29. Sau khi gặp cú sốc lớn¶
Người thân qua đời, được thông báo mắc bệnh nặng, thất nghiệp, ly hôn. Những chuyện này có một điểm chung trong các nghiên cứu: thứ gặp vấn đề không chỉ là tâm trạng, mà còn là cơ thể. Giai đoạn rủi ro cao nhất tập trung trong vài tuần đầu đến một năm đầu. Mục này không nói về cách "bước ra khỏi", chỉ nói trong khoảng thời gian này những việc nào nhất định phải có người để mắt, những quyết định nào nhất định phải để sau, khi nào nên đi đăng ký khám. Phần lớn các mục tính xác suất tử vong. Bốn mục nói về chi tiêu và chế độ đãi ngộ thì tính bằng tiền. Bốn mục này là: đừng vừa bắt đầu đã bỏ tiền đi tư vấn đau buồn (mục 9), gọi 12356 và đăng ký khám tại khoa tâm lý (mục 11), hoãn những quyết định lớn không thể đảo ngược (mục 12), đừng lấy cái chết làm cách trả nợ (mục 13). Hai loại con số này không quy đổi cho nhau. Người không có người thân cũng không có bạn bè để nhờ, cách thực hiện câu "tìm một người để mắt đến mình" xem mục 6. Nếu sau khi tự mình trải qua tai nạn xe, bị đánh hoặc thảm họa mà liên tục gặp ác mộng, hồi tưởng, xem mục 14 (trị liệu tâm lý tập trung vào sang chấn).
Thủ tục lúc người thân qua đời, việc xử lý thi thể và những khoản tiền cần nhận xem mục 25. Việc giám hộ và di chúc khi người cao tuổi còn sống xem mục 17. Thất nghiệp có thể nhận được gì xem mục 7. Việc tập thể dục và tiếp xúc ánh sáng khi tâm trạng sa sút xem mục 3 và mục 22. Khi có ý nghĩ tự sát, trước tiên gọi 12356, xem mục 1, điều 25; khoảng thời gian của những ý nghĩ đó xem mục 1, điều 32. Di chứng sau khi được cứu sống xem mục 1, điều 33. Những nội dung này không lặp lại trong mục này.
1. Trong những ngày đầu sau khi người thân vừa qua đời, đừng ở một mình; nếu mắc bệnh tim, cao huyết áp, tiểu đường thì cứ uống thuốc như thường lệ, đau tức ngực thì gọi 120¶
- Chi phí: Không tốn tiền. Trong những ngày này đừng ở một mình, cứ uống thuốc như thường lệ.
- Nói dễ hiểu: Trong ngày đầu tiên sau khi người thân qua đời, xác suất phát bệnh nhồi máu cơ tim cao gấp 21.1 lần bình thường, sau đó giảm dần từng ngày. Trong vòng 30 ngày sau khi bạn đời qua đời, những người từ 60 đến 89 tuổi bị nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ là 0.16%, còn những người cùng độ tuổi không mất bạn đời là 0.08%. Nếu đau tức ngực, không thở nổi, một bên tay chân yếu, lập tức gọi 120.
- Lợi ích: Có 1985 bệnh nhân nhồi máu cơ tim cấp, được đối chiếu chính họ với chính họ trong những khoảng thời gian khác nhau trước khi phát bệnh. Trong số đó, 270 người (13.6%) từng mất một người quan trọng trong vòng 6 tháng trước khi phát bệnh, 19 người mất người thân trong vòng 1 ngày trước khi bị nhồi máu cơ tim. Trong vòng 24 giờ sau khi một người quan trọng qua đời, tỷ lệ phát bệnh nhồi máu cơ tim cấp tăng 21.1 lần (95% CI 13.1–34.1, con số thực tế đại khái nằm trong khoảng 13 đến 34 lần). Sau đó giảm dần từng ngày. Quy đổi ra số người thực tế: trong số những người có nguy cơ nhồi máu cơ tim trong 10 năm là 5%, cứ 1394 người vừa mất người thân thì trong vòng một tuần có thêm 1 ca. Trong số những người có nguy cơ là 20%, cứ 320 người thì trong vòng một tuần có thêm 1 ca. Một nghiên cứu khác ở Anh đã so sánh 30447 người từ 60 đến 89 tuổi mất bạn đời với 83588 người đối chứng có điều kiện tương đương. Trong vòng 30 ngày sau khi mất bạn đời, số người bị nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ ở nhóm mất bạn đời là 50 người (0.16%). Ở nhóm đối chứng là 67 người (0.08%). Tỷ số tỷ lệ mắc IRR 2.20 (1.52–3.15), tức xác suất xảy ra sự cố cao khoảng 2.2 lần so với nhóm đối chứng. Trong đó, nhồi máu cơ tim là 2.14 (1.20–3.81), khoảng 2.1 lần. Đột quỵ là 2.40 (1.22–4.71), khoảng 2.4 lần. Sau 30 ngày thì mức tăng giảm xuống. Trong vòng 90 ngày, nghiên cứu còn xem xét hai loại bệnh. Một loại là hội chứng mạch vành cấp không do nhồi máu cơ tim (cấp tính xảy ra vấn đề về cấp máu cho tim, nhưng chưa đến mức nhồi máu cơ tim), IRR 2.20 (1.12–4.29). Một loại là thuyên tắc phổi (cục máu đông làm tắc mạch máu trong phổi), IRR 2.37 (1.18–4.75). Để nhận biết những bệnh này, Cơ quan Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS) đã liệt kê các dấu hiệu cần lập tức gọi số cấp cứu. Nhồi máu cơ tim là đau ngực như bị đè hoặc bị bóp, cơn đau có thể lan xuống cánh tay, lên cổ, hàm, kèm theo khó thở. Đột quỵ là một bên mặt xệ xuống, một cánh tay hoặc một bên cơ thể yếu, tê, nói năng không rõ
- Mức độ bằng chứng: A
- Nguồn: Mostofsky E, et al. (2012). Risk of acute myocardial infarction after the death of a significant person in one's life: the Determinants of Myocardial Infarction Onset Study. Circulation. https://doi.org/10.1161/CIRCULATIONAHA.111.061770; Carey IM, et al. (2014). Increased risk of acute cardiovascular events after partner bereavement: a matched cohort study. JAMA Internal Medicine. https://doi.org/10.1001/jamainternmed.2013.14558; NHS. Heart attack: symptoms. https://www.nhs.uk/conditions/heart-attack/symptoms/; NHS. Symptoms of a stroke. https://www.nhs.uk/conditions/stroke/symptoms/
- Ghi chú: Người bị cao huyết áp, tiểu đường cứ uống thuốc như thường lệ, đây là nhận định của tác giả. Cả hai nghiên cứu đều chưa so sánh việc uống thuốc với không uống thuốc. Nghiên cứu về mức tăng 21.1 lần chỉ dựa theo mức độ rủi ro nhồi máu cơ tim để quy đổi số ca bệnh tăng thêm. Hãy giao hộp thuốc cho người khác quản lý, đừng dựa vào trí nhớ của mình. Trong những ngày này đừng lái xe đường dài. Đừng dựa vào rượu để cố chịu đựng, phần tác hại của rượu xem mục 2. Cách nhận biết nhồi máu cơ tim, đột quỵ và cách gọi xe xem mục 13. Cả hai đều là nghiên cứu lật lại dữ liệu dân số, không phân biệt được trong đó có bao nhiêu người vốn đã sắp phát bệnh. Nhưng hướng và khoảng thời gian mà cả hai nghiên cứu chỉ ra đều nhất quán. Người không thể giao hộp thuốc cho người khác, những ngày này chắc chắn phải ở một mình trong nhà, xem mục 6 của mục này.
2. Trong tuần được thông báo chẩn đoán mắc bệnh nặng, đừng đi nhận kết quả một mình, các quyết định ngoài việc điều trị hãy để sau¶
- Chi phí: Không tốn tiền. Tìm một người đi cùng bạn nhận kết quả. Những quyết định lớn ngoài việc điều trị hãy trì hoãn vài ngày.
- Nói dễ hiểu: Trong tuần đầu tiên nhận chẩn đoán ung thư, xác suất tự sát cao gấp 12.6 lần so với người chưa được chẩn đoán, xác suất tử vong do bệnh tim mạch cao gấp 5.6 lần. Đến năm đầu tiên, nguy cơ tự sát giảm xuống còn 3.1 lần, và ở những bệnh ung thư càng khó điều trị thì điều này càng rõ rệt. Vì vậy, ngày đi nhận kết quả hãy dẫn theo một người, về nhà cũng đừng ở một mình. Những việc như xin nghỉ việc, bán nhà thì để đến lần khám ngoại trú sau rồi hãy nói.
