Bỏ qua

← Quay lại mục lục tổng

2. Đừng chết từ từ

Mục này chỉ tập hợp hai loại rủi ro mạn tính: một loại ảnh hưởng lớn đến tỷ lệ tử vong chung (do mọi nguyên nhân), một loại có bằng chứng chắc chắn. Có vài điều được đánh dấu là "thử nghiệm ngẫu nhiên", nghĩa là chia ngẫu nhiên mọi người thành hai nhóm để so sánh, kết quả kiểu này đáng tin nhất. Những con số còn lại đều đến từ các nghiên cứu chỉ theo dõi và ghi chép, không chia nhóm. Trong các tỷ số như HR, RR được tính từ loại nghiên cứu này lẫn hai yếu tố gây nhiễu: bản thân những người này vốn đã khác nhau, và có người phải mắc bệnh trước rồi mới làm như vậy. Vì thế, những con số này chỉ cho biết xu hướng và quy mô ước chừng, không có nghĩa là làm theo sẽ giảm được đúng chừng ấy.

Các điều trong mục này được chia theo chủ đề thành những nhóm dưới đây, số trong ngoặc là số điều.

Thuốc lá, rượu, cau trầu: cai thuốc càng sớm càng tốt (điều 1), không hút thuốc ở nhà và trong xe (điều 2), cai thuốc trước hết hãy đi lấy thuốc (điều 3), chọn một ngày cai thuốc (điều 4), đến phòng khám cai thuốc hoặc gọi 12320 (điều 5), cai không được thì mới cân nhắc thuốc lá điện tử (điều 6), không nhai cau trầu (điều 8), uống ít hoặc không uống rượu (điều 19), ai vừa ngừng là run tay thì đừng tự cố cai (điều 20), đếm rõ một tuần đã uống bao nhiêu (điều 21).

Những thứ nên ăn ít, uống ít: không uống đồ uống có đường (điều 7), ăn ít thịt chế biến (điều 18), ăn ít thực phẩm siêu chế biến (điều 28), không uống trà và canh đang quá nóng (điều 30), bị mốc thì vứt cả gói (điều 46), đừng ăn gỏi cá tôm làm từ cá tôm nước ngọt (điều 47).

Những thứ có thể thay đổi và ăn nhiều hơn: đổi sang muối ít natri (điều 9), mỗi ngày ăn một nắm nhỏ các loại hạt (điều 22), thay thịt đỏ bằng cá và thịt gia cầm (điều 23), thay gạo trắng, bột mì trắng bằng ngũ cốc nguyên hạt (điều 24), mỗi tuần uống trà từ ba lần trở lên (điều 25), mỗi ngày uống ba đến bốn cốc cà phê (điều 26), ăn đủ 5 phần trái cây và rau củ (điều 27), mỗi tuần ăn ớt từ bốn lần trở lên (điều 33), mỗi ngày uống một đến hai phần sữa (điều 34), không cần kiêng trứng (điều 35).

Vận động và cân nặng: mỗi ngày đi bộ đạt 7000–8000 bước (điều 11), chơi các môn thể thao dùng vợt (điều 14), tích lũy những hoạt động gắng sức lẻ tẻ (điều 15), mỗi tuần tập luyện sức mạnh (điều 16), đừng ngồi liên tục quá lâu (điều 17), kiểm soát BMI ở mức 20–25 (điều 32), tính cả việc dắt chó đi dạo vào lượng đi bộ mỗi ngày (điều 44), nếu phát hiện tiền tiểu đường (điều 45).

Giấc ngủ và ca đêm: mỗi đêm ngủ khoảng 7 tiếng (điều 13), khống chế thời gian ngủ trưa trong vòng nửa tiếng (điều 37), hôm sau ngủ bù nếu đã thức khuya (điều 38), nếu làm ca đêm mà có thể chuyển công việc thì hãy chuyển càng sớm càng tốt (điều 39).

Dầu và khói trong bếp: không đốt than và củi để nấu ăn, sưởi ấm (điều 29), không mua dầu lạc tự ép bán rời (điều 40), dùng dầu thực vật thay cho mỡ lợn và bơ (điều 41), bật máy hút mùi khi nấu ăn (điều 42).

Khám răng, uống thuốc và những thói quen khác: đánh răng và làm sạch kẽ răng nghiêm túc (điều 10), uống thuốc đều đặn theo chỉ định của bác sĩ (điều 12), ban ngày ra ngoài phơi nắng một chút (điều 31), nếu có điều kiện thì tắm bồn (điều 36), nếu bị bốc hỏa trong thời kỳ trước và sau mãn kinh thì đi đánh giá việc điều trị bằng hormone (điều 43).

1. Cai thuốc lá, càng sớm càng tốt

Tiền 0 đồngThời gian ítCần kiên trì cóLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Không tốn tiền, ngược lại còn tiết kiệm tiền. Một ngày một bao thuốc khoảng 20–30 tệ, cai được thì khoản tiền này sẽ giữ lại được. Cái khó là phải vượt qua giai đoạn cai, thường kéo dài từ vài tuần đến vài tháng.
  • Nói dễ hiểu: Trong các nghiên cứu của Mỹ, người hút thuốc trung bình sống ít hơn người không hút thuốc hơn 10 năm. Cai trước 40 tuổi có thể xóa bỏ khoảng chín phần mười nguy cơ tử vong do tiếp tục hút thuốc. Cai càng sớm thì lấy lại được càng nhiều. Sau khi bị gãy xương mà vẫn tiếp tục hút thuốc, xương càng khó liền, vì vậy trước khi xương liền tốt thì đừng hút thuốc.
  • Lợi ích: Một nghiên cứu của Mỹ theo dõi một nhóm người (chỉ ghi nhận, không chia nhóm) phát hiện: người hiện vẫn hút thuốc có tuổi thọ dự kiến ngắn hơn người chưa từng hút thuốc trên 10 năm. Cai trước 40 tuổi có thể loại bỏ khoảng 90% nguy cơ tử vong do tiếp tục hút thuốc. Cai thuốc ở độ tuổi 25–34 giúp sống thêm khoảng 10 năm, ở độ tuổi 35–44 giúp sống thêm khoảng 9 năm, ở độ tuổi 45–54 giúp sống thêm khoảng 6 năm (bản gốc báo cáo theo số năm tuổi thọ). Nghiên cứu tương tự ở Trung Quốc: vào những năm 2010, nguy cơ tử vong của nam giới hút thuốc ở thành thị cao gấp 1.65 lần người không hút thuốc (RR 1.65), còn nam giới ở nông thôn cao gấp 1.22 lần. Sau khi chủ động cai thuốc đủ 10 năm, phần nguy cơ do hút thuốc gây ra này gần như biến mất. Sau khi gãy xương cũng tương tự. Tổng hợp và tính toán từ 19 nghiên cứu chỉ ghi nhận, không chia nhóm. So với người không hút thuốc, người hút thuốc có odds gãy xương không liền (xương không mọc liền) cao gấp khoảng 2.3 lần (OR 2.32, 95% CI 1.76–3.06, đã khấu trừ các yếu tố khác). Tình trạng này cũng cao hơn trong các trường hợp gãy xương chày cẳng chân và gãy xương hở. Trong một thử nghiệm ngẫu nhiên ở Thụy Điển, trong số 50 người tham gia chương trình cai thuốc kéo dài 6 tuần sau phẫu thuật cấp cứu gãy xương, 20% xuất hiện ít nhất một biến chứng sau phẫu thuật. Trong số 55 người không tham gia, tỷ lệ này là 38%. Với những ca phẫu thuật đã được lên lịch trước, có thể bắt đầu cai thuốc từ 4 đến 8 tuần trước phẫu thuật, mỗi tuần có người hướng dẫn, kết hợp với sản phẩm thay thế nicotine. Cách làm này giúp giảm khoảng 58% biến chứng sau phẫu thuật (RR 0.42, 95% CI 0.27–0.65, 2 thử nghiệm, 210 người).
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Jha P và cộng sự (2013). 21st-century hazards of smoking and benefits of cessation in the United States. NEJM. https://doi.org/10.1056/NEJMsa1211128; Chen Z và cộng sự (2015). Contrasting male and female trends in tobacco-attributed mortality in China: evidence from successive nationwide prospective cohort studies. Lancet. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(15)00340-2; Oberg M và cộng sự (2011). Worldwide burden of disease from exposure to second-hand smoke: a retrospective analysis of data from 192 countries. Lancet. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(10)61388-8 (hai con số về khói thuốc thụ động); Scolaro JA và cộng sự (2014). Cigarette smoking increases complications following fracture: a systematic review. J Bone Joint Surg Am. https://doi.org/10.2106/JBJS.M.00081; Nåsell H và cộng sự (2010). Effect of smoking cessation intervention on results of acute fracture surgery: a randomized controlled trial. J Bone Joint Surg Am. https://doi.org/10.2106/JBJS.I.00627; Thomsen T và cộng sự (2014). Interventions for preoperative smoking cessation. Cochrane Database Syst Rev. https://doi.org/10.1002/14651858.CD002294.pub4 (mấy con số về gãy xương và phẫu thuật)
  • Ghi chú: Hít khói thuốc của người khác cũng có thể chết: năm 2004, trên toàn thế giới có khoảng 60.3 vạn người chết vì khói thuốc thụ động, chiếm khoảng 1% tổng số người chết trên toàn cầu trong năm đó. Bản thân không hút thuốc cũng phải tránh khói thuốc của người khác, nhất là đừng để trẻ em hít phải. Cách cai thuốc, các biện pháp cụ thể nằm ở bốn điều phía sau: điều 3 (thuốc cai thuốc lá), điều 4 (chọn một ngày cai thuốc), điều 5 (đến phòng khám cai thuốc lá), điều 6 (thuốc lá điện tử). Con số về xương không liền đến từ một nghiên cứu chỉ ghi nhận, không chia nhóm; người hút thuốc có thể cũng khác người không hút thuốc ở những phương diện khác, không thể khấu trừ hết hoàn toàn. Thử nghiệm cai thuốc sau gãy xương chỉ có 105 người. Tác giả đổi sang tính lại bằng odds ratio, thì sự khác biệt không còn có ý nghĩa (OR 2.51, 95% CI 0.96–6.9).

