa đạt tiêu chuẩn mở cửa, đừng mạo hiểm trượt "băng tự nhiên": "Sau Lập xuân, khi nhiệt độ ấm lên, mặt băng mỏng đi từng ngày, một số nơi tan chảy, rỉ nước, bất cứ lúc nào cũng có nguy cơ nứt vỡ, vì vậy sau Lập xuân không được lên băng", "Nếu phần dưới của lớp băng trông như những cột băng nhỏ li ti, thì phải đặc biệt chú ý, vì những mấu băng dựng đứng này cho thấy bên trong lớp băng đã trở nên xốp giòn". https://swj.beijing.gov.cn/swdt/ztzl/fnsbaqztxc/fnszlxx/202412/t20241226_3973959.html; Minnesota Department of Natural Resources. General ice thickness guidelines. https://www.dnr.state.mn.us/safety/ice/thickness.html; Minnesota Department of Natural Resources. Ice safety. https://www.dnr.state.mn.us/safety/ice/index.html; Minnesota Department of Natural Resources. Steps for surviving immersion. https://www.dnr.state.mn.us/safety/ice/survival.html; National Weather Service. Winter Weather Safety: Ice and Frost. https://www.weather.gov/safety/winter-ice-frost; Canadian Centre for Occupational Health and Safety. Working on or near Ice Covered Water - Basic Information. https://www.ccohs.ca/oshanswers/hsprograms/work_ice.html
  • Ghi chú: Các hướng dẫn chính thức đều nói không có lớp băng nào an toàn tuyệt đối; đo đủ độ dày chỉ là ngưỡng tối thiểu, không phải sự bảo đảm. Cục Thủy vụ thành phố Bắc Kinh nói, sau Lập xuân nhiệt độ ấm lên, mặt băng mỏng đi từng ngày, một số nơi tan chảy và rỉ nước, sau Lập xuân thì không được lên băng nữa. Phần nửa dưới của lớp băng trông như những cột băng dựng đứng li ti, cho thấy băng đã trở nên xốp giòn; nhìn có vẻ dày vẫn nguy hiểm. Nếu thật sự rơi xuống, đừng cởi quần áo; quần áo dày có thể giữ không khí, giúp bạn nổi. Hãy xoay người về phía hướng mình đã đi tới, vì băng ở đó chắc nhất. Đặt hai tay lên mặt băng, cắm móc băng vào băng, đạp chân về phía sau rồi kéo người lên. Sau khi lên được, đừng đứng dậy; hãy nằm ngửa và lăn ra xa khỏi lỗ băng, sau đó nhanh chóng sưởi ấm; nếu bị lạnh cóng nghiêm trọng thì phải đến bệnh viện. Nếu thấy người khác rơi xuống hố băng, đừng chạy đến kéo họ lên; cách xử lý xem mục 13, điều 25 (thấy người bị đuối nước thì bản thân không xuống nước). Trước tiên hãy gọi người, gọi 110, rồi đưa cán gậy hoặc ném dây. Người hưởng lợi chủ yếu là chính bạn và những đứa trẻ bạn đưa đi chơi trên băng.

42. Lắp tấm chắn, đeo kính bảo hộ và tấm che mặt trước khi dùng máy mài góc, giữ chắc bằng hai tay, đừng lắp lưỡi cưa gỗ để cắt gỗ

Tiền ítThời gian ítCần kiên trì một chútLợi ích vừaThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Một cặp kính bảo hộ và một tấm che mặt giá vài chục tệ. Trước mỗi lần khởi động máy, nhìn qua tấm chắn và lưỡi máy; trước khi thay lưỡi thì rút phích cắm, mất thêm một hai phút. Khó ở chỗ ngay cả khi thấy phiền cũng không tháo tấm chắn, không làm việc bằng một tay.
  • Nói dễ hiểu: Máy mài góc quay cực nhanh, lưỡi máy vỡ sẽ văng ra làm người bị thương, còn lắp lưỡi cưa gỗ thì máy có thể bất ngờ bật ngược. Hai vụ tai nạn trong nước đều do lắp lưỡi cưa mà không lắp tấm chắn: một người bị đứt động mạch đùi, một người bị rách động mạch cảnh, cả hai đều không qua khỏi. Tấm chắn, kính bảo hộ cộng với tấm che mặt, và giữ chắc bằng hai tay, những thứ này không tốn bao nhiêu tiền.
  • Lợi ích: Các biện pháp được Trung tâm Sức khỏe và An toàn Nghề nghiệp Canada và cơ quan an toàn của bang Queensland, Australia liệt kê như sau. Kiểm tra tấm chắn và lưỡi máy trước khi khởi động; không dùng nếu có vết nứt, chỗ mẻ hoặc biến dạng. Tốc độ quay tối đa ghi trên lưỡi máy không được thấp hơn tốc độ ghi trên máy, đường kính và lỗ ở giữa cũng phải tương thích với máy. Ngắt nguồn điện trước khi thay lưỡi. Cố định vật cần mài hoặc cắt trước. Đeo kính bảo hộ hoặc kính an toàn, bên ngoài đeo thêm tấm che mặt. Dùng hai tay giữ hai tay cầm, đứng vững. Không được dùng đĩa cắt để mài, vì như vậy đĩa dễ vỡ hơn. Không đặt máy xuống trước khi đĩa dừng quay hoàn toàn. Hướng tia lửa và mảnh vụn về phía không có người, không để các vật dễ cháy xung quanh. Thông báo của Queensland cho biết tốc độ thiết kế ở mép đĩa cắt khoảng 70 mét mỗi giây. Lắp đĩa lớn 356 milimét vào máy 230 milimét khiến tốc độ ở mép ít nhất đạt 120 mét mỗi giây, đĩa dễ vỡ. Tháng 2 năm 2016, một công nhân địa phương bị mảnh vỡ đập vào ngực khi sử dụng máy mài góc 230 milimét, tử vong do nội thương. Trong nước có hai báo cáo điều tra tai nạn. Năm 2019, một công nhân ở Cáp Nhĩ Tân thay đĩa cắt bằng lưỡi cưa có răng, không lắp tấm chắn rồi đi cắt ván gỗ. Lưỡi cưa cuốn vào quần, làm đứt động mạch đùi, tử vong do mất máu. Năm 2024, một công nhân ở Phúc Điền, Thâm Quyến dùng máy mài góc lắp lưỡi cưa gỗ nhưng không lắp tấm chắn và tay cầm phụ để cắt khung cửa gỗ. Máy bật ngược, làm rách động mạch cảnh và tử vong. Tiêu chuẩn quốc gia được trích dẫn trong báo cáo ghi rằng "không được lắp thêm xích cưa, lưỡi dao chạm khắc gỗ hoặc lưỡi cưa có răng". Trong hoạt động giám sát thương tích tại các khoa cấp cứu của Hàn Quốc từ năm 2011 đến 2018, có 8697 lượt người bị thương do dụng cụ cắt quay tốc độ cao, trong đó 4603 lượt xảy ra khi sử dụng các loại dụng cụ như máy mài. Có 46.4% bị thương ở tay, 23.0% bị thương ở đầu. So với các dụng cụ cùng loại khác, máy mài gây thương tích nặng nhiều hơn, odds ratio là 2.07 (OR 2.07, 95% CI 1.88–2.29). Một bệnh viện ở Miên Dương, Tứ Xuyên tiếp nhận điều trị nội trú 36 bệnh nhân bị thương mắt do máy mài góc trong hai năm. Sau phẫu thuật, trong số những người đeo kính mà thị lực tốt nhất vẫn dưới 0.05 có 10 người. Trong 742 ca chấn thương cấp tính ở bàn tay và cẳng tay tại một bệnh viện ở Thổ Nhĩ Kỳ trong một năm, có 82 ca do máy mài góc gây ra. Ngoại trừ 8 ca, tất cả đều không bị thương trong giờ làm việc, 44% là người đã nghỉ hưu. Trong số 15 người bị thương do máy mài góc tại một trung tâm chấn thương ở Nhật Bản từ năm 2017 đến năm 2018, có 9 người bị do sử dụng sai theo kiểu lắp lưỡi cưa để cắt gỗ. Trong đó, 2 người bị đứt cả ngón tay, 1 người bị đứt một đoạn (Canada, Australia / Trung Quốc / Hàn Quốc, Thổ Nhĩ Kỳ, Nhật Bản)
  • Mức độ bằng chứng: C
  • Nguồn: Canadian Centre for Occupational Health and Safety (2025). Abrasive Wheels - Use of Portable Grinders. https://www.ccohs.ca/oshanswers/safety_haz/abrasive_wheels/safeuse1.html; Canadian Centre for Occupational Health and Safety (2025). Powered Hand Tools - Use of Grinder Attachments. https://www.ccohs.ca/oshanswers/safety_haz/power_tools/powered-hand-tools-use-of-grinder-attachments.html; Workplace Health and Safety Queensland (2017). Guards and discs on angle grinders. https://www.worksafe.qld.gov.au/news-and-events/alerts/workplace-health-and-safety-alerts/2017/guards-and-discs-on-angle-grinders; Chính quyền nhân dân quận Tùng Bắc, thành phố Cáp Nhĩ Tân (2019). "Báo cáo điều tra tai nạn thương tích do máy móc của Công ty TNHH Vận tải Bốc xếp Tam Phát Cáp Nhĩ Tân ngày 8.28". https://www.songbei.gov.cn/hebsbq/tzgg/201910/c01_797872.shtml; Tổ điều tra tai nạn thương tích do máy móc thông thường trong công trình sửa chữa nhà ở thôn Nam Tân Châu, Sa Đầu, quận Phúc Điền (2024). "Báo cáo điều tra tai nạn thương tích do máy móc thông thường trong công trình sửa chữa nhà ở thôn Nam Tân Châu, Sa Đầu ngày 3·14" (dẫn chiếu điểm a, e Điều 8.12.1.102 của GB 3883.3-2007). https://www.szft.gov.cn/attachment/1/1507/1507749/11317197.pdf; Song J, Jeon YB, Jang JH, Cho JS, Choi JY, Choi WS. (2023). Severity of grinder injuries and related factors compared with other high-rotation cutting tool injuries: a multicenter retrospective study from 2011 to 2018. Journal of Trauma and Injury, 36(1), 32-38. https://doi.org/10.20408/jti.2021.0057; Ke W, Gu K, Zhu S, Wu J, Dai Y. (2025). Prognostics Factors to Avoid Eye Injuries in Angle Grinders. Journal of Craniofacial Surgery, 36(6), e629-e631. https://doi.org/10.1097/scs.0000000000011108; Sozbilen MC, Dastan AE, Gunay H, Kucuk L. (2018). A prospective study of angle grinder injuries in the hands and forearms during a one-year period. Hand Surgery and Rehabilitation, 37(5), 300-304. https://doi.org/10.1016/j.hansur.2018.07.002; Tsumura T, Matsumoto T, Matsushita M, Kishimoto K, Shiode H. (2021). Do Not Cut Wood with an Angle Grinder, or You Might Lose a Finger: A Retrospective Study. Journal of Hand Surgery Asian-Pacific Volume. https://doi.org/10.1142/s2424835521500053
  • Ghi chú: Xếp C vì những cách làm này đến từ hướng dẫn của các cơ quan an toàn và báo cáo điều tra tai nạn, chưa có nghiên cứu nào tính được làm theo chúng sẽ giúp giảm bao nhiêu người bị thương. Dữ liệu về thương tích chỉ cho biết bị thương nặng đến mức nào, hơn nữa đều là các ca bệnh của một bệnh viện hoặc một quốc gia. Quy mô lợi ích được xếp mức trung bình, dựa trên phán đoán: hậu quả có thể là tử vong, mù lòa, đứt ngón tay, nhưng chỉ xảy ra với người sử dụng máy mài góc. Sách hướng dẫn của chiếc máy ở Cáp Nhĩ Tân vốn đã ghi rõ không được lắp lưỡi cưa có răng và bắt buộc phải lắp tấm chắn bảo vệ. Người công nhân đó có sẵn cưa tay bên cạnh, cắt gỗ thì nên dùng loại dụng cụ mộc như vậy. Quần áo rộng, đồ trang sức thòng xuống và tóc dài đều phải buộc gọn, vì chúng có thể bị cuốn vào. Khi mài, bụi và tiếng ồn đều rất lớn, cách dùng khẩu trang và nút bịt tai xem mục 19 điều 10 (đơn vị phải cung cấp đồ bảo hộ). Nếu chẳng may cắt trúng mạch máu lớn, trước tiên phải dùng tay đè thật chặt lên vết thương, xem mục 13 điều 12 (bị chảy máu nhiều thì trước tiên dùng tay đè thật chặt lên vết thương). Người hưởng lợi chủ yếu là chính bạn, đồng thời cũng bảo vệ người nhà đang đứng bên cạnh giúp đỡ. Cách bảo quản ngón tay bị đứt lìa, xem mục 13 điều 47 (ngón tay, ngón chân bị đứt lìa).