- Lợi ích: Theo dõi hồ sơ trên toàn quốc của Thụy Điển với hơn 607 vạn người (6,073,240 người), trong thời gian từ 1991 đến 2006. So với những người chưa được chẩn đoán ung thư, trong tuần đầu sau khi được chẩn đoán, nguy cơ tương đối của việc tự sát là 12.6 (95% CI 8.6–17.8), tức khoảng 12.6 lần. Mức tăng thực tế đại khái nằm trong khoảng 8.6 đến 17.8 lần. Tỷ lệ mắc trong tuần này là 2.50/1000 người-năm, tức là cứ 1000 người theo dõi trong một năm thì có 2.5 trường hợp. Đến năm đầu tiên, con số này giảm xuống còn 3.1 (2.7–3.5, 0.60/1000 người-năm), khoảng 3.1 lần. Tử vong do bệnh tim mạch trong tuần đầu tiên là 5.6 (5.2–5.9, 116.80/1000 người-năm), khoảng 5.6 lần. Trong 4 tuần đầu là 3.3 (3.1–3.4, 65.81/1000 người-năm). Nguy cơ tăng cao nhanh chóng giảm xuống trong năm đầu sau khi được chẩn đoán. Với những loại ung thư càng khó điều trị và xác suất sống sót càng thấp thì mức tăng càng rõ rệt. So sánh chính những bệnh nhân này với bản thân họ trong các khoảng thời gian khác nhau cũng cho kết luận nhất quán
- Mức độ bằng chứng: A
- Nguồn: Fang F, et al. (2012). Suicide and cardiovascular death after a cancer diagnosis. New England Journal of Medicine. https://doi.org/10.1056/NEJMoa1110307
- Ghi chú: Đây là dữ liệu về bệnh nhân ung thư. Với những chẩn đoán nghiêm trọng khác thì chưa có tài liệu gốc có sức nặng tương đương. Thực ra số người xảy ra chuyện rất ít: tỷ lệ tự sát trong tuần đầu là 2.50/1000 người-năm, tức là cứ 1000 người theo dõi trong một năm thì có 2.5 trường hợp. Viết ra không phải để dọa, mà để nói rằng trong "những ngày vừa mới biết tin" cần có người ở bên cạnh. Việc quản lý lâu dài, thanh toán bảo hiểm và tái khám sau khi được chẩn đoán xem mục 16 và mục 24. Nếu không tìm được người đi cùng, xem điều 6 trong mục này (thay "người đó" bằng hàng xóm và danh sách liên hệ của cộng đồng).
3. Sau khi thất nghiệp, trước hết hãy cố định giờ giấc sinh hoạt, bảo hiểm y tế và nhịp độ tìm việc, đừng ở nhà cả ngày¶
- Chi phí: Không tốn tiền. Trước hết hãy đi đăng ký thất nghiệp, nhận trợ cấp bảo hiểm thất nghiệp, sau đó sắp xếp việc tìm việc thành lịch cố định. Điều khó là khi không có ai thúc giục, bạn vẫn phải thức dậy đúng giờ.
- Nói dễ hiểu: So với người đang đi làm, người thất nghiệp có nguy cơ tử vong về sau cao hơn khoảng 60%, rõ rệt hơn ở nam giới và người chưa lớn tuổi, cao nhất trong 10 năm đầu. Các nghiên cứu có tính đến những thói quen sinh hoạt như hút thuốc, uống rượu cho thấy mối liên quan yếu hơn, nhưng không thể dựa vào đó để nói rằng chỉ cần thay đổi thói quen là có thể loại bỏ được bao nhiêu rủi ro. Trước hết hãy đi đăng ký thất nghiệp, nhận trợ cấp bảo hiểm thất nghiệp.
- Lợi ích: Tổng hợp 42 nghiên cứu, 235 ước tính rủi ro tử vong và hơn 2000 vạn người để tính toán. Sau khi loại trừ ảnh hưởng của các điều kiện như tuổi tác, nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân ở người thất nghiệp có HR trung bình là 1.63. So với người đang đi làm, nguy cơ tử vong cao hơn khoảng 60%. Ở nam giới, mức này cao hơn nữ giới. Ảnh hưởng rõ rệt ở những người đang trong giai đoạn đầu và giữa của sự nghiệp, còn ở giai đoạn cuối thì nhỏ hơn. Nguy cơ cao nhất trong 10 năm đầu theo dõi, sau đó giảm xuống. Trong nhóm nghiên cứu có tính cả những hành vi sức khỏe như hút thuốc, uống rượu, HR trung bình thấp hơn 24% so với các nghiên cứu không kiểm soát những hành vi này. Đây là sự so sánh giữa các nhóm nghiên cứu khác nhau, không có nghĩa là phần nguy cơ tử vong tăng thêm đã giảm 24%. Nó cũng không thể cho biết sau khi một cá nhân thay đổi thói quen sinh hoạt thì rủi ro sẽ giảm bao nhiêu.
- Mức độ bằng chứng: A
- Nguồn: Roelfs DJ, et al. (2011). Losing life and livelihood: a systematic review and meta-analysis of unemployment and all-cause mortality. Social Science & Medicine. https://doi.org/10.1016/j.socscimed.2011.01.005
- Ghi chú: Đây là nghiên cứu xem xét ngược dữ liệu dân số, không phân biệt được hướng nhân quả. Những người vốn có sức khỏe kém cũng dễ thất nghiệp hơn. Trong các nghiên cứu có tính đến thói quen sinh hoạt, HR trung bình thấp hơn 24%, không thể coi đó là hiệu quả của việc một cá nhân thay đổi hành vi. Việc cố định giờ giấc sinh hoạt, tiếp tục bảo hiểm y tế và không ở nhà cả ngày là kinh nghiệm của tác giả, nghiên cứu chưa tính riêng từng yếu tố. Thất nghiệp được nhận những gì, nhận ở đâu, bảo hiểm xã hội được tiếp tục như thế nào, xem mục 7. Bị sa thải thì được nhận bao nhiêu tiền bồi thường, đừng ký đơn tự nguyện xin nghỉ việc, xem mục 19.
4. Người thân chết do tự sát, tai nạn hoặc án mạng, đừng trông chờ vào việc cố gắng chịu đựng, hãy chủ động tìm sự trợ giúp chuyên môn¶
- Chi phí: Gọi 12356 không mất tiền. Nếu cần khám bác sĩ, đăng ký khoa tâm lý cũng chỉ mất phí như khám thông thường. Cái khó là phải tự mở lời tìm người giúp.
- Nói dễ hiểu: Những người có vợ hoặc chồng chết do tự sát có xác suất được chẩn đoán mắc rối loạn tâm thần trong vòng 5 năm cao hơn khoảng tám phần mười ở nam giới và bảy phần mười ở nữ giới so với người bình thường. So với những người có vợ hoặc chồng chết vì nguyên nhân khác, nguy cơ này cũng cao hơn từ bảy phần mười đến gấp đôi. Những người mất người thân thuộc nhóm này dễ cảm thấy bị người khác xa lánh và cảm thấy xấu hổ hơn. Đây chính là lý do cần chủ động tìm người giúp đỡ, đừng chờ đến khi tự mình khá lên.
- Lợi ích: Một nghiên cứu theo dõi hồ sơ trên toàn quốc Đan Mạch đã theo dõi 670 vạn người trưởng thành trong giai đoạn từ 1980 đến 2014, tổng cộng hơn 1.36 trăm triệu người-năm (tổng số năm được theo dõi của tất cả mọi người). Trong số những người mất vợ hoặc chồng do tự sát, nguy cơ được chẩn đoán mới mắc rối loạn tâm thần trong vòng 5 năm, so với người bình thường, có tỷ số tỷ lệ mắc IRR ở nam giới là 1.8 (95% CI 1.6–2.0), tức cao hơn khoảng tám phần mười. Ở nữ giới là 1.7 (1.6–1.8), tức cao hơn khoảng bảy phần mười. So với những người mất vợ hoặc chồng do nguyên nhân tử vong khác, IRR ở nam giới là 1.7 (1.5–1.9), ở nữ giới là 2.0 (1.9–2.2), tức cao hơn từ bảy phần mười đến gấp đôi. Trong nhóm này, tỷ lệ có hành vi tự sát, tỷ lệ tử vong và tỷ lệ cần trợ giúp của chính quyền địa phương cũng cao hơn. Nguy cơ mắc các bệnh thể chất như xơ gan, rối loạn giấc ngủ cũng tăng. Ngoài ra còn có 57 nghiên cứu được tổng hợp từng nghiên cứu một, không gộp số liệu để tính chung. Việc mất người thân do tự sát có liên quan đến bốn điều sau. Thứ nhất, nguy cơ tự sát của bạn đời tăng. Thứ hai, sau khi con cái tự sát, nguy cơ cha mẹ phải nhập khoa tâm thần tăng. Thứ ba, sau khi con trưởng thành tự sát, nguy cơ người mẹ tự sát tăng. Thứ tư, sau khi cha mẹ tự sát, nguy cơ con cái bị trầm cảm tăng. So với những người mất người thân do các nguyên nhân tử vong bạo lực khác, những người mất người thân do tự sát thường nói rằng mình bị người khác xa lánh và cảm thấy xấu hổ hơn. Còn một bài tổng quan chỉ tập trung vào việc mất người thân đột ngột và mang tính bạo lực, bao gồm mất người thân trong thảm họa và chiến tranh. Sau khi người thân ra đi theo cách này, rối loạn căng thẳng sau sang chấn, trầm cảm và rối loạn đau buồn kéo dài đều nhiều hơn so với trường hợp người thân chết vì bệnh, đồng thời quá trình hồi phục cũng chậm hơn. Chỉ có điều tỷ lệ mắc bệnh được đo trong các nghiên cứu rất khác nhau
- Mức độ bằng chứng: A
- Nguồn: Erlangsen A, et al. (2017). Association Between Spousal Suicide and Mental, Physical, and Social Health Outcomes: A Longitudinal and Nationwide Register-Based Study. JAMA Psychiatry. https://doi.org/10.1001/jamapsychiatry.2017.0226; Pitman A, et al. (2014). Effects of suicide bereavement on mental health and suicide risk. The Lancet Psychiatry. https://doi.org/10.1016/S2215-0366(14)70224-X; Kristensen P et al. (2012). Bereavement and mental health after sudden and violent losses: a review. Psychiatry. https://doi.org/10.1521/psyc.2012.75.1.76 (bài tổng quan được nhắc trong phần ghi chú)
- Ghi chú: Tử vong đột ngột và mang tính bạo lực là những cái chết do tai nạn, án mạng, thảm họa. Sau những cái chết như vậy, tỷ lệ bị rối loạn căng thẳng sau sang chấn, trầm cảm và đau buồn kéo dài đều cao hơn so với sau khi người thân chết vì bệnh. Quá trình hồi phục cũng chậm hơn. Nếu sau một tháng vẫn gặp ác mộng, hồi tưởng đột ngột hoặc né tránh, không dám chạm vào những điều liên quan, xem điều 14 của mục này (trị liệu tâm lý tập trung vào sang chấn). Cách xử lý khi bản thân có ý nghĩ tự sát xem điều 25 của mục 1.