2. Đừng chết dần chết mòn

Tiền 0 đồngThời gian ítCần kiên trì một chútLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Không tốn tiền, cũng không tốn thời gian. Khó ở chỗ phải lên tiếng, bảo người nhà và khách đừng hút thuốc trong nhà.
  • Nói dễ hiểu: Năm 2004, trên toàn thế giới có khoảng 60 vạn người chết vì hít phải khói thuốc của người khác, trong đó gần ba phần mười là trẻ em. Những người hít phải khói thuốc thụ động dễ mắc cao huyết áp, bệnh tim và đột quỵ hơn. Hít phải trong nhà gây hại hơn hít phải bên ngoài.
  • Lợi ích: Năm 2004, trên toàn thế giới có 603,000 người chết vì khói thuốc thụ động, chiếm khoảng 1.0% số người chết trên toàn cầu, trong đó 28% là trẻ em. Gộp 57 nghiên cứu lại để tính: so với những người không hít phải khói thuốc thụ động, tỷ số odds mắc cao huyết áp ở những người có hít phải là khoảng 1.28. Tỷ số odds mắc bệnh tim là 1.39, nhồi máu cơ tim là 1.50, đột quỵ là 1.36. Nguy cơ hít phải khói thuốc thụ động trong nhà cao hơn so với bên ngoài nhà
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Öberg M, Jaakkola MS, Woodward A, Peruga A, Prüss-Ustün A (2011). Worldwide burden of disease from exposure to second-hand smoke: a retrospective analysis of data from 192 countries. Lancet: "603,000 deaths were attributable to second-hand smoke in 2004, which was about 1·0% of worldwide mortality. 47% of deaths from second-hand smoke occurred in women, 28% in children, and 26% in men", "61% of DALYs were in children". https://doi.org/10.1016/S0140-6736(10)61388-8; (2026). The Associations Between Secondhand Smoke Exposure and Various Cardiovascular Diseases: A Meta-Analysis. Nicotine & Tobacco Research: 57 nghiên cứu, "hypertension (OR: 1.28, 95% CI: 1.15 to 1.40), heart disease (OR: 1.39, 95% CI: 1.28 to 1.50), myocardial infarction (OR: 1.50, 95% CI: 1.17 to 1.84), stroke (OR: 1.36, 95% CI: 1.18 to 1.54)", "Home exposure has a higher risk of CVD than non-home exposure". https://doi.org/10.1093/ntr/ntaf111
  • Ghi chú: Trước hết hãy quản lý việc hút thuốc trong nhà, vì chúng ta ở nhà trong thời gian dài, hơn nữa nhiều nghiên cứu gộp lại cho thấy hít phải khói thuốc thụ động trong nhà gây hại lớn hơn bên ngoài nhà. Trong những tổn thất sức khỏe do khói thuốc thụ động gây ra, 61% rơi vào trẻ em. Về việc tự cai thuốc lá, xem điều 1 của mục này.