43. Hỏi thẳng người có cảm xúc bất ổn bên cạnh bạn rằng "Bạn đã từng nghĩ đến chuyện tự sát chưa?", hỏi như vậy không khiến họ muốn tự sát hơn

Tiền 0 đồngThời gian ítCần kiên trì một chútLợi ích nhỏThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Không tốn tiền. Hỏi một câu, rồi dành thêm chút thời gian lắng nghe họ nói. Cái khó là mở lời, nhiều người sợ vừa hỏi xong lại khơi lên ý nghĩ đó.
  • Nói dễ hiểu: Sợ vừa nhắc đến chuyện tự sát là khơi lên ý nghĩ đó, nhưng nghiên cứu không thấy có chuyện này. Thêm câu hỏi về tự sát vào bảng hỏi dành cho học sinh trung học không khiến người được hỏi khó chịu hơn, cũng không làm số người muốn tự sát tăng lên. Những em vốn đã có triệu chứng trầm cảm, sau khi được hỏi ngược lại còn đỡ khó chịu hơn; những em từng tự sát bất thành thì ngược lại, ít nghĩ đến chuyện tự sát hơn.
  • Lợi ích: 2342 học sinh của 6 trường trung học ở bang New York được chia ngẫu nhiên theo lớp thành hai nhóm. Bảng hỏi của một nhóm có câu hỏi về tự sát, nhóm kia thì không. Ngay sau khi làm bảng hỏi và 2 ngày sau đó, mức độ khó chịu của hai nhóm không có khác biệt (P = .66 và P = .41, P lớn hơn 0.05 nghĩa là không nhìn ra khác biệt). Sau 2 ngày, trong số những người nói rằng mình từng nghĩ đến chuyện tự sát, nhóm được hỏi chiếm 4.7%, nhóm không được hỏi chiếm 3.9%, không nhìn ra khác biệt (P = .49). Những học sinh vốn có triệu chứng trầm cảm, sau khi được hỏi ngược lại còn đỡ khó chịu hơn (P = .01). Những học sinh từng tự sát bất thành, sau khi được hỏi ngược lại còn ít nghĩ đến chuyện tự sát hơn (P = .02). Một phân tích gộp năm 2022 đã đánh giá 17 nghiên cứu, trong đó gộp kết quả so sánh 8 nghiên cứu giữa nhóm "được hỏi" và "không được hỏi". Sau khi được hỏi, cả tại thời điểm đó lẫn về sau, ý nghĩ và hành vi tự sát, tự làm tổn thương bản thân không nhằm tìm đến cái chết, cũng như sự đau khổ về tâm lý đều không tăng đáng kể. Bằng chứng vững chắc nhất là 8 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng, có nguy cơ sai lệch thấp hoặc chưa rõ. Một tổng quan tài liệu khác năm 2014 cũng viết rằng chưa có nghiên cứu nào phát hiện ý nghĩ tự sát tăng đáng kể sau khi được hỏi
  • Mức độ bằng chứng: B
  • Nguồn: Gould MS, Marrocco FA, Kleinman M, Thomas JG, Mostkoff K, Cote J, Davies M (2005). Evaluating iatrogenic risk of youth suicide screening programs: a randomized controlled trial. JAMA, 293(13), 1635-1643. https://doi.org/10.1001/jama.293.13.1635; Polihronis C, Cloutier P, Kaur J, Skinner R, Cappelli M (2022). What's the harm in asking? A systematic review and meta-analysis on the risks of asking about suicide-related behaviors and self-harm with quality appraisal. Archives of Suicide Research, 26(2), 325-347. https://doi.org/10.1080/13811118.2020.1793857; Dazzi T, Gribble R, Wessely S, Fear NT (2014). Does asking about suicide and related behaviours induce suicidal ideation? What is the evidence? Psychological Medicine, 44(16), 3361-3363. https://doi.org/10.1017/S0033291714001299
  • Ghi chú: Lý do xếp mức B: Những nghiên cứu này chỉ chứng minh rằng hỏi không gây hại, chứ chưa có nghiên cứu nào tính xem hỏi như vậy có thể giúp giảm bao nhiêu ca tử vong do tự sát. Quy mô lợi ích được xếp là nhỏ cũng vì không có số liệu về tỷ lệ tử vong, mà chỉ có một tiêu chí thay thế là "ý nghĩ không tăng". Cách hỏi trong nghiên cứu chủ yếu là dùng bảng hỏi và phỏng vấn nghiên cứu, chứ không phải người nhà hay bạn bè hỏi trực tiếp, nên áp dụng sang việc hỏi trực tiếp là một suy luận. Nếu hỏi ra rằng người đó thực sự từng nghĩ đến chuyện tự sát, trước hết đừng rời đi, hãy ở bên họ và gọi 12356, chuyển thuốc và thuốc trừ sâu ra xa, xem điều 25 của mục này (khi có ý nghĩ tự sát thì gọi 12356). Nếu người đó nói sẽ kéo người khác theo, hoặc đã chuẩn bị xong phương tiện, người thân gần có thể trực tiếp đưa họ đi khám, cũng có thể gọi 110. Cách làm xem điều 15 mục 8 (người thân gần có thể trực tiếp đưa đi khám). Từ lúc ý nghĩ xuất hiện đến khi hành động, gần một nửa số trường hợp không quá 10 phút, xem điều 32 của mục này (vừa xuất hiện ý nghĩ tự sát thì hãy nói ngay với một người bên cạnh). Người hưởng lợi chủ yếu là vợ hoặc chồng và người thân trực hệ, nhưng với bạn bè, đồng nghiệp cũng có thể hỏi.

44. Tim hồi hộp, nhịp tim loạn thì đi làm điện tâm đồ, nếu phát hiện rung nhĩ hãy nhờ bác sĩ đánh giá việc dùng thuốc chống đông để phòng đột quỵ, đừng lấy aspirin thay thế