5. Trong nửa năm đầu sau khi góa vợ hoặc chồng, hãy giao việc theo dõi ba bữa ăn, giấc ngủ, thuốc điều trị bệnh mạn tính và lịch tái khám cho một người cố định¶
- Chi phí: Không mất tiền. Hãy tìm một người cụ thể, con cái, anh chị em hoặc bạn bè đều được, nhờ họ định kỳ đến nhà hoặc gọi điện. Cái khó là phải mở lời giao việc này cho người khác.
- Nói dễ hiểu: Trong vòng chưa đầy nửa năm sau khi góa vợ hoặc chồng, xác suất tử vong cao hơn khoảng bốn phần mười so với người không góa. Sau nửa năm, mức tăng giảm xuống còn khoảng một phần mười rưỡi. Mức tăng ở nam giới nhiều hơn; trong một nghiên cứu tổng hợp, ở nữ giới không nhìn ra sự khác biệt, còn trong một nghiên cứu khác, nguy cơ cao hơn khoảng một phần mười rưỡi. Việc cần làm là giao thuốc men, cơm nước và lịch tái khám cho một người cụ thể, đừng trông chờ vào việc bản thân có thể nhớ hết.
- Lợi ích: 15 nghiên cứu đăng ký trước rồi theo dõi về sau, tổng cộng 2,263,888 người, được tính chung. Khi góa vợ hoặc chồng chưa đến 6 tháng, nguy cơ tương đối tử vong RR là 1.41 (95% CI 1.26–1.57), tức xác suất tử vong cao hơn khoảng bốn phần mười so với người không góa. Sau 6 tháng là 1.14 (1.10–1.18), giảm xuống còn cao hơn khoảng một phần mười rưỡi. RR ở nam giới là 1.23 (1.18–1.28), cao hơn khoảng hai phần mười ba. Ở nữ giới là 1.04 (1.00–1.08, không có ý nghĩa thống kê, tức chênh lệch này có thể chỉ là ngẫu nhiên). Không nhìn ra sự khác biệt rõ rệt giữa người dưới 65 tuổi và người từ 65 tuổi trở lên. Một phân tích khác gộp 123 tài liệu, 1377 ước tính nguy cơ và hơn 5 trăm triệu người. Sau khi điều chỉnh cho các khác biệt về điều kiện, tỷ số nguy cơ HR là 1.23 (1.19–1.28), tức nguy cơ tử vong nói chung cao hơn khoảng hai phần mười ba. Ở nam giới vẫn cao hơn nữ giới. Ở nam giới là 1.27 (1.19–1.35), cao hơn hai phần mười bảy. Ở nữ giới là 1.15 (1.08–1.22), cao hơn một phần mười năm
- Mức độ bằng chứng: A
- Nguồn: Moon JR, et al. (2011). Widowhood and mortality: a meta-analysis. PLoS ONE. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0023465; Shor E, et al. (2012). Widowhood and mortality: a meta-analysis and meta-regression. Demography. https://doi.org/10.1007/s13524-012-0096-x
- Ghi chú: Đây là các nghiên cứu xem xét ngược dữ liệu dân số, không thể loại bỏ hoàn toàn sự đan xen của các yếu tố khác. Lối sống và bệnh tật của vợ chồng vốn đã tương tự nhau. “Nửa năm đầu cao hơn nhiều so với giai đoạn sau” là kết quả tính toán theo từng khoảng thời gian kể từ khi góa của nghiên cứu tổng hợp thứ nhất. Nghiên cứu thứ hai không chia theo thời gian kể từ khi góa, mà chia theo thời gian nghiên cứu theo dõi. Các nghiên cứu chỉ theo dõi 6 tháng khi gộp lại có HR 1.58 (1.32–1.88), còn các nghiên cứu theo dõi từ 16 đến 20 năm có HR 1.22 (1.02–1.47). Từ đó, các tác giả cho rằng nguy cơ cao nhất trong vài năm đầu sau khi góa, nhưng cũng ghi rõ rằng khi bắt đầu theo dõi, phần lớn nghiên cứu không phải lúc người tham gia vừa góa. Hướng kết quả của hai nghiên cứu nhất quán với nhau, vì vậy đáng coi nửa năm đầu là một khoảng thời gian cần được chăm nom. Nguy cơ ở nam giới cao hơn, đồng thời họ cũng ít mở lời cầu cứu hơn. Nếu trong nhà có người lớn tuổi góa vợ hoặc chồng, hãy theo mục 17 để cùng lúc sắp xếp rõ tài khoản, việc giám hộ và di chúc. Nếu không tìm được một người như vậy (sống một mình, mất con duy nhất, con cái cũng không còn), hãy giao việc này cho cộng đồng và điện thoại, xem điều 6 của mục này.
6. Không có người thân cũng chẳng có bạn bè thì hãy thay "người luôn để mắt đến bạn" bằng ba thứ: hàng xóm có thể vào nhà bạn, danh sách thăm hỏi của cộng đồng, liên lạc khẩn cấp trong điện thoại¶
- Chi phí: Không tốn tiền. Cái khó là phải chủ động mở lời, nói với hàng xóm và ủy ban cư dân khu phố một câu: "Tôi sống một mình, nhà vừa xảy ra chuyện".
- Nói dễ hiểu: Khi không có người thân, bạn bè, cần lo hai việc: xảy ra chuyện thì có người phát hiện, bình thường thì uống thuốc, ăn cơm đúng giờ. Hãy viết việc uống thuốc, ăn cơm thành danh sách, đặt chuông báo, đừng dựa vào trí nhớ. Muốn có người phát hiện thì dựa vào ba thứ: chìa khóa dự phòng trong tay hàng xóm, người liên lạc khẩn cấp đã cài sẵn trong điện thoại, danh sách thăm hỏi và chăm sóc của cộng đồng. Danh sách này quản lý những người cao tuổi sống một mình, sống trong nhà vắng con cái và những trường hợp tương tự; có thể đến hỏi ủy ban cư dân khu phố.
- Lợi ích: Trong số 44,573 bệnh nhân ngoại trú, tất cả đều có nguy cơ hoặc tiền sử xơ vữa huyết khối động mạch (loại bệnh mà trong mạch máu mọc mảng bám, dễ bị cục máu làm tắc). Họ được các bác sĩ nhiều nước đăng ký vào dự án quốc tế REACH để theo dõi, gia nhập từ tháng 12 năm 2003 đến tháng 12 năm 2004, theo dõi trong 4 năm. Trong đó có 8,594 người (19%) sống một mình. Trong 4 năm, tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân cộng lại ở người sống một mình là 14.1%, còn ở người sống cùng người khác là 11.1%. Tử vong do bệnh tim mạch là 8.6% so với 6.8%. Hai phép kiểm định log-rank đều có P<0.01, chênh lệch này khó có khả năng chỉ là ngẫu nhiên. Mức chênh lệch khác nhau tùy nhóm tuổi (P tương tác=0.03). Ở nhóm 45 đến 65 tuổi, tỷ lệ tử vong của người sống một mình so với người sống cùng người khác là 7.7% so với 5.7%. Sau khi hiệu chỉnh các điều kiện khác, HR là 1.24 (95% CI 1.01–1.51), tức nguy cơ tử vong cao hơn khoảng hai phần mười bốn. Ở nhóm 66 đến 80 tuổi, tỷ lệ này là 13.2% so với 12.3%, HR 1.12 (1.01–1.26), nguy cơ cao hơn khoảng một phần mười. Ở nhóm trên 80 tuổi, tỷ lệ này là 24.6% so với 28.4%, HR 0.92 (0.79–1.06), ngược lại không thấy tăng. "Ý kiến hướng dẫn về việc triển khai dịch vụ thăm hỏi và chăm sóc người cao tuổi có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn" (Bộ Dân chính và chín bộ, ngành khác, 2022) quy định phải triển khai dịch vụ thăm hỏi và chăm sóc. Đối tượng là người cao tuổi sống một mình, sống trong nhà vắng con cái, ở lại quê nhà không có người chăm sóc, mất khả năng lao động, khuyết tật nặng, thuộc gia đình đặc biệt do chính sách kế hoạch hóa gia đình và các trường hợp khác. Hình thức dịch vụ là "định kỳ đến tận nhà, gọi điện thoại hoặc gọi video, giám sát từ xa". Chính quyền cấp hương, trấn (phố) tiến hành rà soát, điều tra, ủy ban thôn (cư dân) phối hợp, nắm thông tin cơ bản và "nguyện vọng tiếp nhận dịch vụ thăm hỏi và chăm sóc", đồng thời đưa vào quản lý theo mạng lưới cơ sở (chia theo khu vực và phân công người chuyên trách theo dõi). Đến cuối năm 2025, "bảo đảm tỷ lệ thăm hỏi người cao tuổi có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn đạt 100% mỗi tháng", "đối với người cao tuổi có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn bị mất khả năng lao động, thăm hỏi và chăm sóc không dưới một lần mỗi tháng". Văn bản còn khuyến khích các gia đình lắp đặt hệ thống gọi thông minh, đồng hồ điện nước thông minh, sản phẩm theo dõi sức khỏe, thiết bị giám hộ người cao tuổi, "một khi phát hiện bất thường thì có thể kịp thời cảnh báo, đồng thời gửi thông báo nhắc nhở đến người liên lạc khẩn cấp". Khi phát hiện vấn đề khẩn cấp, nhân viên dịch vụ "phải ngay lập tức hỗ trợ gọi điện thoại cầu cứu khẩn cấp"