3. Cai thuốc đừng chỉ dựa vào nhẫn nhịn, hãy dùng thuốc trước: dùng varenicline có thể tăng hơn gấp đôi tỷ lệ thành công

Tiền ítThời gian ítCần kiên trì một chútLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Miếng dán nicotine và kẹo cao su nicotine là thuốc không kê đơn, có thể mua ngay tại quầy thuốc. Một liệu trình kéo dài 8 đến 12 tuần, từ vài trăm tệ đến hơn một nghìn tệ. Varenicline và bupropion là thuốc kê đơn, cần đến phòng khám cai thuốc hoặc khoa hô hấp để kê. Khoản tiền này nhìn chung được bù lại bởi số tiền mua thuốc lá ít đi trong cùng thời gian.
  • Nói dễ hiểu: Tỷ lệ cai thuốc thành công ở người dùng varenicline cao hơn gấp đôi so với người dùng giả dược. Những người dùng các sản phẩm thay thế như miếng dán nicotine và kẹo cao su nicotine có tỷ lệ thành công cao hơn khoảng 50% so với người không dùng thuốc. Dùng miếng dán và kẹo cao su cùng lúc còn có thể tăng thêm hơn 20%.
  • Lợi ích: Gộp kết quả của 41 thử nghiệm ngẫu nhiên với 17395 người, tỷ lệ cai thuốc thành công của nhóm varenicline cao gấp 2.32 lần nhóm giả dược (RR 2.32, 95% CI 2.15–2.51, đây là khoảng tin cậy; bằng chứng có độ chắc chắn cao). Varenicline cũng hiệu quả hơn bupropion (RR 1.36, cao hơn khoảng 36%) và chỉ dùng một loại sản phẩm thay thế nicotine (RR 1.25, cao hơn khoảng 25%). So sánh sản phẩm thay thế nicotine với không dùng thuốc: 133 thử nghiệm, 64640 người, tỷ lệ thành công cao hơn khoảng 55% (RR 1.55, 95% CI 1.49–1.61). Dùng miếng dán thêm một dạng thuốc có tác dụng nhanh (kẹo cao su nicotine, viên ngậm) có tỷ lệ thành công cao hơn khoảng 27% so với chỉ dùng một loại (RR 1.27, 95% CI 1.17–1.37, 16 thử nghiệm, 12169 người, bằng chứng có độ chắc chắn cao). Tác dụng phụ: So với giả dược, tỷ lệ buồn nôn ở người dùng varenicline cao khoảng 2.6 lần (RR 2.61), tỷ lệ mất ngủ cao hơn khoảng 37% (RR 1.37), và cũng gặp nhiều giấc mơ hơn. Tổng quan cho biết buồn nôn là tác dụng phụ thường gặp nhất, đa số ở mức nhẹ đến vừa và thường sẽ dần giảm đi. Hướng dẫn sử dụng một loại miếng dán nicotine ở Mỹ ghi rằng cần giảm liều theo 3 bước. Trước tiên dùng miếng dán 21 miligam trong 6 tuần, sau đó dùng miếng dán 14 miligam trong 2 tuần, cuối cùng dùng miếng dán 7 miligam trong 2 tuần rồi dừng.
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Livingstone-Banks J, Fanshawe TR, Thomas KH, et al. (2023). Nicotine receptor partial agonists for smoking cessation. Cochrane Database of Systematic Reviews, 5, CD006103. https://doi.org/10.1002/14651858.CD006103.pub8 (nguy cơ tương đối của buồn nôn và mất ngủ nằm trong mục Adverse events của phần Results trong toàn văn); Hartmann-Boyce J, Chepkin SC, Ye W, Bullen C, Lancaster T (2018). Nicotine replacement therapy versus control for smoking cessation. Cochrane Database of Systematic Reviews, 5, CD000146. https://doi.org/10.1002/14651858.CD000146.pub5; Theodoulou A, Chepkin SC, Ye W, et al. (2023). Different doses, durations and modes of delivery of nicotine replacement therapy for smoking cessation. Cochrane Database of Systematic Reviews, 6, CD013308. https://doi.org/10.1002/14651858.CD013308.pub2; Ủy ban Y tế và Sức khỏe thành phố Thượng Hải (2021). "Chọn đúng thuốc để cai thuốc nhẹ nhàng hơn": "Trên thị trường hiện có 3 loại thuốc cai thuốc chủ yếu, gồm thuốc điều trị thay thế nicotine, bupropion và varenicline", "Thuốc điều trị thay thế nicotine thuộc nhóm thuốc không kê đơn (OTC), có thể mua tại quầy thuốc; còn bupropion và varenicline thuộc nhóm thuốc kê đơn, phải đến phòng khám cai thuốc hoặc khoa hô hấp của bệnh viện, sau khi có đơn của bác sĩ và được dược sĩ cấp phát mới có thể nhận thuốc". https://wsjkw.sh.gov.cn/jtyx/20211119/df50681e01ba49f896d54f771d8176ae.html; Haleon (2025). NICODERM CQ (nicotine) patch, extended release. Hướng dẫn sử dụng của DailyMed: "use according to the following 10-week schedule: STEP 1 … 21 mg patch/day … Weeks 1-6 … 14 mg … Weeks 7-8 … 7 mg … Weeks 9-10". https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=93b2d1b9-83c1-40b5-b6af-90c38c8d6cef (câu về giảm liều miếng dán)
  • Ghi chú: Các thuốc cai thuốc đang được bán trong nước chỉ thuộc 3 nhóm nêu trên, trong đó chỉ sản phẩm thay thế nicotine là thuốc không kê đơn. Phản ứng thường gặp của varenicline là buồn nôn, nhiều giấc mơ, ngủ không ngon. Người có tiền sử bệnh tâm thần cần nói rõ với bác sĩ, đây là khuyến nghị của tác giả. Liệu trình dùng sản phẩm thay thế nicotine thường kéo dài 8 đến 12 tuần, miếng dán cần được giảm liều từng bước theo hướng dẫn sử dụng hoặc chỉ dẫn của bác sĩ rồi mới dừng. Thuốc chỉ giải quyết cảm giác khó chịu trong vài tuần cai thuốc, chứ không giải quyết được những hoàn cảnh "muốn hút thuốc", vì vậy cần dùng cùng điều 4 của mục này (chọn một ngày cai thuốc) và điều 5 (đến phòng khám cai thuốc).

4. Chọn một ngày cai thuốc, có thể bỏ hẳn một lần, cũng có thể giảm dần đến khi không hút nữa

Tiền 0 đồngThời gian ítCần kiên trì cóLợi ích vừaThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Không tốn tiền. Chỉ cần chọn một ngày trên lịch, báo trước cho người nhà và đồng nghiệp.
  • Nói dễ hiểu: Có thể bỏ hẳn một lần, hoặc giảm dần đến khi không hút nữa, cách nào cũng được. Trong một nghiên cứu của Anh, sau nửa năm, 22% số người bỏ hẳn một lần không hút lại, còn nhóm giảm dần chỉ có 15.5%. Nhưng khi gộp nhiều nghiên cứu hơn để xem xét, vẫn chưa phân biệt được cách nào tốt hơn về lâu dài. Nếu chọn giảm dần, mục tiêu cũng là không hút dù chỉ một điếu.
  • Lợi ích: Năm 2016, 697 người hút thuốc ở Anh được chia ngẫu nhiên thành hai nhóm. Một nhóm bỏ hẳn vào đúng ngày cai thuốc, nhóm còn lại giảm 75% lượng thuốc trong hai tuần trước ngày cai thuốc. Cả hai nhóm đều được y tá hỗ trợ về hành vi, đồng thời sử dụng liệu pháp thay thế nicotine trước và sau ngày cai thuốc. Ở tuần thứ 4, nhóm bỏ hẳn một lần có 49.0% (95% CI 43.8–54.2, đây là khoảng tin cậy) không hút lại, nhóm giảm dần là 39.2% (34.0–44.4), nguy cơ tương đối là 0.80 (0.66–0.93). Đến tháng thứ 6, nhóm bỏ hẳn một lần là 22.0% (18.0–26.6), nhóm giảm dần là 15.5% (12.0–19.7), nguy cơ tương đối là 0.71 (0.46–0.91). Những người vốn thích giảm dần ngay từ đầu cũng có tỷ lệ thành công ở tuần thứ 4 thấp hơn những người thích bỏ hẳn một lần (38.3% so với 52.2%). Năm 2019, một tổng quan Cochrane gộp 22 nghiên cứu, 9219 người, để so sánh tỷ lệ cai thuốc thành công sau ít nhất 6 tháng. So với bỏ hẳn một lần, giảm lượng thuốc trước rồi cai có nguy cơ tương đối RR là 1.01 (95% CI 0.87–1.17). Bằng chứng có mức độ chắc chắn trung bình, chưa cho thấy cách nào tốt hơn về lâu dài, cũng không thể dựa vào đó để kết luận rằng hai cách có hiệu quả hoàn toàn như nhau.
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Lindson-Hawley N, Banting M, West R, Michie S, Shinkins B, Aveyard P (2016). Gradual Versus Abrupt Smoking Cessation: A Randomized, Controlled Noninferiority Trial. Annals of Internal Medicine, 164(9), 585–592. https://doi.org/10.7326/M14-2805;Lindson N, Klemperer E, Hong B, Ordóñez-Mena JM, Aveyard P (2019). Smoking reduction interventions for smoking cessation. Cochrane Database of Systematic Reviews, 9, CD013183. https://doi.org/10.1002/14651858.CD013183.pub2;Theodoulou A, Chepkin SC, Ye W, et al. (2023). Different doses, durations and modes of delivery of nicotine replacement therapy for smoking cessation. Cochrane Database of Systematic Reviews, 6, CD013308 (phần về việc dùng liệu pháp thay thế nicotine sớm). https://doi.org/10.1002/14651858.CD013308.pub2
  • Ghi chú: Còn tranh cãi. Thử nghiệm năm 2016 ủng hộ việc bỏ hẳn một lần, nhưng không thể thay thế kết luận tổng hợp nhiều nghiên cứu hơn trong tổng quan năm 2019. Ước tính của tổng quan vẫn còn chưa chắc chắn: tỷ lệ thành công lâu dài của việc giảm lượng thuốc trước có thể hơi cao hơn, cũng có thể hơi thấp hơn. Nếu chọn giảm dần, mục tiêu vẫn là cai thuốc hoàn toàn, chứ không phải cứ hút ít hơn vài điếu. Ngoài ra, trong thử nghiệm đó, cả hai nhóm đều bắt đầu dùng liệu pháp thay thế nicotine trước ngày cai thuốc; bản thân cách làm này cũng có bằng chứng: dùng sớm giúp tỷ lệ thành công cao hơn khoảng 25% so với chỉ bắt đầu vào ngày cai thuốc (RR 1.25, 95% CI 1.08–1.44, 9 thử nghiệm, 4395 người, bằng chứng có mức độ chắc chắn trung bình). Bằng chứng về việc dùng thuốc sớm không có nghĩa là bỏ hẳn một lần luôn tốt hơn giảm lượng thuốc trước.