Tiền ítThời gian ítCần kiên trì một chútLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Làm một lần điện tâm đồ tốn vài chục tệ. Warfarin rất rẻ, nhưng phải xét nghiệm máu định kỳ để điều chỉnh liều. Thuốc chống đông thế hệ mới không cần xét nghiệm máu thường xuyên, nhưng đắt hơn. Cái khó là dù không có triệu chứng cũng phải uống hằng ngày; trước khi nhổ răng hoặc phẫu thuật, phải nói trước với bác sĩ rằng mình đang dùng thuốc chống đông.
  • Nói dễ hiểu: Rung nhĩ là tim đập loạn thành một mớ, máu ứ lại trong tim dễ kết thành cục máu đông, tràn lên não sẽ gây đột quỵ. Dùng thuốc chống đông theo đánh giá của bác sĩ giúp giảm khoảng sáu phần mười số ca đột quỵ và giảm khoảng ba phần mười số ca tử vong. Những thuốc như aspirin chỉ giảm khoảng hai phần mười, không thể thay thế thuốc chống đông. Trong khảo sát từ 2014 đến 2016, chỉ 6% người Trung Quốc bị rung nhĩ nguy cơ cao đang dùng thuốc chống đông.
  • Lợi ích: Khi bị rung nhĩ, tâm nhĩ rung loạn, máu ứ lại trong tâm nhĩ, dễ kết thành cục máu đông. Cục máu đông tràn vào mạch máu não sẽ gây đột quỵ. Triệu chứng thường gặp nhất là tim hồi hộp, hoạt động một chút đã mệt, ngực khó chịu; cũng có khoảng 25% người tự nói rằng mình không có triệu chứng. Làm điện tâm đồ một chuyển đạo trên 30 giây, hoặc điện tâm đồ 12 chuyển đạo thông thường trên 10 giây, là có thể chẩn đoán xác định. Một phân tích gộp năm 2007 đã tổng hợp 29 thử nghiệm ngẫu nhiên với 28044 người. So với không dùng thuốc, warfarin được điều chỉnh liều phù hợp giúp giảm khoảng sáu phần mười số ca đột quỵ (giảm 64%, khoảng tin cậy từ 49% đến 74%). Các thuốc chống kết tập tiểu cầu như aspirin chỉ giảm khoảng hai phần mười (giảm 22%, khoảng tin cậy từ 6% đến 35%). So sánh trực tiếp hai loại thuốc, warfarin giúp giảm thêm 39% so với thuốc chống kết tập tiểu cầu. Mức tăng tuyệt đối hằng năm của xuất huyết nặng ngoài não không quá 0.3%. Một tổng quan Cochrane chỉ xem xét 2313 người chưa từng bị đột quỵ. Tỷ số chênh tử vong ở nhóm dùng warfarin là 0.69 (OR 0.69, 95% CI từ 0.50 đến 0.94). Vì tử vong là kết cục ít gặp, tỷ số chênh và nguy cơ tương đối gần tương đương nhau, nên số ca tử vong giảm khoảng ba phần mười. 4 thử nghiệm lớn với tổng cộng 71683 người đã so sánh thuốc chống đông đường uống thế hệ mới với warfarin. Thuốc mới giúp giảm thêm 19% số ca đột quỵ và tắc mạch (RR 0.81), giảm 10% số ca tử vong (RR 0.90). Xuất huyết nội sọ giảm 52% (RR 0.48), nhưng xuất huyết đường tiêu hóa tăng 25% (RR 1.25). Aspirin không thể thay thế thuốc chống đông. Trong số 5599 người không phù hợp dùng warfarin, apixaban giúp giảm 55% số ca đột quỵ và tắc mạch so với aspirin (HR 0.45). Xuất huyết nặng hằng năm là 1.4% so với 1.2%, không thấy khác biệt (HR 1.13, khoảng tin cậy từ 0.74 đến 1.75). Một thử nghiệm khác chỉ tuyển 973 người trên 75 tuổi. Gộp các trường hợp đột quỵ gây tử vong hoặc tàn tật, xuất huyết nội sọ và tắc mạch động mạch, warfarin giúp giảm 52% so với aspirin (RR 0.48). Xuất huyết ngoài não hằng năm là 1.4% so với 1.6%. Hướng dẫn về rung nhĩ của Trung Quốc năm 2023 dùng thang điểm CHA2DS2-VASc-60. Suy tim, tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh mạch máu, từ 60 đến 64 tuổi và nữ giới, mỗi yếu tố 1 điểm; từ 65 tuổi trở lên và từng bị đột quỵ, mỗi yếu tố 2 điểm. Nam giới từ 2 điểm trở lên, nữ giới từ 3 điểm trở lên được khuyến nghị dùng thuốc chống đông đường uống. Với nam giới 1 điểm, nữ giới 2 điểm, sau khi cân nhắc nguy cơ xuất huyết và nguyện vọng của本人 thì xem xét sử dụng. Hướng dẫn không khuyến nghị dùng thuốc chống kết tập tiểu cầu để phòng đột quỵ do rung nhĩ. Hướng dẫn của Hoa Kỳ năm 2023 nêu rõ việc có dùng thuốc hay không được quyết định dựa trên nguy cơ đột quỵ, không dựa vào việc rung nhĩ xuất hiện từng cơn hay kéo dài liên tục. Hướng dẫn cũng nêu rõ không được dùng riêng điểm nguy cơ xuất huyết để quyết định không dùng thuốc; cần dùng nó để tìm ra các yếu tố xuất huyết có thể thay đổi. Trong khảo sát của Trung Quốc từ 2014 đến 2016 ở những người từ 45 tuổi trở lên, rung nhĩ chiếm 1.8%, khoảng 790 vạn người. Trong số những người biết mình bị rung nhĩ, tỷ lệ này ở thành thị là 78.3%, còn ở nông thôn chỉ 35.3%. Trong số những người bị rung nhĩ nguy cơ cao, chỉ 6.0% đang dùng thuốc chống đông. Trong khảo sát toàn quốc từ 2020 đến 2021, 43.8% số trường hợp rung nhĩ được phát hiện là mới được phát hiện trong lần này. Trong số những người đã được chẩn đoán xác định từ trước, 32.1% đang dùng thuốc chống đông, còn ở nông thôn chỉ 19.8%
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Hart RG, Pearce LA, Aguilar MI. (2007). Meta-analysis: antithrombotic therapy to prevent stroke in patients who have nonvalvular atrial fibrillation. Annals of Internal Medicine, 146(12), 857-867. https://doi.org/10.7326/0003-4819-146-12-200706190-00007; Aguilar MI, Hart R. (2005). Oral anticoagulants for preventing stroke in patients with non-valvular atrial fibrillation and no previous history of stroke or transient ischemic attacks. Cochrane Database of Systematic Reviews, (3), CD001927. https://doi.org/10.1002/14651858.CD001927.pub2; Ruff CT, Giugliano RP, Braunwald E, et al. (2014). Comparison of the efficacy and safety of new oral anticoagulants with warfarin in patients with atrial fibrillation: a meta-analysis of randomised trials. Lancet, 383(9921), 955-962. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(13)62343-0; Connolly SJ, Eikelboom J, Joyner C, et al. (2011). Apixaban in patients with atrial fibrillation. New England Journal of Medicine, 364(9), 806-817. https://doi.org/10.1056/NEJMoa1007432; Mant J, Hobbs FD, Fletcher K, et al. (2007). Warfarin versus aspirin for stroke prevention in an elderly community population with atrial fibrillation (the Birmingham Atrial Fibrillation Treatment of the Aged Study, BAFTA): a randomised controlled trial. Lancet, 370(9586), 493-503. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(07)61233-1; Ma CS, Wu SL, Liu SW, Han YL, Chinese Society of Cardiology, et al. (2024). Chinese Guidelines for the Diagnosis and Management of Atrial Fibrillation. Journal of Geriatric Cardiology, 21(3), 251-314 (bản tiếng Anh của "Hướng dẫn Trung Quốc về chẩn đoán và điều trị rung nhĩ" năm 2023 do Phân hội Tim mạch thuộc Hiệp hội Y khoa Trung Quốc và các đơn vị khác biên soạn). https://doi.org/10.26599/1671-5411.2024.03.009; Joglar JA, Chung MK, Armbruster AL, et al. (2024). 2023 ACC/AHA/ACCP/HRS Guideline for the Diagnosis and Management of Atrial Fibrillation. Circulation, 149(1), e1-e156. https://doi.org/10.1161/CIR.0000000000001193; Du X, Guo L, Xia S, et al. (2021). Atrial fibrillation prevalence, awareness and management in a nationwide survey of adults in China. Heart. https://doi.org/10.1136/heartjnl-2020-317915; Shi S, Tang Y, Zhao Q, et al. (2022). Prevalence and risk of atrial fibrillation in China: A national cross-sectional epidemiological study. Lancet Regional Health – Western Pacific, 23, 100439. https://doi.org/10.1016/j.lanwpc.2022.100439; US Preventive Services Task Force (2022). Screening for Atrial Fibrillation: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement. JAMA, 327(4), 360-367. https://doi.org/10.1001/jama.2021.23732; Svennberg E, Friberg L, Frykman V, et al. (2021). Clinical outcomes in systematic screening for atrial fibrillation (STROKESTOP): a multicentre, parallel group, unmasked, randomised controlled trial. Lancet, 398(10310), 1498-1506. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(21)01637-8; Svendsen JH, Diederichsen SZ, Højberg S, et al. (2021). Implantable loop recorder detection of atrial fibrillation to prevent stroke (The LOOP Study): a randomised controlled trial. Lancet, 398(10310), 1507-1516. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(21)01698-6
  • Ghi chú: Điều còn tranh cãi là việc sàng lọc; chuyện phát hiện rung nhĩ rồi dùng thuốc chống đông thì không có tranh cãi. Người không có triệu chứng có cần chủ động đi kiểm tra rung nhĩ hay không thì bằng chứng chưa đủ. Kết luận năm 2022 của Tổ công tác Dịch vụ Phòng ngừa Hoa Kỳ là bằng chứng chưa đủ, chưa thể đánh giá lợi hại. Thụy Điển mời những người 75 đến 76 tuổi làm điện tâm đồ trong hai tuần, khoảng 7 năm sau, tổng số ca tử vong, đột quỵ và xuất huyết chỉ giảm 4%, vừa đủ đạt khác biệt thống kê. Đan Mạch cấy cho những người 70 đến 90 tuổi các thiết bị nhỏ ghi điện tim trong thời gian dài. Tỷ lệ phát hiện rung nhĩ là 31.8% so với 12.2%, nhưng đột quỵ không giảm đến mức nhìn ra được sự khác biệt. Hướng dẫn năm 2023 của Trung Quốc nói rằng người trên 65 tuổi khi đi khám có thể cân nhắc tiện thể bắt mạch hoặc làm điện tâm đồ. Vì vậy, người có triệu chứng thì nên đi kiểm tra; người trên 65 tuổi khi đi khám hãy nhờ bác sĩ tiện thể bắt mạch giúp, không cần mua riêng thiết bị để sàng lọc. Sau khi dùng thuốc chống đông, đừng tự ý dùng thêm các thuốc giảm đau như ibuprofen, xem mục 34, điều 3 (trước khi dùng ibuprofen, người đang uống thuốc chống đông phải hỏi bác sĩ). Thuốc phải dùng lâu dài, đừng thấy không có triệu chứng gì là tự ý ngừng, xem mục 16, điều 1 (dùng thuốc đủ theo chỉ định của bác sĩ). Cao huyết áp cũng là một mục để tính điểm, xem điều 7 của mục này (đo huyết áp). Người bị rung nhĩ không nhất thiết phải kiêng cà phê hoàn toàn, xem mục 2, điều 26 (mỗi ngày uống ba đến bốn cốc cà phê). Nếu đột nhiên méo miệng, một bên người mất sức, dù đã uống thuốc hay chưa cũng phải lập tức gọi 120, xem mục 13, điều 3 (đột nhiên méo miệng, một bên cánh tay mất sức). Người được hưởng lợi chủ yếu là chính bạn và người cao tuổi trong nhà.