- Mức độ bằng chứng: B
- Nguồn: Udell JA, et al. (2012). Living alone and cardiovascular risk in outpatients at risk of or with atherothrombosis. Archives of Internal Medicine. https://doi.org/10.1001/archinternmed.2012.2782;Bộ Dân chính và chín bộ, ngành khác (2022). "Ý kiến hướng dẫn về việc triển khai dịch vụ thăm hỏi và chăm sóc người cao tuổi có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn" (Dân phát〔2022〕73号). https://www.gov.cn/zhengce/zhengceku/2022-10/13/content_5718017.htm
- Ghi chú: Cụ thể ba thứ này phải làm thế nào. Một là đưa chìa khóa dự phòng hoặc mật khẩu tạm thời của khóa cửa cho một người hàng xóm hoặc ban quản lý bất động sản, nói với họ một câu: "Mấy ngày này tôi ở một mình". Không cần thân thiết, chỉ cần có người biết bạn đang ở trong nhà. Hai là đến ủy ban cư dân khu phố trình bày rằng mình sống một mình, hỏi xem có thể được đưa vào danh sách thăm hỏi và chăm sóc hay không. Trong số người cao tuổi, người sống một mình, sống trong nhà vắng con cái, mất con một mình là những đối tượng dịch vụ được cơ quan nhà nước xác định rõ; tiện thể hỏi ở địa phương có thiết bị gọi thông minh, đồng hồ nước thông minh miễn phí hay không. Ba là cài sẵn người liên lạc khẩn cấp và thẻ cấp cứu y tế trong điện thoại; mấy ngày này đừng để chế độ im lặng, đừng tắt máy. Có hai lý do mức độ bằng chứng là B. Thứ nhất, mối liên quan giữa sống một mình và tỷ lệ tử vong xuất phát từ nghiên cứu lật lại dữ liệu dân số. Nghiên cứu này không loại bỏ được cách giải thích ngược rằng "những người vốn có sức khỏe kém, điều kiện kém có khả năng sống một mình cao hơn", chính nguyên văn bài nghiên cứu cũng viết rằng kết quả này cần được xác nhận thêm. Thứ hai, văn bản về thăm hỏi và chăm sóc chỉ áp dụng cho người cao tuổi. Người dưới 60 tuổi không có cơ chế chuyên biệt tương ứng. Điều có thể trông cậy là một điều trong văn bản khác. Văn bản này yêu cầu nhân viên quản lý mạng lưới và nhân viên công tác xã hội "kịp thời phát hiện nguy cơ khủng hoảng tâm lý như biến cố gia đình, thất nghiệp, bỏ học" (xem điều 11 của mục này, cần có người ở bên trò chuyện thì gọi 12356). Vì sao "có người ở trong nhà" lại đáng giá, hãy xem điều 1 mục 13 (ép ngực). Trong các trường hợp ngừng tim xảy ra ngoài bệnh viện, 79.2% xảy ra tại nhà. Những người có người bên cạnh tiến hành ép ngực, tỷ lệ sống sót khi xuất viện là 16.1%, còn không có người bên cạnh chỉ là 3.9%. Không có ai trong nhà đồng nghĩa với việc rơi vào nhóm thấp hơn. Hai việc khác cũng nên tiện tay làm luôn. Bản thân việc lo tang lễ đã phải đi qua nhiều nơi như nhà tang lễ, cơ sở dịch vụ y tế cộng đồng, công an, quỹ tích lũy nhà ở (xem mục 25). Hãy sắp xếp thành lịch cố định mỗi ngày ra ngoài một lần, như vậy lịch ra ngoài trong mấy ngày này đã có sẵn. Đường dây nóng có thể gọi đi gọi lại, không phải chỉ được gọi một lần (xem điều 11 của mục này, cần có người ở bên trò chuyện thì gọi 12356). "Sống một mình" bản thân vẫn là một yếu tố nguy cơ lâu dài. Tỷ số tử vong ở người sống một mình là 1.32, xem điều 9 mục 22 (coi việc định kỳ gặp gỡ mọi người là một khoản chi cho sức khỏe). Nhưng phần này chỉ lo cho mấy ngày trước mắt, khoản tính dài hạn sẽ tính riêng.
7. Sau khi cha hoặc mẹ qua đời, nói thật với trẻ, để trẻ tham gia lễ tiễn biệt¶
- Chi phí: Không tốn tiền. Khó ở chỗ bản thân cũng đang đau buồn, nhưng vẫn phải nói rõ mọi chuyện với trẻ.
- Nói dễ hiểu: Những trẻ mất cha hoặc mẹ trước 18 tuổi có xác suất tử vong sau đó cao hơn khoảng năm phần mười so với trẻ chưa từng trải qua chuyện này. Trẻ có cha mẹ chết vì tai nạn hoặc tự sát có xác suất cao hơn khoảng tám phần mười, chết vì bệnh tật thì cao hơn khoảng ba phần mười. Hiệp hội Nhi khoa Hoa Kỳ khuyến nghị nói thật cho trẻ biết chuyện gì đã xảy ra, đồng thời ủng hộ trẻ tham dự tang lễ và lễ tiễn biệt.
- Lợi ích: Nghiên cứu tính toàn bộ những người sinh ra tại Đan Mạch trong giai đoạn 1968 đến 2008 và Thụy Điển trong giai đoạn 1973 đến 2006. Ngoài ra còn có 89.3% số người sinh ra tại Phần Lan trong giai đoạn 1987 đến 2007 được chọn vào nghiên cứu. Tổng cộng hơn 730 vạn người, trong đó 189,094 người mất cha hoặc mẹ trước 18 tuổi. Tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân cộng lại ở nhóm trẻ này cao hơn 50% so với những người không mất cha hoặc mẹ (tỷ số tử vong 1.50, 95% CI 1.43–1.58, tức khoảng 1.5 lần). Những người có cha mẹ chết vì các nguyên nhân không tự nhiên như tai nạn hoặc tự sát có tỷ số là 1.84 (1.71–2.00), cao hơn khoảng tám phần mười. Những người có cha mẹ chết vì các nguyên nhân tự nhiên như bệnh tật có tỷ số là 1.33 (1.24–1.41), cao hơn khoảng ba phần mười. Tỷ lệ này cao nhất khi nguyên nhân tử vong của trẻ và của cha mẹ thuộc cùng một nhóm. Báo cáo lâm sàng năm 2016 của Hiệp hội Nhi khoa Hoa Kỳ dành cho bác sĩ nhi khoa yêu cầu khi nói chuyện với trẻ mất người thân phải nói rõ chuyện gì đã xảy ra và điều đó có ý nghĩa gì, đồng thời sửa lại những thông tin sai lệch và hiểu lầm mà trẻ nghe được. Báo cáo cũng đưa ra các khuyến nghị về cách hỗ trợ trẻ tham dự tang lễ và những nghi thức tiễn biệt khác.
- Mức độ bằng chứng: B
- Nguồn: Li J, et al. (2014). Mortality after parental death in childhood: a nationwide cohort study from three Nordic countries. PLoS Medicine. https://doi.org/10.1371/journal.pmed.1001679;Schonfeld DJ, Demaria T, Committee on Psychosocial Aspects of Child and Family Health, Disaster Preparedness Advisory Council (2016). Supporting the Grieving Child and Family. Pediatrics, 138(3), e20162147. https://doi.org/10.1542/peds.2016-2147
- Ghi chú: Khi nói với trẻ, đừng bịa chuyện "đi xa rồi", việc giám hộ và nuôi dưỡng phải được ghi thành văn bản. Chưa tìm thấy nguyên văn nghiên cứu hoặc hướng dẫn trực tiếp về việc có nên chuyển trường hay gửi trẻ đến nơi khác sống hay không. Quan điểm của tác giả là cuộc sống của trẻ càng ít biến động càng tốt. Cho mức B không phải vì các con số chưa đủ chắc chắn. Đây là nghiên cứu theo dõi toàn bộ dân số của ba quốc gia, bản thân các con số đủ đạt mức A. Cho mức B là vì giữa những con số này và cách làm cụ thể như "nói với trẻ thế nào, có nên tham gia lễ tiễn biệt hay không" chưa có bằng chứng thử nghiệm trực tiếp. Tác giả cũng viết rõ rằng còn thiếu dữ liệu về mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái, cũng như lối sống của trẻ sau khi mất người thân. Sự gia tăng này vừa có phần do thể chất bẩm sinh, vừa có phần do ảnh hưởng lâu dài mà việc mất người thân để lại. Việc chỉ định người giám hộ và sắp xếp tài sản xem mục 17. Chi phí nuôi dưỡng và việc học của trẻ xem mục 18.
8. Nếu sau nửa năm vẫn mắc kẹt trong đau buồn, không thể tiếp tục cuộc sống, hãy đăng ký khám tại khoa tâm thần hoặc khoa tâm lý lâm sàng¶
- Chi phí: Phí đăng ký khám cộng với phí điều trị. Loại điều trị này được thực hiện theo liệu trình, trong các thử nghiệm trung bình thực hiện 16 lần trong 19 tuần. Khó ở chỗ phải tự mình bước ra ngoài để đăng ký khám.