5. Đến phòng khám cai thuốc, hoặc gọi 12320 để hỏi xem địa phương có dịch vụ cai thuốc hay không

Tiền ítThời gian vừaCần kiên trì một chútLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Một lần đăng ký khám tốn vài tệ đến vài chục tệ. Hỗ trợ về hành vi thường gồm 4 đến 8 buổi trao đổi, mỗi buổi nửa tiếng đến một tiếng, tổng cộng thường không quá 5 tiếng. Gọi đường dây nóng không tốn tiền.
  • Nói dễ hiểu: Thuốc và việc “có người định kỳ hỏi han bạn” là hai chuyện khác nhau, kết hợp lại sẽ hiệu quả hơn. Những người vừa dùng thuốc vừa được người chuyên trách theo dõi có tỷ lệ cai thành công gần gấp đôi những người chỉ nghe một lời khuyên ngắn. Điện thoại cũng có tác dụng: đường dây nóng cai thuốc chủ động gọi lại nhiều lần giúp tỷ lệ thành công tăng từ hai phần mười đến gần bốn phần mười.
  • Lợi ích: Gộp kết quả của 52 thử nghiệm với 19488 người, tỷ lệ cai thuốc thành công của nhóm dùng thuốc kết hợp hỗ trợ về hành vi cao gấp 1.83 lần nhóm được chăm sóc thông thường hoặc chỉ nhận lời khuyên ngắn (RR 1.83, 95% CI 1.68–1.98, đây là khoảng tin cậy; bằng chứng chất lượng cao). Trong 43 thử nghiệm tuyển người tại các cơ sở y tế, tỷ lệ này là 1.97 lần (1.79–2.18). Xét riêng tư vấn qua điện thoại: trong số những người từng tự gọi đến đường dây nóng cai thuốc, những người được chủ động gọi lại nhiều lần có tỷ lệ thành công cao hơn khoảng 38% so với những người chỉ nhận tài liệu hoặc chỉ được tư vấn một lần (RR 1.38, 95% CI 1.19–1.61, 14 thử nghiệm, 32484 người); trong số những người chưa từng chủ động gọi đường dây nóng mà được phía nghiên cứu cung cấp dịch vụ tư vấn qua điện thoại, tỷ lệ này cao hơn khoảng 25% (RR 1.25, 95% CI 1.15–1.35, 65 thử nghiệm, 41233 người). Cả hai đều là bằng chứng có mức độ chắc chắn trung bình.
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Stead LF, Koilpillai P, Fanshawe TR, Lancaster T (2016). Combined pharmacotherapy and behavioural interventions for smoking cessation. Cochrane Database of Systematic Reviews, 3, CD008286. https://doi.org/10.1002/14651858.CD008286.pub3;Matkin W, Ordóñez-Mena JM, Hartmann-Boyce J (2019). Telephone counselling for smoking cessation. Cochrane Database of Systematic Reviews, 5, CD002850. https://doi.org/10.1002/14651858.CD002850.pub4;Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Trung Quốc (2021). “Chương trình cai thuốc Trung Quốc” chính thức ra mắt dưới dạng mini-program WeChat: “Dưới sự hướng dẫn của Nhóm công tác kiểm soát thuốc lá thuộc Chiến dịch Trung Quốc khỏe mạnh, Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Trung Quốc cùng Văn phòng đại diện Tổ chức Y tế Thế giới tại Trung Quốc phối hợp xây dựng mini-program WeChat ‘Chương trình cai thuốc Trung Quốc’, kho tài nguyên cai thuốc có thẩm quyền của Trung Quốc. Nội dung mini-program chủ yếu gồm: đường dây nóng cai thuốc, thông tin chi tiết về các phòng khám cai thuốc, cùng các nguồn dịch vụ cai thuốc trực tuyến.”; chân trang của cùng trang web ghi “Điện thoại tư vấn sức khỏe: 12320”. https://www.chinacdc.cn/jkyj/yckz/gzdt/202203/t20220310_296389.html
  • Ghi chú: Tìm ở trong nước thế nào: tìm mini-program “Chương trình cai thuốc Trung Quốc” trên WeChat, trong đó có danh sách đường dây nóng cai thuốc và phòng khám cai thuốc ở các địa phương; cũng có thể gọi 12320 để hỏi địa phương có phòng khám cai thuốc hay không. Phần lớn các thử nghiệm nêu trên được thực hiện ở nước ngoài, cường độ dịch vụ của các phòng khám cai thuốc ở từng địa phương rất khác nhau, nên chỉ nên xem các con số này như một định hướng. Các loại thuốc cần phối hợp được nêu ở điều 3 của mục này (thuốc cai thuốc).

6. Đã không cai được thì hãy cân nhắc thuốc lá điện tử, người vốn không hút thuốc thì đừng đụng vào