45. Người lớn xét nghiệm kháng thể viêm gan C một lần, nếu dương tính thì xét nghiệm axit nucleic, được chẩn đoán xác định thì uống thuốc 8 đến 12 tuần, đại đa số có thể chữa khỏi

Tiền ítThời gian ítCần kiên trì khôngLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Lấy một ống máu xét nghiệm kháng thể viêm gan C, tự chi trả thường vài chục tệ, giá cả mỗi nơi một khác. Người có kháng thể dương tính sẽ lấy máu thêm một lần để xét nghiệm axit nucleic, xem virus còn tồn tại hay không. Người được chẩn đoán xác định đến bệnh viện chỉ định điều trị viêm gan C tại địa phương để kê thuốc, đa số phác đồ mỗi ngày uống 1 viên, uống trong 8 đến 12 tuần, tiền thuốc được bảo hiểm y tế chi trả theo quy định. Điều khó là khi chưa có triệu chứng thì không nghĩ đến việc đi xét nghiệm.
  • Nói dễ hiểu: Sau khi nhiễm viêm gan C, có thể hàng chục năm không có triệu chứng; xét nghiệm kháng thể một lần, nếu dương tính thì xét nghiệm axit nucleic là biết. Được chẩn đoán xác định thì uống thuốc 8 đến 12 tuần, trên 95% có thể loại bỏ virus. Người loại bỏ được virus có nguy cơ tử vong về sau thấp hơn khoảng 60%, nguy cơ ung thư gan thấp hơn khoảng 70%. Loại thuốc này được đưa vào danh mục bảo hiểm y tế năm 2019, giá trung bình giảm trên 85%.
  • Lợi ích: Viêm gan C lây truyền qua đường máu, chưa có vắc-xin. Tổ chức Y tế Thế giới cho biết, viêm gan C mạn tính thường không có triệu chứng trong hàng chục năm; đến khi xuất hiện triệu chứng thì gan đã bị tổn thương rất nặng. Kháng thể dương tính chỉ cho biết đã từng nhiễm, phải xét nghiệm axit nucleic thêm mới biết virus còn tồn tại hay không. Khoảng 30% người nhiễm không cần điều trị, trong vòng 6 tháng cơ thể tự loại bỏ virus. Tổ chức Y tế Thế giới cho biết, thuốc kháng virus tác động trực tiếp dạng uống nếu dùng trong 8 đến 12 tuần thì gần như tất cả bệnh nhân đều có thể chữa khỏi. Bản tổng quan bằng chứng thực hiện cho Lực lượng Đặc nhiệm Dịch vụ Phòng ngừa Hoa Kỳ đã gộp 49 nghiên cứu điều trị; tỷ lệ chữa khỏi ở tất cả các kiểu gen đều trên 95%. Chữa khỏi được định nghĩa là không phát hiện virus trong máu sau 12 tuần ngừng thuốc. Tỷ lệ phản ứng bất lợi nghiêm trọng là 1.9%, tỷ lệ ngừng thuốc do tác dụng phụ là 0.4%. Cùng bản tổng quan đó đã gộp các nghiên cứu dạng theo dõi hồ sơ để tính toán, không có đối chứng theo nhóm. So với người không chữa khỏi, người chữa khỏi có tỷ lệ tử vong chung (do mọi nguyên nhân) thấp hơn khoảng 60% (HR 0.40, 95% CI 0.28–0.56, 13 nghiên cứu). Tỷ lệ ung thư gan thấp hơn khoảng 71% (HR 0.29, 95% CI 0.23–0.38, 20 nghiên cứu). Pháp đã theo dõi 9895 bệnh nhân viêm gan C mạn tính, thời gian theo dõi trung vị là 33.4 tháng. Sau khi loại trừ các yếu tố như tuổi tác, mức độ xơ hóa gan, uống rượu..., người dùng thuốc có tỷ lệ tử vong chung thấp hơn khoảng 52% (HR 0.48, 95% CI 0.33–0.70). Tỷ lệ ung thư gan thấp hơn khoảng 34% (HR 0.66, 95% CI 0.46–0.93). Trong số các cựu quân nhân Hoa Kỳ, có 15059 bệnh nhân viêm gan C đã tiến triển đến giai đoạn bệnh gan nặng dùng loại thuốc này. Thời gian theo dõi trung bình khoảng 1.6 năm; cứ 100 người được theo dõi trong một năm, số người đã chữa khỏi tử vong là 2.6, còn số người chưa chữa khỏi tử vong là 12.3. Sau khi loại trừ các yếu tố khác, nguy cơ tử vong thấp hơn khoảng 74% (HR 0.26, 95% CI 0.22–0.31). Lực lượng Đặc nhiệm Dịch vụ Phòng ngừa Hoa Kỳ năm 2020 khuyến nghị tất cả người lớn từ 18 đến 79 tuổi đều nên xét nghiệm (khuyến nghị mức B). Đa số mọi người chỉ cần xét nghiệm một lần trong đời. Hướng dẫn phòng ngừa và điều trị phiên bản năm 2022 của Trung Quốc khuyến nghị tất cả người lớn sàng lọc kháng thể; người luôn có nguy cơ cao thì xét nghiệm định kỳ, tất cả người có kháng thể dương tính đều xét nghiệm axit nucleic. Trong cuộc điều tra toàn quốc năm 2006, tỷ lệ dương tính với kháng thể ở nhóm từ 1 đến 59 tuổi là 0.43%. Khi gộp và tính toán từ nhiều nghiên cứu, tỷ lệ này ở quần thể nói chung là 0.60%, ở người sử dụng ma túy là 48.67%, ở người chạy thận nhân tạo là 6.59%. Cục Bảo hiểm Y tế Quốc gia cho biết, trước khi đàm phán, chi phí một liệu trình thuốc viêm gan C thường vượt quá 5 chục nghìn tệ. Ba loại thuốc viêm gan C được đưa vào danh mục bảo hiểm y tế qua đàm phán năm 2019 có giá trung bình giảm trên 85% (Hoa Kỳ, Pháp / Trung Quốc)
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: US Preventive Services Task Force, Owens DK, Davidson KW, et al. (2020). Screening for Hepatitis C Virus Infection in Adolescents and Adults: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement. JAMA, 323(10), 970-975. https://doi.org/10.1001/jama.2020.1123; Chou R, Dana T, Fu R, Zakher B, Wagner J, Ramirez S, Grusing S, Jou JH (2020). Screening for Hepatitis C Virus Infection in Adolescents and Adults: Updated Evidence Report and Systematic Review for the US Preventive Services Task Force. JAMA. https://doi.org/10.1001/jama.2019.20788; Carrat F, Fontaine H, Dorival C, et al. (2019). Clinical outcomes in patients with chronic hepatitis C after direct-acting antiviral treatment: a prospective cohort study. The Lancet, 393(10179), 1453-1464. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(18)32111-1; Backus LI, Belperio PS, Shahoumian TA, Mole LA (2019). Impact of Sustained Virologic Response with Direct-Acting Antiviral Treatment on Mortality in Patients with Advanced Liver Disease. Hepatology, 69(2), 487-497. https://doi.org/10.1002/hep.29408; Jakobsen JC, Nielsen EE, Feinberg J, et al. (2017). Direct-acting antivirals for chronic hepatitis C. Cochrane Database of Systematic Reviews, CD012143.pub3. https://doi.org/10.1002/14651858.CD012143.pub3 (bằng chứng đối lập); World Health Organization (2026). Hepatitis C (bản thông tin thực tế, 2026-07-28). https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/hepatitis-c; Hiệp hội Y khoa Trung Quốc, Phân hội Gan học, Hiệp hội Y khoa Trung Quốc, Phân hội Bệnh truyền nhiễm (2022). Hướng dẫn phòng ngừa và điều trị viêm gan C (phiên bản năm 2022). Tạp chí Bệnh gan Trung Hoa, 30(12), 1332-1348. https://doi.org/10.3760/cma.j.cn501113-20221220-00605; Văn phòng Ủy ban Y tế Quốc gia và 8 cơ quan khác (2021). Thông báo về việc ban hành Phương án hành động loại bỏ mối nguy hại đối với sức khỏe cộng đồng do viêm gan C (2021-2030) ("Công văn Quốc gia về Y tế - Văn phòng Phòng chống Dịch bệnh〔2021〕492号"). https://www.nhc.gov.cn/jkj/c100062/202109/6bf87bfeb2f0424e8d6efc0425b91699.shtml; Cục Bảo hiểm Y tế Quốc gia (2019). Diễn giải chính sách về "Thông báo đưa các thuốc đàm phán năm 2019 vào phạm vi nhóm B". https://www.nhsa.gov.cn/art/2019/11/28/art_53_2057.html
  • Ghi chú: còn tranh cãi: Tổng quan năm 2017 của Cochrane chỉ công nhận các thử nghiệm phân nhóm ngẫu nhiên. Trong 138 nghiên cứu mà họ tìm được, phần lớn là các thử nghiệm ngắn hạn, không thể phán đoán loại thuốc này có giúp giảm số người chết, giảm số người mắc bệnh gan hay không. Tổng quan cho rằng “chữa khỏi” chỉ có nghĩa là không phát hiện virus trong máu, còn mối liên hệ giữa việc này và giảm số người chết vẫn chưa được thử nghiệm ngẫu nhiên xác nhận. Các con số về tử vong và ung thư gan ở trên đều đến từ hồ sơ theo dõi. Cũng chưa có nghiên cứu nào trực tiếp so sánh việc xét nghiệm với không xét nghiệm. Những người được phương án quốc gia nêu rõ là cần xét nghiệm gồm người chuẩn bị phẫu thuật, truyền máu, nội soi, lọc máu; người có kết quả xét nghiệm chức năng gan bất thường không rõ nguyên nhân. Người từng tiêm chích ma túy, từng bán huyết tương, có nhiều bạn tình, quan hệ tình dục đồng giới nam cũng nằm trong số đó. Người nhiễm HIV/AIDS, vợ/chồng và bạn tình của người bệnh viêm gan C cũng cần xét nghiệm. Phương án còn đề xuất vận động người trên 40 tuổi đi xét nghiệm. Hướng dẫn nêu rõ, phần lớn người bệnh hiện nay từng được truyền máu hoặc từng bán huyết tương trước năm 1993. Xăm mình, xỏ lỗ tai, dùng chung dao cạo râu và bàn chải đánh răng cũng có thể lây truyền. Ôm nhau, dùng chung bát đũa và cốc nước thường không lây truyền. Sau khi chữa khỏi, kháng thể vẫn dương tính, phải xét nghiệm axit nucleic mới biết có bị tái nhiễm hay không. Chữa khỏi vẫn có thể tái nhiễm, người vẫn còn dùng chung kim tiêm nên xét nghiệm axit nucleic ít nhất mỗi năm một lần. Người được phát hiện mắc bệnh khi đang mang thai thì sau khi sinh, ngừng cho con bú rồi mới điều trị; trong thời gian điều trị cần tránh thai. Người đã bị xơ gan, dù chữa khỏi cũng phải xét nghiệm ung thư gan đúng lịch. Không dùng chung kim tiêm, xem điều 30 của mục này (“Không dùng chung kim tiêm với người khác”). Viêm gan B cần xét nghiệm một bộ chỉ số khác, xem điều 14 của mục này (“Xét nghiệm hai cặp dấu ấn viêm gan B”). HIV/AIDS, xem điều 31 của mục này (“Xét nghiệm HIV/AIDS một lần”). Hướng dẫn nêu rõ, viêm gan C cộng với uống quá nhiều rượu có thể phát triển thành suy gan; về uống rượu, xem mục 2, điều 19 (“Uống ít hoặc không uống rượu”). Người hưởng lợi chủ yếu là chính bạn, đồng thời cũng bảo vệ vợ/chồng và bạn tình của bạn.