- Nói dễ hiểu: Khoảng cứ mười người trưởng thành mất người thân thì có một người bị mắc kẹt. Sau hơn nửa năm vẫn tiếp tục nhớ người đã mất đến mức không ăn nổi, không đi làm được, không chăm con được, trở nên tê liệt cảm xúc, cảm thấy cuộc sống không còn ý nghĩa. Đây không phải là do không đủ mạnh mẽ; tình trạng này có tiêu chuẩn chẩn đoán và có phương pháp điều trị chuyên biệt. Tỷ lệ có hiệu quả của phương pháp điều trị chuyên biệt là 51%, trong khi trị liệu tâm lý thông thường là 28%, và phương pháp này cũng phát huy tác dụng nhanh hơn.
- Lợi ích: Tổng hợp kết quả của 14 nghiên cứu, đối tượng là những người trưởng thành mất người thân nhưng người thân không chết vì bạo lực và bản thân họ cũng chưa từng điều trị tại khoa tâm thần. Tỷ lệ mắc chứng rối loạn đau buồn kéo dài là 9.8% (95% CI 6.8–14.0), tức khoảng 10 người trong mỗi 100 người trưởng thành mất người thân. Tỷ lệ này càng cao khi tuổi càng lớn. Một nghiên cứu khác kiểm tra xem tiêu chuẩn chẩn đoán này có chính xác hay không, tuyển 291 người mất người thân và phỏng vấn họ ba lần vào các giai đoạn 0–6, 6–12 và 12–24 tháng sau khi mất người thân. Biểu hiện cốt lõi của chẩn đoán là nhớ người đã mất mãnh liệt. Ngoài ra phải có ít nhất năm trong chín biểu hiện sau. Năm biểu hiện đầu là tê liệt cảm xúc, choáng váng, cảm thấy cuộc sống không còn ý nghĩa, không tin tưởng người khác, đau khổ vì mất mát lần này. Bốn biểu hiện sau là khó chấp nhận, không nhận ra mình nên là ai, né tránh thực tế, không thể tiếp tục cuộc sống. Những biểu hiện này phải xuất hiện hằng ngày hoặc nghiêm trọng đến mức không thể làm việc. Đồng thời, chúng vẫn tồn tại ít nhất 6 tháng sau khi người thân qua đời và tiếp tục ảnh hưởng đến cuộc sống hằng ngày. Một thử nghiệm khác tuyển 95 người, cho họ bốc thăm chia thành hai nhóm, thực hiện 16 lần điều trị trong trung bình 19 tuần. Tỷ lệ có hiệu quả của phương pháp điều trị đau buồn phức tạp là 51%. Tâm lý trị liệu giữa các cá nhân thông thường là 28% (P=0.02, khác biệt khó có khả năng chỉ là tình cờ). Phương pháp trước cũng phát huy tác dụng nhanh hơn. Số người cần điều trị là 4.3, tức trung bình cứ điều trị cho 4.3 người thì có thêm một người chuyển biến tốt.
- Mức độ bằng chứng: A
- Nguồn: Lundorff M, et al. (2017). Prevalence of prolonged grief disorder in adult bereavement: A systematic review and meta-analysis. Journal of Affective Disorders. https://doi.org/10.1016/j.jad.2017.01.030;Prigerson HG, et al. (2009). Prolonged grief disorder: Psychometric validation of criteria proposed for DSM-V and ICD-11. PLoS Medicine. https://doi.org/10.1371/journal.pmed.1000121;Shear MK, et al. (2005). Treatment of complicated grief: a randomized controlled trial. JAMA. https://doi.org/10.1001/jama.293.21.2601
- Ghi chú: Đừng tự bắt mình phải chờ đủ số tháng. Phán đoán thực sự là "ảnh hưởng đến việc ăn uống, ngủ nghỉ, đi làm, chăm con"; nếu đúng như vậy thì hãy đăng ký khám. Tên khoa có thể là khoa tâm thần, khoa tâm lý hoặc khoa tâm lý lâm sàng; các bệnh viện chuyên khoa tâm thần công lập đều có. Chẩn đoán này trong các tài liệu khác nhau được gọi là đau buồn phức tạp, cũng được gọi là rối loạn đau buồn kéo dài. Các tiêu chuẩn khác nhau cũng yêu cầu thời gian kéo dài khác nhau, có tiêu chuẩn ghi 6 tháng, có tiêu chuẩn ghi 12 tháng. Tỷ lệ 9.8% này đến từ 14 nghiên cứu có sự khác biệt khá lớn về phương pháp, và các tác giả cũng nhắc rằng chưa chắc có thể áp dụng nguyên xi cho những nhóm đối tượng khác.
9. Đừng vừa bắt đầu đã bỏ tiền đi tư vấn tang chế, trước hết hãy xem nỗi đau buồn của mình có thật sự bị mắc kẹt hay không (những triệu chứng trong điều 8)¶
- Chi phí: Không tốn tiền, ngược lại còn tiết kiệm được một khoản phí tư vấn.
- Nói dễ hiểu: Sắp xếp tư vấn tâm lý cho tất cả những người mất người thân thì lợi ích rất nhỏ, sau một thời gian sẽ không còn nhìn thấy nữa, vì đa số mọi người vốn có thể tự vượt qua. Nhưng với những người đã rõ ràng không thể thích nghi, hiệu quả điều trị cũng tốt như điều trị các vấn đề tâm lý khác. Vì vậy, trước hết hãy đối chiếu với điều 8 (nỗi đau buồn bị mắc kẹt thì đi khám tâm thần), nếu đúng thì hãy bỏ khoản tiền này.
- Lợi ích: Tổng hợp và tính toán từ 61 nghiên cứu đối chứng. Can thiệp tâm lý phổ biến cho những người mất người thân đem lại lợi ích rất nhỏ ngay sau khi kết thúc điều trị, và sau một thời gian thì không còn thấy lợi ích nữa. Với các can thiệp chỉ tuyển những người mất người thân đã rõ ràng không thể thích nghi, hiệu quả cũng tốt như liệu pháp tâm lý điều trị các vấn đề tâm lý khác. Kết quả của các nghiên cứu không sàng lọc trước không tốt, vì nhóm không được can thiệp vốn cũng sẽ tự vượt qua theo thời gian. Ngoài ra, tổng hợp 14 thử nghiệm phân nhóm ngẫu nhiên cho thấy: việc điều trị những người đã phát sinh vấn đề tốt hơn rõ rệt so với nhóm đối chứng cả sau điều trị lẫn khi tái khám về sau, và sau một thời gian hiệu quả còn tiếp tục tăng. Các can thiệp dự phòng được thực hiện phổ biến cho những người chưa phát sinh vấn đề không có hiệu quả. Một nghiên cứu khác theo dõi 205 người từ trước khi mất bạn đời cho đến 6, 18 tháng sau khi mất bạn đời. Nghiên cứu này phân ra năm hướng diễn biến. Cụ thể là đau buồn thông thường, đau buồn kéo dài, trầm cảm kéo dài, trong thời gian mất người thân lại cải thiện, và khả năng phục hồi (có thể chống đỡ được). Kiểu có khả năng phục hồi là phổ biến nhất, kiểu đau buồn thông thường tương đối ít gặp
- Mức độ bằng chứng: A
- Nguồn: Currier JM, et al. (2008). The effectiveness of psychotherapeutic interventions for bereaved persons: a comprehensive quantitative review. Psychological Bulletin. https://doi.org/10.1037/0033-2909.134.5.648; Wittouck C, et al. (2011). The prevention and treatment of complicated grief: a meta-analysis. Clinical Psychology Review. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2010.09.005; Bonanno GA, et al. (2002). Resilience to loss and chronic grief: a prospective study from preloss to 18-months postloss. Journal of Personality and Social Psychology. https://doi.org/10.1037/0022-3514.83.5.1150; Stroebe M et al. (2007). Health outcomes of bereavement. Lancet. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(07)61816-9 (bài tổng quan trong phần ghi chú)
- Ghi chú: Ở đây nói là "không cần ai cũng làm", chứ không phải "đừng làm gì cả". Những trường hợp mất người thân có nguy cơ cao như điều 4 (người thân chết do tự sát, tai nạn hoặc án mạng) chính là những người có bằng chứng ủng hộ việc nên làm. Những người đã bị mắc kẹt như điều 8 (nỗi đau buồn bị mắc kẹt thì đi khám tâm thần) cũng vậy. Kết luận của một bài tổng quan trên Lancet cũng như thế: Đau buồn không phải là bệnh, đa số mọi người không cần can thiệp chuyên môn. Nên tập trung sức lực vào những người có nguy cơ cao. Đồng thời cũng cần tập trung vào những người đã xuất hiện đau buồn phức tạp, trầm cảm sau khi mất người thân và rối loạn stress.
10. Sau khi ly thân, ly hôn đừng để gián đoạn bảo hiểm y tế, đừng dùng rượu để chống đỡ¶
- Chi phí: Không tốn tiền. Tiếp tục duy trì bảo hiểm y tế, bỏ rượu. Điều khó là trong giai đoạn này người ta rất dễ dựa vào rượu để chống đỡ.
- Nói dễ hiểu: Những người ly thân hoặc ly hôn có xác suất chết sớm cao hơn rõ rệt so với những người vẫn đang kết hôn, mức tăng ở nam giới và người trẻ tuổi còn lớn hơn. Điều này chưa chắc là do ly hôn gây ra, vì những người ly hôn vốn có thể đã khác về sức khỏe và thu nhập. Có hai việc bản thân có thể kiểm soát: đừng để bảo hiểm y tế bị gián đoạn, đừng dựa vào thuốc lá và rượu để chống đỡ.