Tiền ítThời gian ítCần kiên trì một chútLợi ích vừaThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Thiết bị cộng với pod thuốc lá điện tử mỗi tháng từ vài chục đến vài trăm tệ. Trong nước chỉ được mua loại có vị thuốc lá, hơn nữa chỉ được mua tại các cửa hàng có giấy phép bán lẻ độc quyền thuốc lá.
  • Nói dễ hiểu: Đổi thuốc lá điếu sang thuốc lá điện tử có chứa nicotine, số người cai được thuốc lá cao hơn khoảng sáu phần mười so với dùng sản phẩm thay thế nicotine, kết luận này khá đáng tin cậy. Nhưng dữ liệu về độ an toàn khi hút lâu dài vẫn chưa đủ, không thể coi là vô hại. Các thử nghiệm này đều so sánh ở những người muốn cai thuốc, người vốn không hút thuốc thì đừng đụng vào.
  • Lợi ích: Một tổng quan được cập nhật liên tục đã đưa vào 80 thử nghiệm ngẫu nhiên, 29861 người. So với liệu pháp thay thế nicotine, thuốc lá điện tử có chứa nicotine có tỷ lệ cai thuốc thành công cao hơn khoảng 61% (RR 1.61, 95% CI 1.23–2.12, đây là khoảng đáng tin cậy; bằng chứng có độ chắc chắn cao, 11 thử nghiệm, 4114 người). Quy đổi thành con số tuyệt đối, cứ 100 người thì có thêm khoảng 4 người cai được (thêm 1 đến 7 người). Tỷ lệ xảy ra biến cố bất lợi nghiêm trọng ở hai nhóm nhìn chung tương đương nhau (hiệu số nguy cơ 0.01, 95% CI −0.01 đến 0.02, bằng chứng có độ chắc chắn trung bình). So với chỉ được hỗ trợ về hành vi hoặc không được hỗ trợ, tỷ lệ này cao hơn khoảng 75% (RR 1.75, 95% CI 1.39–2.20, bằng chứng có độ chắc chắn thấp).
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Lindson N, Livingstone-Banks J, Butler AR, et al. (2026). Electronic cigarettes for smoking cessation. Cochrane Database of Systematic Reviews, 8, CD010216. https://doi.org/10.1002/14651858.CD010216.pub11; Cục Độc quyền Thuốc lá Quốc gia (2022). "Biện pháp quản lý thuốc lá điện tử" (Thông báo số 1 năm 2022 của Cục Độc quyền Thuốc lá Quốc gia, có hiệu lực từ ngày 1 tháng 5 năm 2022), điều 18: Kinh doanh bán lẻ thuốc lá điện tử phải xin cấp giấy phép bán lẻ độc quyền thuốc lá tại cơ quan hành chính phụ trách độc quyền thuốc lá. Điều 22: "Cấm bán sản phẩm thuốc lá điện tử cho người chưa thành niên." Khoản 2 điều 23: "Bất kỳ cá nhân, pháp nhân hoặc tổ chức nào khác cũng không được bán sản phẩm thuốc lá điện tử, chất hóa hơi và nicotine dùng cho thuốc lá điện tử qua mạng thông tin, ngoại trừ nền tảng quản lý giao dịch thuốc lá điện tử được quy định trong biện pháp này." Điều 26: "Cấm bán thuốc lá điện tử có hương vị khác ngoài vị thuốc lá và thuốc lá điện tử có thể tự thêm chất hóa hơi.". http://www.gov.cn/gongbao/content/2022/content_5697988.htm; World Health Organization (2023-12-14). Urgent action needed to protect children and prevent the uptake of e-cigarettes: "E-cigarettes as consumer products are not shown to be effective for quitting tobacco use at the population level" "it is not recommended that governments permit sale of e-cigarettes as consumer products in pursuit of a cessation objective" "Whilst long-term health effects are not fully understood". https://www.who.int/news/item/14-12-2023-urgent-action-needed-to-protect-children-and-prevent-the-uptake-of-e-cigarettes; Department of Health and Social Care (2023-04-11). Smokers urged to swap cigarettes for vapes in world first scheme: "almost 1 in 5 of all smokers in England will be provided with a vape starter kit alongside behavioural support". https://www.gov.uk/government/news/smokers-urged-to-swap-cigarettes-for-vapes-in-world-first-scheme; Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao (2021). "Khu Ngô Giang, thành phố Tô Châu, tỉnh Giang Tô: Kiểm sát viên xử lý vụ án tiết lộ loại ma túy mới khoác lên mình lớp áo xu hướng": "Loại 'thuốc lá điện tử gây phê' này chứa thành phần cannabinoid tổng hợp nằm trong danh mục quản lý toàn bộ của Nhà nước". https://www.spp.gov.cn/spp/zdgz/202110/t20211011_531831.shtml
  • Ghi chú: Còn tranh cãi. Năm 2023, Tổ chức Y tế Thế giới nói rằng bán thuốc lá điện tử như hàng hóa thông thường chưa có bằng chứng cho thấy có thể giúp người dân cai thuốc. Tổ chức này không khuyến nghị chính phủ cho phép bán thuốc lá điện tử để phục vụ mục tiêu cai thuốc, mà nếu sử dụng thì nên quản lý như thuốc. Tổ chức này cũng nói rằng ảnh hưởng sức khỏe lâu dài vẫn chưa được hiểu đầy đủ, đồng thời lo ngại trẻ em và người trẻ vì thế bắt đầu hút. Từ năm 2023, nước Anh lại làm ngược lại, phát bộ sản phẩm thuốc lá điện tử khởi đầu cho khoảng một triệu người hút thuốc, kèm tư vấn cai thuốc. Trong nước không cấm bán thuốc lá điện tử hoàn toàn, nhưng quản lý rất chặt, các quy định được ghi trong "Biện pháp quản lý thuốc lá điện tử". Chỉ được bán loại có vị thuốc lá, còn loại vị trái cây và loại có thể tự thêm tinh dầu thuốc lá điện tử đều không được bán. Chỉ được mua tại các cửa hàng thực tế có giấy phép bán lẻ độc quyền thuốc lá. Ngoài nền tảng quản lý giao dịch thuốc lá điện tử thống nhất của Nhà nước, việc bán trên các trang web, cửa hàng trực tuyến và phần mềm mạng xã hội khác đều là bất hợp pháp. Cũng không được bán cho người chưa thành niên. Vì vậy, những loại thuốc lá điện tử vị trái cây vẫn mua được đều đi qua các kênh bất hợp pháp, không nằm trong phạm vi quản lý. "Thuốc lá điện tử gây phê" pha cannabinoid tổng hợp đã tuồn ra ngoài theo cách này, xem mục 22, điều 4 (không nhận pod thuốc lá điện tử do người khác đưa). Các sản phẩm được kiểm tra trong tổng quan đều là sản phẩm có chứa nicotine được quản lý, tinh dầu không rõ nguồn gốc không nằm trong đó. Về thứ tự, trước tiên hãy thử điều 3 của mục này (thuốc cai thuốc lá), bằng chứng bên đó chắc chắn hơn và cũng rẻ hơn.

7. Không uống đồ uống có đường, đổi sang loại không đường cũng chưa được xem là giải quyết

Tiền 0 đồngThời gian ítCần kiên trì một chútLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Không tốn tiền, cũng không tốn thời gian. Đổi sang nước lọc hoặc trà không đường còn tiết kiệm được tiền. Cái khó là phải bỏ thói quen uống đồ uống ngọt, bao gồm cả loại không đường.
  • Nói dễ hiểu: Trong một nghiên cứu ở Mỹ, những người mỗi ngày uống từ hai phần đồ uống ngọt trở lên có nguy cơ tử vong cao hơn khoảng hai phần mười so với những người hầu như không uống. Những người mỗi ngày uống từ một đến hai phần cũng cao hơn hơn một phần mười. Đổi sang loại không đường cũng chưa thấy có lợi ích: những người mỗi ngày uống từ hai cốc đồ uống có chất tạo ngọt thay thế trở lên, ngược lại có nguy cơ cao hơn khoảng một phần tư.
  • Lợi ích: Có hai nghiên cứu quy mô lớn của Mỹ theo dõi một nhóm người. Hai nghiên cứu này chỉ ghi nhận, không chia nhóm, gồm khoảng 11.8 vạn người và 3.6 vạn ca tử vong. Những người mỗi ngày uống từ 2 phần trở lên có nguy cơ tử vong cao hơn khoảng 21% so với những người mỗi tháng uống chưa đến 1 phần (HR 1.21). Những người mỗi ngày uống 1–2 phần có nguy cơ cao hơn khoảng 14% (HR 1.14). Nghiên cứu theo dõi EPIC của châu Âu chỉ ghi nhận, không chia nhóm, gồm 45 vạn người ở 10 quốc gia. So với những người mỗi tháng uống chưa đến 1 cốc, những người mỗi ngày uống từ 2 cốc trở lên có: nguy cơ cao hơn khoảng 8% đối với nước ngọt có đường (HR 1.08, 95% CI 1.01–1.16). Đồ uống có chất tạo ngọt nhân tạo (loại không đường) cao hơn khoảng 26% (HR 1.26, 1.16–1.35). Tính chung tất cả các loại nước ngọt, nguy cơ cao hơn khoảng 17% (HR 1.17, 1.11–1.22).
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Malik VS và cộng sự (2019). Long-Term Consumption of Sugar-Sweetened and Artificially Sweetened Beverages and Risk of Mortality in US Adults. Circulation. https://doi.org/10.1161/CIRCULATIONAHA.118.037401; Mullee A, Romaguera D, Pearson-Stuttard J, et al. (2019). Association Between Soft Drink Consumption and Mortality in 10 European Countries. JAMA Internal Medicine, 179(11), 1479-1490. https://doi.org/10.1001/jamainternmed.2019.2478
  • Ghi chú: Điều còn tranh cãi nằm ở đồ uống không đường. Mối liên quan của đồ uống có chất tạo ngọt thay thế ngược lại còn mạnh hơn loại có đường, rất có thể là do quan hệ nhân quả bị đảo ngược: những người vốn đã thừa cân hoặc mắc bệnh tiểu đường mới chuyển sang uống loại không đường. Vì vậy, đừng dựa vào đó mà nói chất tạo ngọt thay thế độc hơn. Nhưng ít nhất, điều này cho thấy cách nói "đổi sang loại không đường là không sao" không có bằng chứng ủng hộ. Đổi sang nước lọc hoặc trà không đường là an toàn nhất. Ngoài ra, các nghiên cứu dạng này chỉ theo dõi và ghi nhận, không tiến hành thử nghiệm chia nhóm. Những người uống nhiều đồ uống ngọt vốn có lối sống kém lành mạnh hơn, nên các con số có thể bị thổi cao.