46. Trước khi xuống bể phốt, hố ga, bể nước thải, hầm rau, hầm đất, bồn lên men và các không gian hạn chế khác, phải thông gió, kiểm tra đạt chuẩn, thực hiện đầy đủ biện pháp bảo hộ và giám sát; điều kiện không đủ thì không được xuống. Nếu có người ngã xuống, đừng xuống theo, hãy gọi 119 và 120

Tiền nhiềuThời gian vừaCần kiên trì một chútLợi ích vừaThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Thông gió, kiểm tra, bảo hộ và giám sát đều cần chi tiền mua thiết bị, thuê người, đồng thời cũng tốn thời gian. Việc nạo vét tại nhà trước hết nên thuê đội ngũ có thiết bị và đã được đào tạo, chi phí hỏi đơn vị dịch vụ tại địa phương. Điều kiện không đủ thì đừng tự mình xuống. Điều khó nhất là khi có người ngã xuống bên trong, phải kiềm chế không nhảy xuống theo.
  • Nói dễ hiểu: Những nơi như bể phốt, hố ga, hầm rau có thể tích tụ khí độc và thiếu oxy, con người có thể ngã xuống chỉ trong vài giây. Trước khi vào phải thông gió, kiểm tra đạt chuẩn, chuẩn bị đầy đủ biện pháp bảo hộ, bên ngoài phải có người theo dõi suốt quá trình; thiếu một điều cũng không được vào. Mở nắp rồi chờ một lúc không có nghĩa là có thể xác nhận bên trong an toàn. Nhìn thấy có người ngã xuống thì đừng xuống theo, hãy gọi 119 và 120.
  • Lợi ích: "Không gian hạn chế" là những nơi kín hoặc nửa kín như bể phốt, hố ga, bể nước thải, hầm đất, bồn chứa, không phải nơi dành cho con người ở lâu dài. Bộ Quản lý Khẩn cấp đã phân tích các vụ tai nạn nghiêm trọng trong không gian hạn chế của các doanh nghiệp công nghiệp và thương mại từ năm 2013. Ngộ độc và ngạt chiếm 96.8% số vụ tai nạn và 96.9% số người tử vong. Những thứ chủ yếu gây hại là hydro sulfide, carbon monoxide, nitơ và carbon dioxide. Các vụ tai nạn do không thực hiện tốt biện pháp bảo hộ và cứu hộ mù quáng chiếm 87.4% số vụ và 86.8% số người tử vong. Sổ tay hướng dẫn an toàn năm 2020 của Bộ Quản lý Khẩn cấp cho biết, gần 80% số vụ tai nạn khiến thương vong tăng thêm do cứu hộ mù quáng. Trong số những người chết trong không gian hạn chế, hơn 50% là người đi cứu hộ. Năm 2018, Văn phòng Ủy ban An toàn Quốc vụ viện đã thông báo 8 vụ tai nạn. Ban đầu, cả 8 vụ đều chỉ có 1 người gặp nạn, nhưng do cứu hộ mù quáng, cuối cùng mỗi vụ có 3 đến 4 người chết. Năm 2019, tại một nhà máy giấy ở Đông Hoản, 3 người bị ngất sau khi hít phải hydro sulfide trong lúc làm sạch bể nước thải. 6 người lần lượt xuống bể để cứu, cuối cùng có 7 người chết. Năm 2020, tại một nhà máy sản phẩm bột mì ở Tiêu Tác, 1 công nhân rơi vào bồn nguyên liệu trong xưởng lên men. Những người khác cứu hộ mù quáng, tổng cộng 6 người chết. Viện Quốc gia về An toàn và Sức khỏe Nghề nghiệp Hoa Kỳ đã điều tra 70 vụ tử vong trong không gian hạn chế từ năm 1983 đến năm 1993, tổng cộng 109 người chết. Trong số đó, 39 người (36%) vào bên trong để cứu người. Trong 39 người này, chỉ có 4 người là nhân viên cứu hộ chuyên nghiệp như cảnh sát và lính cứu hỏa. Cảnh báo năm 1986 của viện cho biết, khoảng 60% người tử vong là những người muốn đi cứu người. Sổ tay cho biết hydro sulfide có mùi trứng thối, nhưng khi nồng độ tăng cao thì mũi sẽ không còn ngửi thấy nữa. Khi nồng độ vượt quá 1000 miligam trên mỗi mét khối, nó có thể khiến người ta tử vong trong vài giây. Khi nồng độ carbon dioxide cao, con người sẽ hôn mê và ngã xuống trong vài giây. Sổ tay yêu cầu, nếu hiện trường không có điều kiện tự cứu thì phải kịp thời gọi 119 và 120, "tuyệt đối không được cưỡng ép cứu hộ". Đứng bên ngoài kéo người ra, tiền đề là người bị mắc kẹt đã đeo dây an toàn toàn thân và dây an toàn được nối với bên ngoài. Lệnh số 13 của Bộ Quản lý Khẩn cấp yêu cầu công việc trong không gian hạn chế tại các doanh nghiệp công nghiệp và thương mại phải "thông gió trước, kiểm tra sau, rồi mới làm việc". Doanh nghiệp phải trang bị thiết bị kiểm tra, thông gió, bảo hộ và cứu hộ theo mức độ rủi ro, nhân viên giám sát phải có mặt suốt quá trình. Trong thời gian làm việc cũng phải liên tục thông gió và kiểm tra; nếu điều kiện không đáp ứng yêu cầu an toàn thì không được vào. Nhân viên giám sát phải ngăn chặn việc cứu hộ mù quáng khi chưa thực hiện đầy đủ biện pháp an toàn. Cục Y tế thành phố An Thuận nhắc nhở rằng hầm chứa rau bị đóng kín trong thời gian dài, rau sẽ tiêu hao oxy và thải ra carbon dioxide. Trước khi xuống hầm phải mở cửa thông gió để thông gió đầy đủ. Lời nhắc về thông gió này không thể thay thế việc kiểm tra khí, bảo hộ và giám sát (toàn quốc / Hoa Kỳ).
  • Mức độ bằng chứng: C
  • Nguồn: Bộ Quản lý Khẩn cấp (2023). "Giải thích về Quy định an toàn đối với công việc trong không gian hạn chế của doanh nghiệp công nghiệp và thương mại". https://www.mem.gov.cn/gk/zcjd/202312/t20231212_471584.shtml; Bộ Quản lý Khẩn cấp (2023). "Họp báo chuyên đề về Quy định an toàn đối với công việc trong không gian hạn chế của doanh nghiệp công nghiệp và thương mại". https://www.mem.gov.cn/xw/xwfbh/2023n12y12rxwfbh/wzsl_4260/202312/t20231212_471598.shtml; Lệnh số 13 của Bộ Quản lý Khẩn cấp (2023). Quy định an toàn đối với công việc trong không gian hạn chế của doanh nghiệp công nghiệp và thương mại (điều 3, điều 13 đến điều 15). https://www.mem.gov.cn/gk/zfxxgkpt/fdzdgknr/gz11/202312/t20231208_471426.shtml; Văn phòng Bộ Quản lý Khẩn cấp (2020). Sổ tay hướng dẫn an toàn đối với công việc trong không gian hạn chế (mục 2.1, 5.1, 5.3 và các vụ tai nạn điển hình). https://www.mem.gov.cn/gk/tzgg/tz/202010/W020201102332723879957.pdf (trang thông báo https://www.mem.gov.cn/gk/tzgg/tz/202010/t20201030_371153.shtml); Văn phòng Ủy ban An toàn Quốc vụ viện (2018). "Văn phòng Ủy ban An toàn Quốc vụ viện thông báo 8 vụ tai nạn do cứu hộ mù quáng trong không gian hạn chế khiến thương vong tăng thêm". https://www.mem.gov.cn/xw/bndt/201806/t20180608_229498.shtml; Bộ Quản lý Khẩn cấp (2021). "Bộ Quản lý Khẩn cấp công bố một số vụ tai nạn an toàn lao động điển hình trong công việc tại không gian hạn chế". https://www.mem.gov.cn/xw/yjglbgzdt/202103/t20210326_382087.shtml; Cục Y tế thành phố An Thuận (2021). "Xuống hầm phải cẩn thận ngộ độc carbon dioxide". http://wjj.anshun.gov.cn/wjgz/zsyd/202102/t20210223_66808351.html; NIOSH (1994). Worker Deaths in Confined Spaces: A Summary of NIOSH Surveillance and Investigative Findings (DHHS (NIOSH) Publication No. 94-103), p. 20, 22. https://stacks.cdc.gov/view/cdc/6382/cdc_6382_DS1.pdf (toàn văn chính thức trên CDC Stacks); NIOSH (1986). Request for Assistance in Preventing Occupational Fatalities in Confined Spaces (DHHS (NIOSH) Publication No. 86-110). https://archive.cdc.gov/www_cdc_gov/niosh/docs/86-110/default.html (lưu trữ chính thức của CDC, có bản gốc và đường dẫn tải toàn văn)
  • Ghi chú: Cho mức C vì đây đều là thống kê tai nạn và quy định an toàn, chưa có nghiên cứu nào tính toán việc làm theo những điều này có thể giảm bao nhiêu người chết. Quy mô lợi ích được xếp loại trung bình, dựa trên phán đoán: hậu quả là tử vong, thường một vụ có thể chết vài người, nhưng chỉ ảnh hưởng đến những người phải xuống những nơi như vậy. Ở nhà, những việc thường gặp là làm sạch bể phốt, bể khí sinh học của nhà mình, xuống hầm rau hoặc hầm đất lấy rau. Đừng dựa vào việc ngửi mùi để phán đoán có an toàn hay không; không ngửi thấy mùi hôi không có nghĩa là không có hydro sulfide. Khi đi làm bị yêu cầu xuống giếng, xuống bể mà không có thông gió, kiểm tra, giám sát và dây an toàn thì có thể từ chối. Căn cứ để từ chối xem tại mục 19 điều 10 (có thể từ chối công việc không có biện pháp bảo hộ). Nếu có người ngã xuống bên trong, trước hết hãy gọi người đến, gọi 119 và 120; việc có thể làm là đứng bên ngoài mở nắp và thổi gió vào trong. Sau khi kéo người đó lên, di chuyển đến nơi có không khí trong lành; nếu không còn thở bình thường thì ép tim, xem mục 13 điều 1 (có người ngã xuống không còn thở bình thường). Người ngã xuống là đồng nghiệp, hàng xóm hay người xa lạ thì cách làm đều như nhau, nguyên tắc cũng giống mục 13 điều 25 (nhìn thấy có người đuối nước thì bản thân không xuống nước). Carbon monoxide do đốt than trong nhà, xem điều 3 của mục này (thiết bị báo động carbon monoxide). Người hưởng lợi chủ yếu là chính bạn, vì người muốn xuống cứu thường chính là bạn; tiếp theo là người nhà cùng làm việc.