- Lợi ích: Tổng hợp và tính toán từ 32 nghiên cứu đăng ký trước rồi theo dõi về sau, bao phủ hơn 650 vạn người, 16 vạn ca tử vong, hơn 75.5 vạn ca ly hôn, tại 11 quốc gia. So với những người vẫn đang kết hôn, nguy cơ chết sớm của người trưởng thành ly thân hoặc ly hôn tăng rõ rệt. Mức tăng ở nam giới và người trẻ tuổi rõ rệt hơn so với nữ giới và người lớn tuổi. Các tác giả thảo luận bốn con đường có thể xảy ra. Một là lựa chọn xã hội: những người vốn khác nhau về sức khỏe hoặc điều kiện dễ đi đến ly hôn hơn. Hai là gián đoạn nguồn lực: thu nhập và các保障 bị cắt đứt. Ba là thay đổi hành vi sức khỏe: việc hút thuốc, uống rượu và sinh hoạt trở nên tệ hơn. Bốn là áp lực tâm lý mãn tính (căng thẳng kéo dài)
- Mức độ bằng chứng: A
- Nguồn: Sbarra DA, et al. (2011). Divorce and Death: A Meta-Analysis and Research Agenda for Clinical, Social, and Health Psychology. Perspectives on Psychological Science. https://doi.org/10.1177/1745691611414724
- Ghi chú: Bản gốc chỉ nói "tăng rõ rệt" và so sánh giữa các nhóm, không đưa ra hệ số cụ thể có thể trích dẫn, nên ở đây không viết con số cụ thể. Quy mô lợi ích được xác định ở mức trung bình theo tiêu chí "biết được hướng tác động, nhưng không có mức giảm có thể áp dụng theo ngưỡng". Tài sản, nợ và tiền sính lễ khi ly hôn xem mục 8 và mục 10. Việc sắp xếp nuôi con xem điều 23 của mục 10 (ghi rõ phí nuôi con và việc thăm nom trong thỏa thuận ly hôn).
11. Cần người陪 nói chuyện thì gọi 12356, người chưa thành niên và thanh thiếu niên gọi 12355, cần khám bác sĩ thì đăng ký khám tâm lý¶
- Chi phí: Không tốn tiền. Cả hai đường dây nóng đều miễn phí. Phòng khám tâm lý đăng ký theo diện khám thông thường.
- Nói dễ hiểu: Muốn tìm người nói chuyện thì gọi 12356, đây là đường dây hỗ trợ tâm lý trên toàn quốc, miễn phí. Người chưa thành niên và thanh thiếu niên có riêng nền tảng dịch vụ tổng hợp dành cho thanh thiếu niên 12355. Cần khám bác sĩ thì đăng ký phòng khám tâm lý thuộc khoa tâm thần, khoa tâm lý hoặc khoa tâm lý lâm sàng. Khi gặp biến cố gia đình, thất nghiệp, mất cơ hội học tập, cán bộ phụ trách địa bàn khu dân cư và nhân viên công tác xã hội vốn phải chủ động phát hiện.
- Lợi ích: Phương án năm 2026 của Ủy ban Y tế Quốc gia và 25 cơ quan khác yêu cầu hoàn thiện chế độ công tác của đường dây hỗ trợ tâm lý 12356. Phải bảo đảm vận hành ổn định, nâng cao tỷ lệ kết nối. Phải thúc đẩy xây dựng nền tảng thông tin hóa 12356 cấp tỉnh. Phải tăng cường xây dựng cơ chế liên kết với các đường dây nóng dịch vụ như 110. Đồng thời phải xây dựng tốt và sử dụng hiệu quả nền tảng dịch vụ tổng hợp dành cho thanh thiếu niên 12355, cũng như phối hợp liên kết với 12356. Mục tiêu đến năm 2030 gồm ba điểm. Một là trên 80% thôn hành chính và cộng đồng dân cư đô thị có phòng tư vấn tâm lý hoặc phòng công tác xã hội, đồng thời cung cấp dịch vụ tâm lý. Hai là các bệnh viện chuyên khoa tâm thần công lập ở mọi cấp và mỗi huyện (quận) có ít nhất 1 bệnh viện cung cấp dịch vụ phòng khám tâm lý. Ba là mỗi tỉnh xây dựng xong nền tảng hỗ trợ tâm lý 12356 cấp tỉnh. Đội ngũ can thiệp khủng hoảng tâm lý và hỗ trợ tâm lý gồm bác sĩ tâm thần, kỹ thuật viên trị liệu tâm lý, nhân viên tư vấn tâm lý, nhân viên chuyên môn công tác xã hội và tình nguyện viên. Phương án cũng yêu cầu ba nhóm người thường ngày phải chú ý và sớm phát hiện. Ba nhóm này là cán bộ phụ trách địa bàn khu dân cư (nhân viên phụ trách từng khu vực trong cộng đồng dân cư), nhân viên chuyên môn công tác xã hội và tình nguyện viên. Họ phải kịp thời phát hiện các nguy cơ khủng hoảng tâm lý như biến cố gia đình, thất nghiệp, mất cơ hội học tập (toàn quốc, ban hành tháng 3 năm 2026)
- Mức độ bằng chứng: B
- Nguồn: Ủy ban Y tế Quốc gia và 25 cơ quan khác (2026). "Thông báo về việc ban hành Phương án thực hiện hoàn thiện hệ thống dịch vụ tâm lý xã hội và cơ chế can thiệp khủng hoảng" (Quốc vệ y chính phát hành〔2026〕8号). https://www.gov.cn/zhengce/zhengceku/202604/content_7065035.htm
- Ghi chú: Sở dĩ xếp mức B là vì phòng tư vấn ở thôn và cộng đồng dân cư, phòng khám tâm lý cấp huyện đều là mục tiêu phải xây dựng xong vào năm 2030, chứ hiện nay không phải nơi nào cũng có. Còn 12356 và 12355 thì hiện giờ đã có thể gọi. Thời gian bắt đầu hoạt động của 12356 và mỗi ngày tiếp nhận trong bao lâu, xem mục 1, điều 25. Tư vấn tâm lý và trị liệu tâm lý không phải là một. Chẩn đoán và kê thuốc phải do bác sĩ tâm thần thực hiện, việc điều trị phải tiến hành tại cơ sở y tế có đủ tư cách. Các dịch vụ "chữa lành", "tư vấn tâm linh" tính phí theo giờ trên thị trường không thuộc hệ thống này.
12. Trong ba tháng đầu sau biến cố, mọi quyết định lớn không thể đảo ngược đều phải hoãn lại¶
- Chi phí: Không tốn tiền, chỉ là hoãn quyết định lại, nhưng có thể vì vậy mà bỏ lỡ một số cơ hội. Điều khó là lúc đó bạn sẽ cảm thấy cơ hội không chờ đợi ai.
- Nói dễ hiểu: Trong khoảng thời gian này, khả năng phán đoán của bạn về các loại "cơ hội" là kém nhất. Trong thí nghiệm, những người buồn sẵn sàng nhận ít hơn từ hơn 10% đến hơn 30% số tiền để không phải chờ 3 tháng. Những việc có số tiền vượt quá thu nhập một tháng hoặc có cái giá phải trả rất lớn nếu đổi ý thì đều hoãn lại 3 tháng. Trước tiên hãy kể việc đó cho một người không có lợi ích liên quan nghe, đừng quyết định ngay trong ngày.