8. Không nhai cau

Tiền 0 đồngThời gian ítCần kiên trì một chútLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Không tốn tiền, cũng không tốn thời gian, lại tiết kiệm được tiền mua cau. Cái khó là phải bỏ thói quen nhai.
  • Nói dễ hiểu: Những người nhai cau có xác suất tử vong trong cùng thời kỳ cao hơn khoảng hai phần mười so với những người không nhai. Nguy cơ mắc bệnh tiểu đường và hội chứng chuyển hóa cao hơn khoảng năm phần mười. Nguy cơ ung thư khoang miệng và ung thư thực quản còn phải tính riêng.
  • Lợi ích: Gộp và tính chung 17 nghiên cứu ở châu Á, với 38.8 vạn người. Những người nhai cau có nguy cơ tử vong cao hơn khoảng 21% so với những người không nhai (nguy cơ tương đối 1.21, P=0.02). Chỉ tiêu tử vong này được tính trên 17.96 vạn người trong số đó. Nguy cơ mắc bệnh tiểu đường cao hơn khoảng 47% (1.47). Nguy cơ mắc hội chứng chuyển hóa cao hơn khoảng 51% (1.51). Bản thân cau cũng là một yếu tố nguy cơ đã biết của ung thư khoang miệng và ung thư thực quản. Ung thư khoang miệng: Gộp và tính chung 50 nghiên cứu, tại tiểu lục địa Ấn Độ, nhai cau không thêm thuốc lá có nguy cơ mắc ung thư khoang miệng và vùng hầu họng cao gấp khoảng 2.56 lần so với không nhai (95% CI 2.00–3.28). Loại có thêm thuốc lá cao gấp khoảng 7.74 lần (5.38–11.13). Tại Đài Loan, nhai cau không thêm thuốc lá cao gấp khoảng 10.98 lần (4.86–24.84). Tại Ấn Độ và Đài Loan, nhai càng nhiều mỗi ngày, số năm nhai càng lâu thì nguy cơ càng cao. Ung thư thực quản: Gộp và tính chung 12 nghiên cứu ở châu Á, odds ratio mắc ung thư biểu mô tế bào vảy thực quản ở những người nhai cau là khoảng 3.05 (2.41–3.87). Ở những người vừa nhai cau vừa hút thuốc, odds ratio là khoảng 6.79 (4.71–9.79). Vì ung thư biểu mô tế bào vảy thực quản là một kết cục ít gặp, odds ratio và nguy cơ tương đối gần tương đương nhau. Sau khi bỏ: Gộp và tính chung 13 nghiên cứu, những người đã bỏ cau có thêm thuốc lá có nguy cơ ung thư vùng đầu cổ thấp hơn khoảng 34% so với những người vẫn đang nhai (RR 0.66, 0.54–0.81). Những người đã bỏ cau không thêm thuốc lá có nguy cơ thấp hơn khoảng 27% (RR 0.73, 0.56–0.95). Những người đã bỏ được hơn 20 năm có nguy cơ thấp hơn khoảng 63% (RR 0.37, 0.22–0.61).
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Yamada T, Hara K, Kadowaki T (2013). Chewing betel quid and the risk of metabolic disease, cardiovascular disease, and all-cause mortality: a meta-analysis. PLoS One, 8(8), e70679. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0070679; Guha N, Warnakulasuriya S, Vlaanderen J, Straif K (2014). Betel quid chewing and the risk of oral and oropharyngeal cancers: a meta-analysis with implications for cancer control. International Journal of Cancer, 135(6), 1433-1443. https://doi.org/10.1002/ijc.28643; Akhtar S (2013). Areca nut chewing and esophageal squamous-cell carcinoma risk in Asians: a meta-analysis of case-control studies. Cancer Causes & Control, 24(2), 257-265. https://doi.org/10.1007/s10552-012-0113-9; Shah K, Boffetta P, Seyyedsalehi MS (2025). Reversal of head and neck cancer risk after the cessation of use of smokeless tobacco and betel quid use: meta-analysis. Cancer Epidemiology, Biomarkers & Prevention, 34(5), 619-626. https://doi.org/10.1158/1055-9965.EPI-24-1502
  • Ghi chú: Số năm nhai càng lâu, mỗi ngày nhai càng nhiều thì nguy cơ ung thư khoang miệng càng cao. Sau khi bỏ, nguy cơ sẽ giảm dần theo thời gian. Trong các nghiên cứu ở Ấn Độ, cau có thêm thuốc lá nguy hiểm hơn loại không thêm. Ở Đài Loan, phần lớn cau được nhai không thêm thuốc lá, nhưng nguy cơ cũng rất cao.

9. Đổi muối ăn trong nhà thành muối ít natri (muối kali)

Tiền ítThời gian ítCần kiên trì khôngLợi ích vừaThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Một túi đắt hơn muối thường vài tệ. Khi mua thì tiện tay đổi luôn, không tốn thêm thời gian. Hương vị hầu như không thay đổi.
  • Nói dễ hiểu: Người dân nông thôn Trung Quốc từng bị đột quỵ hoặc bị tăng huyết áp và từ 60 tuổi trở lên, nếu đổi muối trong nhà thành muối ít natri, theo dõi gần năm năm, xác suất tử vong giảm khoảng 12%, đột quỵ giảm khoảng 14%.
  • Lợi ích: Một thử nghiệm phân ngẫu nhiên người tham gia thành hai nhóm, được tiến hành ở nông thôn Trung Quốc, gồm 20995 người, đều là người từng bị đột quỵ hoặc bệnh nhân tăng huyết áp từ 60 tuổi trở lên, theo dõi trong 4.74 năm. Kết quả: so với nhóm dùng muối thường, nhóm dùng muối ít natri có nguy cơ tử vong thấp hơn khoảng 12% (RR 0.88). Đột quỵ thấp hơn khoảng 14% (RR 0.86). Các biến cố tim mạch nghiêm trọng thấp hơn khoảng 13% (RR 0.87). Các biến cố kali máu quá cao không cho thấy khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm.
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Neal B và cộng sự (2021). Effect of Salt Substitution on Cardiovascular Events and Death. NEJM. https://doi.org/10.1056/NEJMoa2105675; O'Donnell M và cộng sự (2014). Urinary sodium and potassium excretion, mortality, and cardiovascular events. NEJM. https://doi.org/10.1056/NEJMoa1311889 (bên còn tranh cãi là PURE)
  • Ghi chú: Còn tranh cãi. Nghiên cứu PURE chỉ theo dõi và ghi chép dài hạn, không chia nhóm. Nghiên cứu này báo cáo: những người thải natri dưới 3 g mỗi ngày có nguy cơ tử vong cộng với biến cố tim mạch cao hơn khoảng 27%. Những người thải natri từ 7 g mỗi ngày trở lên có nguy cơ cao hơn khoảng 15%. Theo kết quả của nghiên cứu này, ăn quá ít hay quá nhiều đều không tốt, mức ở giữa là tốt nhất. Nhưng trong thử nghiệm ngẫu nhiên ở nông thôn Trung Quốc được trích dẫn trong điều này, muối ít natri chỉ thay thế một phần muối, không làm lượng natri giảm xuống quá thấp. Ngoài ra cần lưu ý, đối tượng thử nghiệm là người cao tuổi có nguy cơ cao. Người trẻ khỏe mạnh đổi muối sẽ nhận được lợi ích nhỏ hơn nhiều. Người suy giảm chức năng thận hoặc đang dùng thuốc giữ kali nên hỏi bác sĩ trước khi đổi muối.

10. Đánh răng nghiêm túc, làm sạch kẽ răng mỗi ngày một lần, mất răng thì đi khám nha sĩ