47. Người trên 45 tuổi, sống ở khu vực có tỷ lệ mắc ung thư dạ dày, ung thư thực quản cao, có tiền sử gia đình hoặc dương tính với Helicobacter pylori thì nên đi nội soi dạ dày để sàng lọc

Tiền ítThời gian vừaCần kiên trì khôngLợi ích vừaThước đo tỷ lệ tử vongĐối tượng trên 35 tuổi

  • Chi phí: Nội soi dạ dày thông thường vài trăm tệ, nội soi dạ dày không đau phải trả thêm vài trăm tệ, giá ở mỗi nơi khác nhau. Phải đi khi bụng đói, trước sau mất khoảng nửa ngày. Người chọn nội soi dạ dày không đau cần có người đi cùng. Khó chịu nhất là vài phút ống đi qua cổ họng.
  • Nói dễ hiểu: Những người trên 45 tuổi thuộc nhóm nguy cơ cao mắc ung thư dạ dày hoặc ung thư thực quản, nếu đã từng nội soi dạ dày, có xác suất tử vong vì hai loại ung thư này thấp hơn khoảng một nửa. Nhưng những người chủ động đi kiểm tra vốn đã chú ý đến sức khỏe hơn, nên con số này có thể bị thổi phồng. Nếu so sánh theo phương pháp nghiêm ngặt nhất, tử vong do ung thư thực quản chỉ thấp hơn khoảng hai phần mười, vẫn nằm trong phạm vi sai số. Những người không thuộc nhóm nguy cơ cao được hướng dẫn khuyến cáo không nên sàng lọc.
  • Lợi ích: Phương án năm 2024 của Ủy ban Y tế Quốc gia quy định nhóm nguy cơ cao như sau. Trước hết phải từ 45 tuổi trở lên, sau đó đáp ứng bất kỳ điều nào dưới đây. Một là sống ở huyện có tỷ lệ mắc ung thư dạ dày hoặc ung thư thực quản cao. Ung thư dạ dày được tính là cao khi tỷ lệ mắc bệnh đã chuẩn hóa theo tuổi vượt quá 20 ca trên 10 万 người, ung thư thực quản được tính là cao khi vượt quá 15 ca. Hai là cha mẹ, con cái, anh chị em ruột từng mắc loại ung thư này. Ba là xét nghiệm Helicobacter pylori dương tính, điều này chỉ tính đối với ung thư dạ dày. Bốn là hút thuốc, uống rượu nặng, ăn mặn, thích ăn thực phẩm muối chua, còn ung thư thực quản thì thêm việc thích ăn đồ nóng. Năm là từng mắc các bệnh như viêm dạ dày teo, loét dạ dày, polyp dạ dày, thực quản Barrett, viêm thực quản trào ngược. Độ tuổi sàng lọc thường là từ 45 đến 74 tuổi, ưu tiên nội soi dạ dày, về nguyên tắc thực hiện 5 năm một lần. Hướng dẫn quốc gia năm 2022 nêu rõ không khuyến nghị những người ngoài nhóm nguy cơ cao sàng lọc ung thư dạ dày. Một nghiên cứu tại 6 khu vực có tỷ lệ mắc cao ở Trung Quốc đã theo dõi khoảng 63.75 万 người từ 40 đến 69 tuổi. So với những người không được mời, những người đã nội soi dạ dày một lần có nguy cơ tử vong do ung thư đường tiêu hóa trên thấp hơn khoảng 57%. Giá trị ban đầu RR 0.43, khoảng tin cậy 95% CI từ 0.40 đến 0.47. Tỷ lệ mắc ung thư đường tiêu hóa trên thấp hơn khoảng 23% (RR 0.77). Trong số những người được mời, chỉ có 33.53% thực sự đi nội soi. Tính cả toàn bộ những người được mời, tỷ lệ tử vong thấp hơn khoảng 31% (RR 0.69, 95% CI từ 0.66 đến 0.72). Một nghiên cứu khác được thực hiện tại các làng có tỷ lệ mắc ung thư thực quản cao, không phân nhóm ngẫu nhiên, theo dõi trong 10 năm. Tỷ lệ tử vong tích lũy do ung thư biểu mô tế bào vảy thực quản ở nhóm sàng lọc là 3.35%, còn ở nhóm đối chứng là 5.05%. Trong chương trình sàng lọc quốc gia của Hàn Quốc, odds tử vong do ung thư dạ dày ở những người từng nội soi dạ dày là 0.53 (OR 0.53, 95% CI từ 0.51 đến 0.56). Vì kết cục tử vong do ung thư dạ dày hiếm gặp, odds ratio gần tương đương với nguy cơ tương đối, nên có thể nói là thấp hơn khoảng 47%. Không nhận thấy sự khác biệt ở những người chụp baryt (OR 0.98). Số lần nội soi dạ dày càng nhiều thì nguy cơ càng thấp. Gộp kết quả của 10 nghiên cứu ở châu Á, những người từng nội soi dạ dày có tỷ lệ tử vong do ung thư dạ dày thấp hơn khoảng 40%. Giá trị ban đầu RR 0.60, 95% CI từ 0.49 đến 0.73. Không nhận thấy sự thay đổi về số người mắc ung thư dạ dày. Một thử nghiệm tại miền Bắc Trung Quốc đã phân nhóm ngẫu nhiên theo làng, thu nhận 3.38 万 người từ 45 đến 69 tuổi và theo dõi trong 9 năm. Những người được phân vào nhóm sàng lọc có tỷ lệ tử vong do ung thư thực quản thấp hơn khoảng 18% (HR 0.82, 95% CI từ 0.53 đến 1.26), vẫn nằm trong phạm vi sai số. Tỷ lệ mắc bệnh thấp hơn khoảng 19% (HR 0.81, 95% CI từ 0.60 đến 1.09), tương tự, không có ý nghĩa thống kê. Một phân tích gộp năm 2023 đã hiệu chỉnh sai lệch "những người chủ động đi kiểm tra vốn đã khỏe mạnh hơn". Những người thực sự đi nội soi dạ dày có tỷ lệ tử vong do ung thư dạ dày thấp hơn khoảng 48% (RR 0.52, khoảng tin cậy từ 0.39 đến 0.79). Nếu tính trên toàn bộ chương trình sàng lọc thì chỉ còn RR 0.94 (khoảng tin cậy từ 0.71 đến 1.28), không nhận thấy hiệu quả (Trung Quốc / Hàn Quốc / châu Á)
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Văn phòng Ủy ban Y tế Quốc gia (2024). "Thông báo về việc ban hành Phương án sàng lọc, chẩn đoán sớm và điều trị sớm ung thư thực quản (phiên bản 2024) và Phương án sàng lọc, chẩn đoán sớm và điều trị sớm ung thư dạ dày (phiên bản 2024)" (công văn số 200〔2024〕). https://www.nhc.gov.cn/wjw/c100378/202406/7008ffe1c77d4457ac73361be75760c7.shtml (toàn văn phụ lục đăng lại: Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh tỉnh Quảng Đông https://cdcp.gd.gov.cn/jkjy/jkzt/mxfcrxjbfz/content/mpost_4444507.html); He Jie, Chen Wanqing, Li Zhaoshen, et al. (2022). "Hướng dẫn sàng lọc, chẩn đoán sớm và điều trị sớm ung thư dạ dày Trung Quốc (2022, Bắc Kinh)". Tạp chí Ung thư Trung Quốc, 31(7), 488-527 (câu hỏi lâm sàng 7, 13). https://doi.org/10.11735/j.issn.1004-0242.2022.07.A002 (cùng bài đăng trong Tạp chí Ung thư Trung Hoa, 44(7), 634-666. https://doi.org/10.3760/cma.j.cn112152-20220617-00430); Chen R, Liu Y, Song G, et al. (2021). Effectiveness of one-time endoscopic screening programme in prevention of upper gastrointestinal cancer in China: a multicentre population-based cohort study. Gut, 70(2), 251-260. https://doi.org/10.1136/gutjnl-2019-320200; Wei WQ, Chen ZF, He YT, et al. (2015). Long-Term Follow-Up of a Community Assignment, One-Time Endoscopic Screening Study of Esophageal Cancer in China. Journal of Clinical Oncology, 33(17), 1951-1957. https://doi.org/10.1200/JCO.2014.58.0423; Jun JK, Choi KS, Lee HY, et al. (2017). Effectiveness of the Korean National Cancer Screening Program in Reducing Gastric Cancer Mortality. Gastroenterology, 152(6), 1319-1328.e7. https://doi.org/10.1053/j.gastro.2017.01.029; Zhang X, Li M, Chen S, et al. (2018). Endoscopic Screening in Asian Countries Is Associated With Reduced Gastric Cancer Mortality: A Meta-analysis and Systematic Review. Gastroenterology, 155(2), 347-354.e9. https://doi.org/10.1053/j.gastro.2018.04.026; Liu M, Yang W, Guo C, et al. (2024). Effectiveness of Endoscopic Screening on Esophageal Cancer Incidence and Mortality: A 9-Year Report of the Endoscopic Screening for Esophageal Cancer in China (ESECC) Randomized Trial. Journal of Clinical Oncology, 42(14), 1655-1664. https://doi.org/10.1200/JCO.23.01284; Hibino M, Hamashima C, Iwata M, Terasawa T. (2023). Radiographic and endoscopic screening to reduce gastric cancer mortality: a systematic review and meta-analysis. The Lancet Regional Health – Western Pacific, 35, 100741. https://doi.org/10.1016/j.lanwpc.2023.100741
  • Ghi chú: còn tranh cãi. Bằng chứng về việc nội soi dạ dày làm giảm tử vong phần lớn là lấy những người tự nguyện đi khám để so với những người không đi khám. Những người đi khám vốn đã chú ý đến sức khỏe hơn, nên lợi ích sẽ bị tính cao hơn. Bài phân tích gộp (meta-analysis) năm 2023 đánh giá nguy cơ sai lệch của các nghiên cứu này từ mức trung bình đến cực kỳ nghiêm trọng; tất cả các nghiên cứu thực hiện trong những chương trình sàng lọc hiện có đều ở mức cực kỳ nghiêm trọng. Trong thử nghiệm ung thư thực quản phân nhóm theo làng, sau 9 năm, chênh lệch tử vong vẫn nằm trong phạm vi sai số. Những tác hại được hướng dẫn năm 2022 liệt kê gồm chẩn đoán quá mức, dương tính giả và bỏ sót chẩn đoán, cùng với chảy máu, thủng, tai biến tim phổi, viêm phổi hít và nhiễm trùng. Chẩn đoán quá mức nghĩa là phát hiện ung thư mà cả đời cũng sẽ không phát bệnh. Người không chịu được nội soi dạ dày thông thường có thể thực hiện dưới gây mê hoặc an thần, như phương án đã ghi rõ. Người trên 45 tuổi dương tính với Helicobacter pylori vốn đã được xem là có nguy cơ cao mắc ung thư dạ dày. Việc diệt trừ xem mục 23 (xét nghiệm Helicobacter pylori, dương tính thì diệt trừ), nhưng diệt trừ không thể thay thế nội soi dạ dày, cả hai đều phải làm. Phương án đều không khuyến nghị dùng chụp cản quang bari, chỉ xét nghiệm pepsinogen, xét nghiệm dấu ấn khối u và PET để sàng lọc. Gói xét nghiệm dấu ấn khối u xem mục 6, điều 7 (PET-CT toàn thân và gói xét nghiệm dấu ấn khối u). Người được phát hiện viêm teo dạ dày, chuyển sản ruột hoặc tân sinh trong biểu mô cần tái khám thường xuyên hơn, theo chỉ dẫn của bác sĩ. Huyện nơi mình sống có thuộc khu vực có tỷ lệ mắc cao hay không, có thể hỏi trung tâm kiểm soát và phòng ngừa dịch bệnh địa phương hoặc bệnh viện huyện. Người đã bị khó nuốt là đi khám bệnh, không phải đi sàng lọc, xem mục 34, điều 6 (khó nuốt, nôn ra máu, đi ngoài phân đen thì đi thẳng đến bệnh viện). Người đã nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen như nhựa đường thì đi cấp cứu ngay trong ngày, xem mục 13, điều 49 (như nhựa đường). Người thích uống trà nóng bỏng, xem mục 2, điều 30 (để đồ nóng nguội bớt rồi hãy uống). Người hưởng lợi chủ yếu là chính bạn, đồng thời cũng gồm cha mẹ bạn.