- Lợi ích: Tránh đưa ra những quyết định xử lý tài sản không thể hối tiếc trong khoảng thời gian vừa chịu cú sốc và khả năng phán đoán kém nhất. Những việc này bao gồm bán nhà, nghỉ việc, đem toàn bộ tiền trợ cấp tuất hoặc tiền bồi thường đi đầu tư một lần, vội vàng tái hôn, đứng ra bảo lãnh cho người khác. Số tiền của những quyết định này thường ở mức từ vài chục nghìn tệ đến cả một căn nhà, vì vậy lợi ích được xếp ở mức trung bình. Văn bản chính thức cũng xếp "biến cố gia đình, thất nghiệp, mất cơ hội học tập" vào nhóm nguy cơ khủng hoảng tâm lý mà cộng đồng dân cư phải chủ động rà soát, bởi trạng thái trong khoảng thời gian này vốn đã được xem là trạng thái cần người bên ngoài giúp đỡ. Hướng dẫn về đau buồn của Viện Quốc gia về Lão hóa Hoa Kỳ (NIA) liệt kê "rất khó đưa ra quyết định" là một biểu hiện thường gặp khi đau buồn. Hướng dẫn này khuyến nghị: nếu có thể lựa chọn, hãy hoãn những quyết định lớn trong đời đến sau khi cảm thấy khá hơn. Khi đang đau buồn và có thể không suy nghĩ thấu đáo, tốt nhất không nên thực hiện những thay đổi lớn như bán nhà, nghỉ việc. Một nghiên cứu đã tiến hành ba thí nghiệm. Các nhà nghiên cứu chia nhóm ngẫu nhiên, khiến một bộ phận người tham gia rơi vào trạng thái buồn, sau đó cho họ chọn "nhận tiền ngay bây giờ" hay "nhận tiền sau 3 tháng". So với những người bình tĩnh về cảm xúc, người buồn sẵn sàng nhận ít hơn 13% đến 34% tiền để không phải chờ 3 tháng. Đây là nỗi buồn được tạo ra trong thí nghiệm, không phải thật sự mất người thân. Ủy ban Thương mại Liên bang Hoa Kỳ (FTC) từng cảnh báo vào năm 2023 về một kiểu lừa đảo: có người giả mạo nhà tang lễ, nói với gia đình rằng nếu không nộp thêm tiền ngay thì tang lễ sẽ bị hủy. Biện pháp đầu tiên được đưa ra là chống lại áp lực "làm ngay lập tức"; cơ sở kinh doanh đàng hoàng sẽ cho bạn thời gian để quyết định
- Mức độ bằng chứng: B
- Nguồn: Ủy ban Y tế Quốc gia và 25 cơ quan khác (2026). "Phương án thực hiện hoàn thiện hệ thống dịch vụ tâm lý xã hội và cơ chế can thiệp khủng hoảng" (Quốc vệ y chính phát hành〔2026〕8号). https://www.gov.cn/zhengce/zhengceku/202604/content_7065035.htm; National Institute on Aging. Coping With Grief and Loss (đoạn "Postpone major decisions if possible", trang được cập nhật ngày 2026-01-26). https://www.nia.nih.gov/health/grief-and-mourning/coping-grief-and-loss; Lerner JS, Li Y, Weber EU (2013). The financial costs of sadness. Psychological Science, 24(1), 72-79. https://doi.org/10.1177/0956797612450302; Puig A, Federal Trade Commission (2023-06-15). Imposters prey on families preparing for the funeral of a loved one. https://consumer.ftc.gov/consumer-alerts/2023/06/imposters-prey-families-preparing-funeral-loved-one
- Ghi chú: Nếu xung quanh không có một người như vậy, không có lợi ích liên quan, thì hãy gọi 12356 và kể lại một lần (xem điều 11 của mục này, cần người陪 nói chuyện thì gọi 12356). Bạn cũng có thể tự viết ra, ba ngày sau đọc lại một lần. Sở dĩ ghi mức B là vì hướng "hoãn lại" được một hướng dẫn chính thức về đau buồn và một thí nghiệm ngẫu nhiên ủng hộ. Nhưng chưa có nghiên cứu nào trực tiếp so sánh kết quả tài sản của người mất người thân giữa việc hoãn và không hoãn. NIA cũng chỉ nói "đợi đến khi cảm thấy khá hơn", chứ không đưa ra khoảng thời gian cụ thể. "Ba tháng" và "vượt quá thu nhập một tháng" đều là ranh giới do tác giả tự đặt ra. Những kiểu lừa đảo thường gặp nhằm vào người mất người thân và người cao tuổi, xem mục 17 (đầu tư dưỡng lão, dùng nhà để dưỡng lão) và mục 6 (xem bói). Những cái bẫy về bảo lãnh và giấy vay tiền, xem mục 8. Có vài khoản tiền cần chủ động làm thủ tục, không thuộc diện "hoãn lại": số dư quỹ tích lũy nhà ở, chế độ bảo hiểm xã hội, ba khoản tiền do tử vong vì tai nạn lao động, xem mục 25 và mục 19.
13. Đừng coi cái chết là cách trả nợ: bảo hiểm nhân thọ không chi trả trong vòng hai năm, tai nạn lao động không được công nhận, nợ vẫn bị khấu trừ trước từ di sản¶
- Chi phí: Không tốn tiền, chỉ là tính cho rõ khoản này.
- Nói dễ hiểu: Hợp đồng bảo hiểm nhân thọ không chi trả nếu người được bảo hiểm tự sát trong vòng hai năm, chỉ hoàn lại phần tiền có thể hoàn lại trong hợp đồng. Tai nạn lao động cũng không được công nhận, ba khoản tiền dành cho tử vong do tai nạn lao động đều không có một xu. Khoản nợ còn thiếu sẽ được khấu trừ trước từ di sản bạn để lại, người nhà chỉ nhận phần còn lại; nếu là khoản nợ hai vợ chồng cùng vay thì người phối ngẫu vẫn phải trả. Họ còn phải gánh chịu cái giá về sức khỏe được nói đến trong điều 4 của mục này (mất người thân do tự sát hoặc tử vong vì bạo lực).
- Lợi ích: Điều 44 "Luật Bảo hiểm" quy định về hợp đồng lấy cái chết của người được bảo hiểm làm điều kiện chi trả tiền bảo hiểm. Tính từ ngày hợp đồng được ký kết hoặc từ ngày hiệu lực hợp đồng được khôi phục, nếu người được bảo hiểm tự sát trong vòng hai năm thì doanh nghiệp bảo hiểm không chịu trách nhiệm chi trả tiền bảo hiểm. Công ty bảo hiểm không chi trả theo điều này thì phải hoàn lại giá trị tiền mặt của hợp đồng theo thỏa thuận trong hợp đồng, tức chỉ hoàn lại phần tiền có thể hoàn lại trong hợp đồng, không chi trả số tiền bảo hiểm. Nếu tại thời điểm tự sát, người được bảo hiểm là người không có năng lực hành vi dân sự, tức là người không phải chịu trách nhiệm về hành vi của mình theo pháp luật, thì không áp dụng điều khoản miễn trách nhiệm này. Số tiền bảo hiểm nhân thọ thường ở mức vài trăm nghìn tệ, vì vậy lợi ích được đánh giá là lớn. Khoản 3 Điều 16 "Điều lệ bảo hiểm tai nạn lao động" quy định: Người tự làm mình bị thương hoặc tự sát thì không được công nhận là bị tai nạn lao động hoặc được coi là bị tai nạn lao động. Ba khoản trợ cấp tử vong do tai nạn lao động tại Điều 39 cũng theo đó mất hết. Một là trợ cấp mai táng, được tính bằng 6 tháng lương bình quân tháng của người lao động tại địa phương trong năm trước. Hai là trợ cấp tuất cho thân nhân được nuôi dưỡng. Ba là trợ cấp tử vong do tai nạn lao động một lần, bằng 20 lần thu nhập khả dụng bình quân đầu người của cư dân thành thị trên toàn quốc trong năm trước. Điều 1159 "Bộ luật Dân sự" quy định: Khi phân chia di sản, phải thanh toán các khoản thuế và khoản nợ mà người để lại di sản có nghĩa vụ nộp theo pháp luật, tức là trước hết dùng di sản để trả thuế và nợ, phần còn lại mới được chia. Điều 1161 quy định: Người thừa kế thanh toán trong phạm vi giá trị thực tế của di sản được hưởng, tức là chỉ dùng phần mình thừa kế để trả, không cần tự bỏ thêm tiền; người từ bỏ quyền thừa kế có thể không phải chịu trách nhiệm thanh toán. Đối với người phối ngẫu, cần xem thêm Điều 1064 "Bộ luật Dân sự": "Các khoản nợ phát sinh từ sự thể hiện ý chí chung của hai vợ chồng cùng ký tên, hoặc một bên vợ hoặc chồng xác nhận sau đó, cùng với các khoản nợ mà một bên vợ hoặc chồng đứng tên cá nhân vay trong thời kỳ hôn nhân để đáp ứng nhu cầu sinh hoạt hằng ngày của gia đình, thuộc khoản nợ chung của vợ chồng". Khoản vay do hai người cùng ký tên, hoặc khoản vay để chi trả các khoản sinh hoạt hằng ngày của gia đình, thì bản thân người phối ngẫu cũng là người mắc nợ, từ bỏ quyền thừa kế cũng không tránh được.
- Mức độ bằng chứng: A
- Nguồn: Ủy ban Thường vụ Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc (2015, sửa đổi). Điều 44 "Luật Bảo hiểm của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa". https://flk.npc.gov.cn/detail?id=2c909fdd678bf17901678bf7c4060811; Quốc vụ viện (2010, sửa đổi). Điều 16, Điều 39 "Điều lệ bảo hiểm tai nạn lao động" (Lệnh số 586 của Quốc vụ viện). https://www.gov.cn/gongbao/content/2011/content_1778064.htm; Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc (2020). Điều 1159, Điều 1161 "Bộ luật Dân sự của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa". https://flk.npc.gov.cn/detail?id=ff808081729d1efe01729d50b5c500bf; Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc (2020). Điều 1064 "Bộ luật Dân sự của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa". https://flk.npc.gov.cn/detail?id=ff808081729d1efe01729d50b5c500bf
- Ghi chú: Ở đây chỉ tính riêng khoản tiền. Các mục khác trong mục này và mục 1 đều nói về việc đừng đi đến bước đó. Điều 44 "Luật Bảo hiểm" chỉ quy định về hai năm đầu, viết ra để nói đầy đủ điều khoản, không phải đưa ra một thời hạn. Cái giá về sức khỏe của người nhà xem điều 4 của mục này (người phối ngẫu của người chết do tự sát có nguy cơ mắc mới rối loạn tâm thần trong vòng 5 năm cao hơn từ bảy đến tám phần mười). Khi ý nghĩ đó xuất hiện thì phải làm gì, xem điều 25, 32 của mục 1; di chứng sau khi được cứu sống, xem điều 33 của mục 1. Tiêu chuẩn của ba khoản tiền tử vong do tai nạn lao động, xem điều 15 của mục 19. Di sản và khoản nợ được xử lý thế nào, xem điều 11 của mục 25 (người thừa kế chỉ dùng di sản mình thừa kế để trả). Các khoản tiền cần nhận, xem điều 9 của mục 25 (lần lượt đi nhận quỹ tích lũy nhà ở và các chế độ bảo hiểm xã hội).
14. Sau khi tự mình trải qua tai nạn xe cộ, bị đánh hoặc thảm họa, đừng trông chờ vào một buổi trò chuyện tâm lý duy nhất được thực hiện ngay sau sự việc; nếu sau một tháng vẫn còn gặp ác mộng, hồi tưởng và nơm nớp lo sợ nghiêm trọng, hãy đến khoa tâm thần để điều trị tâm lý tập trung vào sang chấn¶
- Chi phí: Phí đăng ký khám cộng với phí điều trị, thường thực hiện 8 đến 12 lần. Cái khó là trong quá trình điều trị phải quay lại đối diện với trải nghiệm mà mình sợ nhớ đến nhất.