Tiền ítThời gian ítCần kiên trì một chútLợi ích vừaThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Chỉ nha khoa hoặc bàn chải kẽ răng mỗi năm tốn vài chục tệ, lấy cao răng mỗi lần tốn một, hai trăm tệ. Mỗi ngày mất thêm hai, ba phút. Điều khó là biến việc làm sạch kẽ răng thành việc phải làm hằng ngày. Nếu bàn chải thường không làm sạch được, có thể đổi sang bàn chải điện, một chiếc giá vài trăm tệ, đầu bàn chải cần thay định kỳ.
  • Nói dễ hiểu: Trong một nghiên cứu ở Nhật Bản, những người dùng chỉ nha khoa hoặc bàn chải kẽ răng có nguy cơ tử vong thấp hơn khoảng một phần mười. Người cao tuổi bị rụng hết răng hoặc còn dưới 20 răng cũng có nguy cơ tử vong cao hơn rõ rệt. Bàn chải điện loại bỏ nhiều hơn bàn chải thường khoảng một đến hai phần mười mảng bám răng, tình trạng viêm nướu cũng nhẹ hơn, nhưng chưa rõ khác biệt này có tác dụng lớn đến đâu.
  • Lợi ích: Một nghiên cứu ở Nhật Bản gồm 9676 người, theo dõi trong 6 năm. Những người dùng dụng cụ làm sạch kẽ răng có nguy cơ tử vong thấp hơn khoảng 11% (tỷ số nguy cơ 0.89). Những người dùng dụng cụ làm sạch lưỡi có nguy cơ thấp hơn khoảng 23% (0.77). Ngoài ra, khi gộp nhiều nghiên cứu để tính toán, đối tượng là người cao tuổi sống trong cộng đồng. Người không còn chiếc răng nào có odds ratio tử vong khoảng 1.87 (95% CI 1.35–2.59, đây là khoảng tin cậy). Người có dưới 20 răng có odds ratio khoảng 2.04 (1.67–2.49). Odds ratio không thể đọc trực tiếp thành số lần của xác suất tử vong. So sánh bàn chải điện và bàn chải thường: khi gộp 51 thử nghiệm ngẫu nhiên để tính toán, sau 1 đến 3 tháng, nhóm dùng bàn chải điện có ít hơn khoảng 11% mảng bám răng; sau hơn 3 tháng, ít hơn khoảng 21%. Viêm nướu lần lượt nhẹ hơn khoảng 6% và 11%. Các tác giả của bài tổng quan cho biết chưa rõ những khác biệt này quan trọng đến mức nào đối với sức khỏe.
  • Mức độ bằng chứng: B
  • Nguồn: Wang K, Matsuyama Y, Kiuchi S, et al. (2026). Routine oral health practices and all-cause mortality. Journal of Dentistry. https://doi.org/10.1016/j.jdent.2026.106789; Ko MJ, Seo S, So JS, et al. (2026). Deteriorated oral health and function as risk factors for physical disability and mortality in community-dwelling older adults: a systematic review and meta-analysis. European Geriatric Medicine. https://doi.org/10.1007/s41999-025-01319-4; Yaacob M, Worthington HV, Deacon SA, et al. (2014). Powered versus manual toothbrushing for oral health. Cochrane Database of Systematic Reviews. https://doi.org/10.1002/14651858.CD002281.pub3; Deacon SA, Glenny AM, Deery C, et al. (2010). Different powered toothbrushes for plaque control and gingival health. Cochrane Database of Systematic Reviews. https://doi.org/10.1002/14651858.CD004971.pub2
  • Ghi chú: Còn tranh cãi. Những nghiên cứu dạng này chỉ theo dõi và ghi chép. Người có răng miệng kém thường cũng có tình trạng sức khỏe và kinh tế tổng thể kém hơn. Rốt cuộc là răng miệng làm cơ thể suy yếu hay cơ thể không khỏe lại làm răng miệng kém đi thì chưa thể nói rõ. Nhưng việc này có chi phí cực thấp, hơn nữa viêm nha chu và mất răng vốn đã ảnh hưởng đến việc ăn uống. Trong các loại bàn chải điện, loại đầu tròn xoay qua lại có nhiều thử nghiệm nhất (27 thử nghiệm); so với bàn chải thường, cả trong ngắn hạn và dài hạn đều cho thấy mảng bám răng và viêm nướu giảm rõ rệt. Chưa có nghiên cứu nào đo lường việc trồng răng có thể giúp giảm số người tử vong hay không. Khuyến nghị trồng răng là vì mất răng ảnh hưởng đến việc ăn uống, đây là phán đoán của tác giả. Loại bàn chải điện nào tốt hơn giữa các loại khác nhau thì tổng quan độc lập chưa đưa ra kết luận vì có quá ít thử nghiệm. Chi phí trồng một chiếc răng và những hạng mục khám răng nào được bảo hiểm y tế chi trả, xem mục 24 điều 12 (trước khi trồng răng, hãy hỏi rõ giá trọn gói).

11. Mỗi ngày đi 7000–8000 bước, hoặc mỗi tuần tích lũy 150–300 phút đi bộ nhanh

Tiền 0 đồngThời gian nhiềuCần kiên trì một chútLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Không tốn tiền. Nếu tính theo số bước, mỗi ngày đi bộ 60–90 phút, có thể chia vào thời gian đi làm, tan làm và đi chợ. Nếu tính theo thời gian vận động, mỗi ngày 20–45 phút. Cái khó là phải kiên trì trong thời gian dài.
  • Nói dễ hiểu: Những người mỗi ngày đi khoảng 7800 bước có nguy cơ tử vong thấp hơn khoảng 45% so với những người chỉ đi 3500 bước. Tính theo thời gian cũng vậy, mỗi tuần đi bộ nhanh 150–300 phút thì nguy cơ thấp hơn khoảng 30% so với không vận động. Đi đến một mức nhất định thì nguy cơ không giảm thêm nữa; người trên 60 tuổi đi 6000–8000 bước là đủ. Chỉ cần đạt một trong hai cách tính là được.
  • Lợi ích: Gộp kết quả của 15 nghiên cứu theo dõi một nhóm người, chỉ ghi nhận chứ không chia nhóm. Tổng cộng 15 nghiên cứu này có 47471 người, với 3013 ca tử vong. Chia mọi người thành 4 mức theo số bước mỗi ngày, mức thấp nhất có trung vị là 3553 bước/ngày. Trung vị của 3 mức còn lại lần lượt là 5801, 7842, 10901 bước/ngày. Nguy cơ tử vong của 3 mức này lần lượt thấp hơn khoảng 40%, 45%, 53% so với mức thấp nhất (HR 0.60, 0.55, 0.47). Ở người trên 60 tuổi, sau khi đi đến 6000–8000 bước, đi thêm thì lợi ích bắt đầu chững lại. Ở người dưới 60 tuổi, lợi ích bắt đầu chững lại sau 8000–10000 bước. Một phân tích khác gộp kết quả của nhiều nghiên cứu: bắt đầu có hiệu quả từ khoảng 3867 bước/ngày. Sau đó, cứ đi thêm 1000 bước/ngày thì nguy cơ tử vong giảm khoảng 15%. Nếu tính theo thời gian vận động: gộp kết quả của nhiều nghiên cứu theo dõi lại với nhau, chỉ ghi nhận chứ không chia nhóm, những người có lượng vận động đạt 1–2 lần ngưỡng thấp nhất theo hướng dẫn có nguy cơ tử vong thấp hơn khoảng 31% so với người không vận động (HR 0.69). Lượng vận động này tương đương 7.5–15 MET·h/tuần, xấp xỉ 150–300 phút đi bộ nhanh/tuần. Những người chưa đạt ngưỡng thấp nhất cũng có nguy cơ thấp hơn khoảng 20% (HR 0.80). Những người đạt 3–5 lần ngưỡng thấp nhất có nguy cơ thấp hơn khoảng 39% (HR 0.61), đây là mức giảm cao nhất. Tăng thêm nữa thì nguy cơ không giảm hơn, nhưng cũng không có hại (trên 10 lần là HR 0.69). Một nghiên cứu tổng hợp khác sử dụng máy đo gia tốc để đo lường: nhóm 1/4 số người có hoạt động cường độ từ vừa đến cao nhiều nhất có nguy cơ tử vong thấp hơn khoảng 48% so với nhóm 1/4 số người ít nhất (HR 0.52). Máy đo gia tốc là thiết bị đeo trên người để đo trực tiếp lượng vận động. Nghiên cứu tổng hợp này gồm 8 nghiên cứu, 36383 người, độ tuổi trung bình 62.6, trung vị thời gian theo dõi chỉ là 5.8 năm. Các tác giả bài báo loại những người tử vong trong 2 năm đầu ra rồi tính lại, kết quả về cơ bản không thay đổi, nhưng họ cũng nói rằng sai lệch do “bị bệnh nên mới vận động ít” có thể vẫn còn.
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Paluch AE và cộng sự (2022). Daily steps and all-cause mortality: a meta-analysis of 15 international cohorts. Lancet Public Health. https://doi.org/10.1016/S2468-2667(21)00302-9; Banach M và cộng sự (2023). The association between daily step count and all-cause and cardiovascular mortality: a meta-analysis. European Journal of Preventive Cardiology. https://doi.org/10.1093/eurjpc/zwad229; Arem H và cộng sự (2015). Leisure time physical activity and mortality: a detailed pooled analysis of the dose-response relationship. JAMA Internal Medicine. https://doi.org/10.1001/jamainternmed.2015.0533; Ekelund U và cộng sự (2019). Dose-response associations between accelerometry measured physical activity and sedentary time and all cause mortality: systematic review and harmonised meta-analysis. BMJ. https://doi.org/10.1136/bmj.l4570
  • Ghi chú: Số bước và thời gian vận động nói về cùng một việc, chỉ là cách tính khác nhau, đạt một trong hai là được. Đoạn từ 4000 bước tăng lên 7000 bước là có hiệu quả nhất, không nhất thiết phải cố đi đủ 10000 bước. Cần lưu ý rằng những nghiên cứu kiểu này chỉ theo dõi và ghi nhận: trong nhóm đi ít nhất, vận động ít nhất có lẫn những người vốn đã mắc bệnh, không đi lại được. Họ vận động ít vì sắp không qua khỏi, chứ không phải vì vận động ít nên chết sớm. Vì vậy, khoảng cách tính ra thường bị phóng đại. Một số nghiên cứu dùng thiết bị để đo trực tiếp lượng vận động có thời gian theo dõi ngắn, người tham gia cũng lớn tuổi hơn. Vì vậy, con số “HR 0.52, thấp hơn khoảng 48%” có thể đã được nói hơi quá, đây là suy luận của cuốn sách. Nhưng xu hướng vận động càng nhiều thì càng tốt là rõ ràng.