48. Mộc nhĩ, nấm tuyết đã ngâm thì ăn hết trong ngày, không để qua đêm; các loại bột gạo ướt như bánh phở, bánh cuốn mua về thì ăn trong ngày, không tự làm bột gạo lên men ở nhà

Tiền 0 đồngThời gian ítCần kiên trì một chútLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Không tốn tiền. Ăn bao nhiêu mộc nhĩ, nấm tuyết thì ngâm bấy nhiêu, phần còn lại đổ đi. Bột gạo ướt chỉ mua lượng đủ ăn trong ngày. Cái khó là ngâm nhiều thì tiếc không muốn đổ đi, một số gia đình có thói quen tự làm món canh chua.
  • Nói dễ hiểu: Mộc nhĩ, nấm tuyết ngâm quá lâu, bột gạo ướt để lâu, bột ngô tự lên men ở nhà có thể sinh ra một loại độc tố gọi là axit bongkrekic. Đun sôi cũng không loại bỏ được, hiện cũng chưa có thuốc giải độc. Trong 11 năm, số ca ngộ độc loại này được báo cáo trên toàn quốc cho thấy khoảng ba phần mười số người mắc bệnh đã tử vong.
  • Lợi ích: Trong hệ thống giám sát các vụ bùng phát bệnh do thực phẩm trên toàn quốc, từ 2010 đến 2020 đã báo cáo tổng cộng 19 vụ ngộ độc axit bongkrekic. Có 146 người mắc bệnh, 43 người tử vong, tỷ lệ tử vong trong số người mắc bệnh là 29.5% (tức là 29.5% số người mắc bệnh đã tử vong). Phân theo loại thực phẩm đã ăn: 9 vụ liên quan đến các sản phẩm bột ngô tự lên men, 33 người tử vong. Bột gạo ướt có 5 vụ, 7 người tử vong. Mộc nhĩ có 3 vụ, 5 người mắc bệnh, 3 người tử vong. Năm 2020, báo cáo ngộ độc thực phẩm trên toàn quốc ghi nhận 143 người tử vong, trong đó axit bongkrekic chiếm 12 người. Đứng trước nó là nấm độc (80 người) và methanol (14 người). Cảnh báo của Cục Quản lý và Giám sát Thị trường thành phố Bắc Kinh nêu rõ: axit bongkrekic không bị phá hủy khi đun sôi ở 100℃ hoặc hấp, nấu bằng nồi áp suất; hiện chưa có thuốc giải độc đặc hiệu. Từ năm 2018, Quảng Đông yêu cầu bột gạo ướt phải được đóng gói nhỏ, niêm phong và ghi rõ thời hạn sử dụng. So sánh trước và sau, số ca mắc hằng năm của toàn tỉnh đã giảm từ mức trung bình 6.25 ca xuống còn 0.5 ca
  • Mức độ bằng chứng: B
  • Nguồn: Zhang H và cộng sự (2023). Epidemiology of foodborne bongkrekic acid poisoning outbreaks in China, 2010 to 2020. PLoS One 18(1):e0279957: "From 2010–2020, a total of 19 BA poisoning outbreaks were reported to the China National Foodborne Disease Outbreak Surveillance System. These outbreaks involved 146 illnesses, 139 hospitalizations, and 43 deaths, with a case-fatality rate of 29.5%."https://doi.org/10.1371/journal.pone.0279957 ; Li H và cộng sự (2021). Characteristics of Settings and Etiologic Agents of Foodborne Disease Outbreaks — China, 2020. China CDC Weekly 3(42):889-893. https://doi.org/10.46234/ccdcw2021.219 ; Yuan Y và cộng sự (2020). A Foodborne Bongkrekic Acid Poisoning Incident — Heilongjiang Province, 2020. China CDC Weekly 2(51):975-978: "In October 2020, 9 persons in Jidong County, Heilongjiang Province died after consuming a homemade fermented corn flour product — sour soup — with a case fatality rate of 100%."https://doi.org/10.46234/ccdcw2020.264 ; Liu Z và cộng sự (2026). Controlling the Storage Time Is an Effective Measure to Reduce the Risk of Bongkrekic Acid Poisoning Caused by Wet Rice Noodles. Foodborne Pathog Dis 23(7):468-472 (đăng trực tuyến lần đầu ngày 2025-05-12): "The annual average number of BKA poisoning cases in Guangdong Province dropped from 6.25 before implementing the code to 0.5 after implementing the code."https://doi.org/10.1089/fpd.2024.0131 ; Cục Quản lý và Giám sát Thị trường thành phố Bắc Kinh (2023). Cảnh báo rủi ro về ngộ độc thực phẩm do axit bongkrekic: "Axit bongkrekic bền với nhiệt, không bị phá hủy ngay cả khi đun sôi ở 100℃ và nấu bằng áp suất cao", "hiện chưa có thuốc giải độc đặc hiệu cho axit bongkrekic", "nấm tuyết, mộc nhĩ và các sản phẩm chế biến từ chúng đã ngâm qua đêm thì không được ăn", "không được ăn những miếng nấm bị mất hình dạng, dính nhớt, không có độ đàn hồi hoặc có mùi lạ", "nhanh chóng gây nôn để tống thức ăn trong dạ dày ra ngoài, giảm lượng độc tố được hấp thụ; kịp thời đưa đến bệnh viện điều trị". https://scjgj.beijing.gov.cn/hdjl/xfts/202309/t20230904_3248296.html ; Cục Quản lý và Giám sát Thị trường tỉnh Hồ Nam (2025). 【Phổ cập an toàn thực phẩm】Cảnh báo chí mạng về axit bongkrekic: "Nấm tuyết ngâm nước lạnh (nhiệt độ phòng) 3~4 giờ, mộc nhĩ ngâm nước lạnh 1~2 giờ, thay nước 1~2 lần trong quá trình ngâm để loại bỏ vi sinh vật, tổng thời gian ngâm tối đa đều không được quá 8 giờ", "nếu sau khi ngâm, nấm tuyết và mộc nhĩ sờ vào thấy nhớt, độ đàn hồi kém, có mùi chua hôi, nước ngâm đục thì đó là dấu hiệu đã hỏng, phải lập tức vứt bỏ", "khi xảy ra ngộ độc, việc đầu tiên phải làm là gây nôn để giảm hấp thụ độc tố; cố gắng giữ lại thực phẩm bị nghi là nguyên nhân gây bệnh và kịp thời đi khám", "những người đã ăn cùng loại thực phẩm, bất kể có triệu chứng hay không, đều phải được đưa đến bệnh viện kiểm tra". https://amr.hunan.gov.cn/amr/xxx/xtdtx/202506/t20250630_33725786.html ; Cục Quản lý và Giám sát Thị trường tỉnh Quý Châu (2023). Cảnh báo an toàn thực phẩm về việc đề phòng ngộ độc axit bongkrekic: "Khi mua nấm tuyết, mộc nhĩ và các thực phẩm liên quan khác, phải chọn kênh chính thống, không được ngâm qua đêm, cần chế biến và ăn kịp thời". https://amr.guizhou.gov.cn/zfxxgk/fdzdgknr/tzgg_5626971/tzgg_5626972/202307/t20230728_81318622.html
  • Ghi chú: Tháng 10 năm 2020, một số gia đình ở huyện Kê Đông, thành phố Kê Tây, Hắc Long Giang đã ăn món canh chua tự làm vào bữa sáng. Cả 9 người ăn món đó đều tử vong. Mộc nhĩ chỉ cần ngâm nước lạnh một hoặc hai giờ là đủ, cách ghi thời gian ngâm ở mỗi nơi không giống nhau, Hồ Nam ghi là tối đa không quá 8 giờ. Nếu miếng nấm bị dính nhớt, không có độ đàn hồi, có mùi chua hôi, hoặc nước ngâm bị đục thì đổ cả chậu đi. Sau khi ăn nếu xuất hiện nôn mửa, chóng mặt, toàn thân mệt lả thì lập tức gây nôn, mang phần thức ăn còn lại đến bệnh viện. Những người ăn cùng dù không có triệu chứng cũng phải đi kiểm tra. Về nấm hoang dã, xem điều 5 (không ăn nấm hoang dã).