- Nói dễ hiểu: Sau khi xảy ra chuyện lớn, trong vài tuần đầu thường gặp ác mộng, dễ giật mình; đa số mọi người sẽ tự dần hồi phục. Nếu sau một tháng vẫn còn nghiêm trọng, có thể đó là rối loạn stress sau sang chấn; liệu pháp tâm lý chuyên biệt nhằm vào sang chấn có hiệu quả rõ rệt. Việc lập tức gọi người đó lại và kể lại toàn bộ sự việc một lần ngay sau khi xảy ra chuyện không thể ngăn ngừa căn bệnh này. Trong một thử nghiệm, những người từng thực hiện cách này sau ba năm thậm chí còn tệ hơn.
- Lợi ích: "Ủy ban Y tế Quốc gia Quy chuẩn chẩn đoán và điều trị rối loạn tâm thần (bản năm 2020)" ghi rõ, trung bình khoảng 8% người từng trải qua sang chấn tâm lý sẽ phát triển thành rối loạn stress sau sang chấn. Có ba nhóm biểu hiện chính. Một là ác mộng, hồi tưởng, cảnh tượng xảy ra sự việc liên tục hiện lên. Hai là né tránh những chủ đề, địa điểm và con người liên quan đến sự việc. Ba là luôn cảnh giác, dễ giật mình, mất ngủ. Chỉ chẩn đoán bệnh khi các triệu chứng kéo dài hơn 1 tháng và ảnh hưởng nghiêm trọng đến gia đình, việc học hoặc công việc. Trong mục rối loạn stress cấp tính, quy chuẩn viết rằng đa số mọi người sẽ trở lại bình thường sau khi tự điều chỉnh hoặc được can thiệp khủng hoảng trong giai đoạn cấp tính. Về hiệu quả điều trị, một tổng quan năm 2020 gồm 114 thử nghiệm phân nhóm ngẫu nhiên, với 8171 người. So với điều trị chờ đợi hoặc xử lý thông thường, liệu pháp nhận thức hành vi tập trung vào sang chấn có SMD −1.32 (95% CI −1.57 đến −1.08, khoảng tin cậy), chất lượng bằng chứng ở mức trung bình. Giải mẫn cảm và tái xử lý bằng chuyển động mắt (EMDR) là −1.23 (−1.69 đến −0.76), chất lượng bằng chứng thấp. SMD và d là cùng một thước đo, từ 0.8 trở lên được xem là lớn; cả hai đều vượt qua ngưỡng này. So với chờ đợi, tư vấn hỗ trợ thông thường không cho thấy sự khác biệt (−0.43, −0.90 đến 0.04). Một tổng quan Cochrane năm 2013 của cùng nhóm tác giả gồm 70 thử nghiệm, với 4761 người, cũng cho kết quả cùng chiều. Liệu pháp nhận thức hành vi tập trung vào sang chấn là −1.62 (−2.03 đến −1.21), EMDR là −1.17 (−2.04 đến −0.30). Tuy nhiên, chất lượng bằng chứng được đánh giá lần đó rất thấp. Hướng dẫn NICE của Anh năm 2018 sắp xếp như sau. Đối với người trưởng thành có triệu chứng nghiêm trọng trong vòng một tháng sau sự việc, cung cấp liệu pháp nhận thức hành vi tập trung vào sang chấn cá nhân. Người được chẩn đoán hoặc có triệu chứng rõ rệt sau một tháng cũng được cung cấp liệu pháp này, thường thực hiện 8 đến 12 lần. Nếu sang chấn không phải do chiến tranh gây ra và sau 3 tháng vẫn chưa khỏi, cũng cung cấp EMDR. Với người có triệu chứng nhẹ, chưa đủ để chẩn đoán, trước tiên theo dõi trong tháng đầu và hẹn tái khám trong vòng một tháng. Các liệu pháp tâm lý được quy chuẩn trong nước liệt kê cũng gồm những phương pháp này: phơi nhiễm kéo dài, điều trị xử lý nhận thức và EMDR. Về buổi trò chuyện tâm lý duy nhất được thực hiện ngay sau sự việc, hãy xem ba tài liệu. Tổng quan Cochrane năm 2002 gồm 11 thử nghiệm cho thấy buổi trò chuyện cá nhân một lần không làm giảm đau khổ, cũng không ngăn ngừa được rối loạn stress sau sang chấn. Sau 3 đến 5 tháng, odds ratio OR là 1.22 (0.60–2.46), không có sự khác biệt. Một thử nghiệm trong số đó theo dõi đến 1 năm, những người từng trò chuyện thậm chí mắc bệnh này nhiều hơn, odds ratio OR là 2.88 (1.11–7.53). Kết luận của các tác giả là không nên tiếp tục bắt buộc người bị sang chấn phải trò chuyện. Một thử nghiệm khác tuyển bệnh nhân nhập viện sau tai nạn xe cộ và phân nhóm ngẫu nhiên. Sau 3 năm, nhóm trò chuyện có các triệu chứng tâm thần, lo âu khi đi xe, đau đớn, vấn đề sức khỏe thể chất, khả năng sinh hoạt tổng thể và vấn đề kinh tế đều tệ hơn rõ rệt. Những người ban đầu đã bị hồi tưởng và né tránh nghiêm trọng, sau 3 năm những người từng trò chuyện vẫn còn triệu chứng, còn những người không trò chuyện đã hồi phục. Hướng dẫn NICE ghi rõ không cung cấp các buổi trò chuyện chủ yếu dựa trên tâm lý để phòng ngừa hoặc điều trị rối loạn stress sau sang chấn. Lý do là dù thực hiện cá nhân hay tập thể cũng không thấy lợi ích, thậm chí còn có dấu hiệu tệ hơn so với không thực hiện.
- Mức độ bằng chứng: A
- Nguồn: Lewis C, et al. (2020). Psychological therapies for post-traumatic stress disorder in adults: systematic review and meta-analysis. European Journal of Psychotraumatology. https://doi.org/10.1080/20008198.2020.1729633;Bisson JI, et al. (2013). Psychological therapies for chronic post-traumatic stress disorder (PTSD) in adults. Cochrane Database of Systematic Reviews, CD003388. https://doi.org/10.1002/14651858.CD003388.pub4;Rose S, et al. (2002). Psychological debriefing for preventing post traumatic stress disorder (PTSD). Cochrane Database of Systematic Reviews, CD000560. https://doi.org/10.1002/14651858.CD000560;Mayou RA, Ehlers A, Hobbs M (2000). Psychological debriefing for road traffic accident victims. Three-year follow-up of a randomised controlled trial. British Journal of Psychiatry. https://doi.org/10.1192/bjp.176.6.589;National Institute for Health and Care Excellence (2018). Post-traumatic stress disorder (NG116), recommendations 1.6.4, 1.6.5, 1.6.15–1.6.19. https://www.nice.org.uk/guidance/ng116/chapter/Recommendations;Văn phòng Ủy ban Y tế Quốc gia (2020). Thông báo về việc ban hành Quy chuẩn chẩn đoán và điều trị rối loạn tâm thần (bản năm 2020) (Công văn Quốc Y tế Văn phòng Y Hàm〔2020〕945), Chương tám, rối loạn liên quan đến sang chấn và stress. https://www.nhc.gov.cn/yzygj/c100068/202012/b4305ace9e14440792eb76d29602c88a.shtml
- Ghi chú: Buổi trò chuyện tâm lý duy nhất là việc trong vài ngày sau khi xảy ra sự việc, gọi mọi người lại cùng nhau hoặc nói chuyện riêng với người đó một lần, để họ kể lại từ đầu toàn bộ diễn biến và cảm nhận lúc ấy. Trong bảng liệu pháp tâm lý dành cho rối loạn stress cấp tính của quy chuẩn trong nước vẫn liệt kê cả trò chuyện tập thể, không nhất quán với NICE; mục này viết theo kết quả thử nghiệm. Sau khi xảy ra sự việc ở đơn vị hoặc trường học tổ chức những cuộc họp như vậy, nếu không muốn nói thì bạn có thể không nói, cũng đừng ép người khác nói. Trong vài tuần đầu, trước hết hãy bảo đảm an toàn, ăn uống ngủ nghỉ và có người ở bên. Hãy đăng ký khám tại khoa tâm thần, khoa tâm lý hoặc khoa tâm lý lâm sàng, hỏi thẳng xem có thể thực hiện liệu pháp tâm lý tập trung vào sang chấn hay không. Lý do cũng giống mục 9 của mục này (đừng vừa bắt đầu đã tốn tiền làm tư vấn tang chế). Không phải ai cũng cần can thiệp chuyên môn; hãy dành sức cho những người sau một tháng vẫn còn mắc kẹt trong tình trạng này. Người thân chết vì tai nạn hoặc án mạng cũng thường có những triệu chứng này, xem mục 4 của mục này (người thân chết vì tai nạn hoặc án mạng). Sau khi bị xâm hại tình dục nên làm gì trước, xem mục 42, chương 13 (sau khi bị xâm hại tình dục). Những nhân viên cứu hộ khẩn cấp như cảnh sát, nhân viên y tế, lính cứu hỏa mắc phải do công việc đã được liệt kê trong danh mục bệnh nghề nghiệp. Xem chi tiết mục 10, chương 19 (ghi chú của mục về bụi, tiếng ồn và chất độc hóa học).