49. Ho, khạc đờm trên 2 tuần hoặc trong đờm có máu, hãy đến bệnh viện chuyên trách về bệnh lao để kiểm tra lao phổi; nếu được chẩn đoán xác định thì hãy uống thuốc đủ theo phác đồ, đừng thấy đỡ rồi tự dừng

Tiền ítThời gian vừaCần kiên trì một chútLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Đến bệnh viện chuyên trách về bệnh lao tại địa phương chụp X-quang ngực, xét nghiệm đờm, tổng cộng mất nửa ngày. Bệnh viện chuyên trách miễn phí một số hạng mục xét nghiệm và điều trị, những hạng mục nào được miễn phí là do từng địa phương tự quy định; trước khi đi có thể gọi điện hỏi trung tâm kiểm soát và phòng ngừa dịch bệnh địa phương. Nếu được chẩn đoán xác định thì phải uống thuốc hằng ngày, lao phổi thông thường phải uống thuốc từ 6 đến 8 tháng, trong thời gian đó quay lại tái khám theo yêu cầu của bác sĩ. Cái khó là sau khi hết ho vẫn phải tiếp tục uống thuốc thêm vài tháng.
  • Nói dễ hiểu: Ho, khạc đờm trên 2 tuần hoặc trong đờm có máu thì hãy đến bệnh viện chuyên trách về bệnh lao kiểm tra một lần. Lao phổi không điều trị mà có thể xét nghiệm trực tiếp thấy vi khuẩn trong đờm thì trong 10 năm, khoảng 70% sẽ tử vong. Trong số những bệnh nhân mới bắt đầu điều trị và bệnh nhân tái phát ở Trung Quốc, khoảng 95% khỏi bệnh hoặc uống hết thuốc đúng thời hạn. Phải uống đủ thuốc, tự ý dừng thuốc dễ khiến vi khuẩn kháng thuốc; trong số bệnh nhân kháng nhiều thuốc ở Trung Quốc, tỷ lệ điều trị thành công chỉ khoảng 70%.
  • Lợi ích: Tổ chức Y tế Thế giới cho biết, năm 2024, trên toàn thế giới có khoảng 1070 vạn người mắc bệnh lao, 123 vạn người tử vong vì bệnh lao. Trung Quốc chiếm 6.5% số bệnh nhân mới mắc trên toàn thế giới. Theo ước tính của Tổ chức Y tế Thế giới, năm 2024, Trung Quốc có khoảng 69.6 vạn người mới mắc bệnh lao, khoảng 2.8 vạn người tử vong vì bệnh lao. Trong số bệnh nhân mới mắc được ước tính, khoảng 76% được chẩn đoán và báo cáo. "Biện pháp quản lý phòng, chống bệnh lao" quy định rằng ho, khạc đờm trên 2 tuần, ho ra máu hoặc trong đờm có máu, chỉ cần có một trong các triệu chứng này thì được coi là triệu chứng nghi ngờ lao phổi. Hậu quả của việc không điều trị được lấy từ một tổng quan hệ thống, tổng hợp các nghiên cứu trước khi thuốc chống lao xuất hiện. Trong số những người bị lao phổi có kết quả phết đờm dương tính nhưng không điều trị, tỷ lệ tử vong trong 10 năm nằm trong khoảng 53% đến 86%, trung bình gia quyền là 70%. Phết đờm dương tính nghĩa là có thể trực tiếp xét nghiệm thấy vi khuẩn trong đờm. Trong số những người phết đờm âm tính, nuôi cấy dương tính, khoảng 20% tử vong trong 10 năm. Kết quả điều trị được lấy từ dữ liệu về Trung Quốc do Tổ chức Y tế Thế giới công bố. Năm 2023, có khoảng 54.9 vạn bệnh nhân mới mắc và tái phát bắt đầu điều trị (548839 người). Trong số đó, khoảng 95% điều trị thành công; thành công nghĩa là khỏi bệnh hoặc uống hết thuốc đúng thời hạn, tỷ lệ tử vong khoảng 2.9%. Năm 2024, trong số bệnh nhân mới ở Trung Quốc, khoảng 2.9% kháng rifampicin; trong số bệnh nhân đã từng điều trị, tỷ lệ này là 17%. Rifampicin là thuốc chống lao hàng đầu quan trọng nhất. Năm 2022, có 9927 bệnh nhân kháng nhiều thuốc bắt đầu điều trị, 6783 người điều trị thành công, khoảng 68%. Các phác đồ điều trị lao kháng thuốc hiện được Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị được chia thành ba loại: hai loại kéo dài 6 tháng, một số loại kéo dài 9 tháng, và các liệu trình dài kéo dài từ 18 đến 20 tháng. Loại 9 tháng chỉ dành cho người không kháng thuốc nhóm fluoroquinolone. Năm 2024, hơn một nửa số bệnh nhân kháng nhiều thuốc hoặc kháng rifampicin ở Trung Quốc vẫn sử dụng liệu trình dài. Tổ chức Y tế Thế giới cho biết, dừng thuốc sớm hoặc không nghe theo chỉ định của bác sĩ để dừng thuốc sẽ khiến vi khuẩn lao trong cơ thể phát sinh tình trạng kháng thuốc. Tài liệu tuyên truyền cấp quốc gia nêu rõ, điều trị lao phổi thông thường toàn bộ liệu trình kéo dài 6 đến 8 tháng, lao kháng thuốc kéo dài 18 đến 24 tháng. Tài liệu tuyên truyền còn nêu rõ, điều trị không đúng quy cách dễ phát sinh kháng thuốc; sau khi kháng thuốc thì tỷ lệ khỏi bệnh thấp và chi phí cao. Một tổng quan Cochrane đã tổng hợp 5 thử nghiệm phân nhóm ngẫu nhiên. Các thử nghiệm rút liệu trình tiêu chuẩn 6 tháng xuống còn 4 tháng và thay vào đó sử dụng moxifloxacin. Nguy cơ tương đối tái phát sau khi điều trị RR 3.56(95% CI 2.37–5.37). Xác suất tái phát khoảng gấp 3.6 lần liệu trình 6 tháng (toàn cầu / Trung Quốc)
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Bộ Y tế, Lệnh số 92 (2013). "Biện pháp quản lý phòng, chống bệnh lao" (điều 8, 18, 21, 30, 39). https://www.gov.cn/gongbao/content/2013/content_2396617.htm; 9 cơ quan cấp quốc gia, trong đó có Cục Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Quốc gia (2024). "Thông báo về việc ban hành Quy hoạch quốc gia về phòng, chống bệnh lao (2024—2030)" (〔2024〕19 của Cục Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Quốc gia). https://www.gov.cn/zhengce/zhengceku/202412/content_6991217.htm; Cục Phòng, chống và Kiểm soát Dịch bệnh thuộc Bộ Y tế (2011). "Thông báo về việc ban hành Thông tin cốt lõi về phòng, chống bệnh lao (bản 2010)". https://www.nhc.gov.cn/jkj/c100066/201101/4cc8d0f2ec8c4827b706b57d971175fe.shtml; Văn phòng Ủy ban Y tế và Kế hoạch hóa Gia đình Quốc gia (2016). "Thông báo về việc ban hành phương án công tác cho hoạt động truyền bá kiến thức phòng, chống bệnh lao dành cho hàng trăm, hàng nghìn, hàng vạn tình nguyện viên và thông tin cốt lõi cùng các điểm kiến thức về phòng, chống bệnh lao" (Phụ lục 2: Thông tin cốt lõi và các điểm kiến thức về phòng, chống bệnh lao (bản 2016)). https://www.nhc.gov.cn/jkj/c100063/201604/5a1ec7fa717d44abb06c04091919ccca.shtml; World Health Organization (2026). Tuberculosis (tờ thông tin, 2026-03-24). https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/tuberculosis; World Health Organization (2025). Global Tuberculosis Report 2025, 1.3 Drug-resistant TB. https://www.who.int/teams/global-programme-on-tuberculosis-and-lung-health/tb-reports/global-tuberculosis-report-2025/tb-disease-burden/1-3-drug-resistant-tb; World Health Organization (2025). Global Tuberculosis Report 2025, 2.4 DR-TB: treatment enrolment, coverage & outcomes. https://www.who.int/teams/global-programme-on-tuberculosis-and-lung-health/tb-reports/global-tuberculosis-report-2025/tb-diagnosis-and-treatment/2-4-drug-resistant-tb-treatment; World Health Organization Global Tuberculosis Programme. TB data (ba bộ dữ liệu estimates, mdr_rr_estimates, outcomes, Trung Quốc từ 2022 đến 2024, tải xuống ngày 2026-11-04). https://www.who.int/teams/global-programme-on-tuberculosis-and-lung-health/data; Tiemersma EW, van der Werf MJ, Borgdorff MW, Williams BG, Nagelkerke NJ (2011). Natural history of tuberculosis: duration and fatality of untreated pulmonary tuberculosis in HIV negative patients: a systematic review. PLoS One, 6(4), e17601. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0017601; Grace AG, Mittal A, Jain S, et al. (2019). Shortened treatment regimens versus the standard regimen for drug-sensitive pulmonary tuberculosis. Cochrane Database of Systematic Reviews, CD012918.pub2. https://doi.org/10.1002/14651858.CD012918.pub2; Fox GJ, Barry SE, Britton WJ, Marks GB (2013). Contact investigation for tuberculosis: a systematic review and meta-analysis. European Respiratory Journal, 41(1), 140-156. https://doi.org/10.1183/09031936.00070812
  • Ghi chú: Nếu trong nhà có người được chẩn đoán mắc bệnh lao phổi truyền nhiễm, những người sống cùng nhà và đồng nghiệp, bạn học thường xuyên ở cùng cũng nên đến bệnh viện được chỉ định để kiểm tra một lần. "Biện pháp quản lý phòng, chống bệnh lao" yêu cầu bệnh viện được chỉ định sàng lọc cho những người tiếp xúc gần này. Một bản phân tích đã tổng hợp 95 nghiên cứu tại các khu vực có thu nhập thấp và trung bình. Trong số những người tiếp xúc gần, khoảng 3.1% đã mắc bệnh lao, khoảng 51.5% bị nhiễm tiềm ẩn. Nhiễm tiềm ẩn nghĩa là vi khuẩn có trong cơ thể nhưng chưa phát bệnh và cũng không lây nhiễm. Quy hoạch quốc gia năm 2024 yêu cầu kiểm tra tình trạng nhiễm lao ở những người tiếp xúc gần; người được phát hiện nhiễm tiềm ẩn thì điều trị dự phòng. Cách làm ở mỗi nơi không giống nhau, khi đó hãy hỏi bệnh viện được chỉ định. Tài liệu tuyên truyền quốc gia nói rằng người nhiễm HIV, người mắc bệnh tiểu đường, người mắc bệnh bụi phổi, người cao tuổi và người có khả năng miễn dịch thấp dễ phát bệnh hơn, cần kiểm tra định kỳ hằng năm. Về AIDS, xem điều 31 của mục này (kiểm tra AIDS một lần); về đường huyết, xem điều 8 của mục này (kiểm tra đường huyết lúc đói). Trong thời gian điều trị nếu phải đi nơi khác, hãy báo trước cho bác sĩ phụ trách; khi đến nơi mới, tìm bệnh viện được chỉ định tại địa phương để tiếp tục điều trị. Tổ chức Y tế Thế giới ghi rằng liệu trình điều trị bệnh lao thông thường là uống thuốc mỗi ngày trong 4 đến 6 tháng, còn tài liệu tuyên truyền trong nước ghi là 6 đến 8 tháng. Uống thuốc trong bao lâu thì nghe theo bệnh viện được chỉ định, đừng tự rút ngắn. Nguyên tắc chung về việc uống đủ thuốc theo chỉ định của bác sĩ, xem điều 1 mục 16 (uống đủ thuốc theo chỉ định). Người được hưởng lợi chủ yếu là chính bạn, đồng thời cũng bảo vệ người nhà sống cùng và những người xung quanh.