12. Sau khi trưởng thành, định kỳ kiểm tra mỡ máu: trước 40 tuổi, cứ 2 đến 5 năm một lần; từ 40 tuổi, mỗi năm một lần; nếu bị cao huyết áp, mỡ máu cao thì uống thuốc đều đặn theo chỉ định của bác sĩ, không tự ý ngừng thuốc

Tiền ítThời gian ítCần kiên trì một chútLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Thuốc hạ huyết áp và statin thuộc chương trình mua sắm tập trung có giá từ vài tệ đến vài chục tệ mỗi tháng. Mỗi ngày uống một lần, không tốn bao nhiêu thời gian. Cái khó là phải uống liên tục, không được thấy không sao rồi tự ý ngừng. Kiểm tra mỡ máu cần lấy một ống máu. Người từ 65 tuổi trở lên mỗi năm có một lần khám sức khỏe miễn phí, trong đó có xét nghiệm mỡ máu, xem mục 6 điều 18 (gói khám sức khỏe thông dụng).
  • Nói dễ hiểu: Cứ hạ 10 mmHg huyết áp tâm thu thì xác suất tử vong giảm khoảng 13%, đột quỵ giảm khoảng 27%. Statin hạ 1 đơn vị cholesterol lipoprotein tỷ trọng thấp thì xác suất tử vong giảm khoảng 10%. So với người thường xuyên quên uống thuốc, người uống thuốc đúng giờ có xác suất tử vong thấp hơn từ 30% đến 45%. Trước 40 tuổi, kiểm tra mỡ máu cứ 2 đến 5 năm một lần; từ 40 tuổi, mỗi năm kiểm tra một lần.
  • Lợi ích: Gộp và tính toán từ nhiều thử nghiệm phân nhóm ngẫu nhiên: cứ hạ 10 mmHg huyết áp tâm thu thì nguy cơ tử vong giảm khoảng 13% (RR 0.87). Huyết áp tâm thu chính là huyết áp cao trong chỉ số huyết áp. Các biến cố tim mạch chính giảm khoảng 20% (RR 0.80). Đột quỵ giảm khoảng 27% (RR 0.73). Suy tim giảm khoảng 28% (RR 0.72). Uống statin giúp giảm cholesterol lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL). Cứ giảm 1.0 mmol/L LDL thì nguy cơ tử vong giảm khoảng 10% (RR 0.90). Với cùng mức giảm này, các biến cố mạch máu chính giảm khoảng 22% (RR 0.78). Ngoài ra, gộp và tính toán từ nhiều nghiên cứu theo dõi, chỉ ghi nhận chứ không phân nhóm. Người uống thuốc theo chỉ định đạt ≥80% số lần có nguy cơ tử vong thấp hơn người thường xuyên quên uống thuốc. Với statin, mức giảm khoảng 45% (RR 0.55). Với thuốc hạ huyết áp, mức giảm khoảng 29% (RR 0.71). Về việc kiểm tra mỡ máu bao lâu một lần, khuyến nghị của Sáng kiến Trung Quốc Khỏe mạnh như sau: người dưới 40 tuổi có mỡ máu bình thường kiểm tra cứ 2 đến 5 năm một lần. Người từ 40 tuổi trở lên kiểm tra ít nhất mỗi năm một lần. Người có nguy cơ cao mắc bệnh tim mạch và mạch máu não kiểm tra mỗi 6 tháng một lần. Cách viết về người trước và sau 40 tuổi trong "Hướng dẫn quản lý mỡ máu Trung Quốc năm 2023" giống nhau, còn người nguy cơ cao thì đổi thành kiểm tra theo nhu cầu cá nhân.
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Ettehad D và cộng sự (2016). Blood pressure lowering for prevention of cardiovascular disease and death: a systematic review and meta-analysis. Lancet. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(15)01225-8; Cholesterol Treatment Trialists' (CTT) Collaboration (2010). Efficacy and safety of more intensive lowering of LDL cholesterol: a meta-analysis of data from 170 000 participants in 26 randomised trials. Lancet. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(10)61350-5; Chowdhury R và cộng sự (2013). Adherence to cardiovascular therapy: a meta-analysis of prevalence and clinical consequences. European Heart Journal. https://doi.org/10.1093/eurheartj/eht295; Ủy ban Thúc đẩy Sáng kiến Trung Quốc Khỏe mạnh (2019). "Sáng kiến Trung Quốc Khỏe mạnh (2019—2030), (11) Sáng kiến phòng ngừa và kiểm soát bệnh tim mạch và mạch máu não" (do Ủy ban Y tế tỉnh Hồ Nam đăng lại). https://wjw.hunan.gov.cn/wjw/ztzl/knowledge/tzggzcfg/202003/t20200303_11359594.html; Joint Committee on the Chinese Guidelines for Lipid Management (2023). "Hướng dẫn quản lý mỡ máu Trung Quốc (năm 2023)". Tạp chí Bệnh tim mạch Trung Hoa, 51(3), 221-255. https://doi.org/10.3760/cma.j.cn112148-20230119-00038; Li JJ và cộng sự (2023). 2023 Chinese guideline for lipid management. Frontiers in Pharmacology, 14, 1190934 (bản tiếng Anh của hướng dẫn trước, chưa thu thập được bản gốc tiếng Trung, nội dung liên quan được đối chiếu theo bản tiếng Anh). https://doi.org/10.3389/fphar.2023.1190934
  • Ghi chú: Chỉ những người được bác sĩ đánh giá là cần uống thuốc mới làm theo điều này, người khỏe mạnh không cần uống. Việc kiểm tra mỡ máu bao lâu một lần là khuyến nghị chính thức, chưa có thử nghiệm nào so sánh xem kiểm tra cách mấy năm là tốt nhất. Nếu trong gia đình có người mắc bệnh tăng cholesterol máu gia đình (một bệnh di truyền bẩm sinh khiến cholesterol đặc biệt cao), người thân bậc một và bậc hai của người đó đều phải đi kiểm tra mỡ máu. Nếu cholesterol toàn phần của cha hoặc mẹ ≥6.2 mmol/L, con cũng nên đi kiểm tra. Nếu trong số người thân bậc một và bậc hai có người từng bị nhồi máu cơ tim, đột quỵ hoặc đột tử trước 55 tuổi đối với nam, trước 65 tuổi đối với nữ, con cũng nên đi kiểm tra. Các con số trong nhóm "kiên trì uống thuốc" xuất phát từ hồ sơ theo dõi; những người có thể kiên trì uống thuốc vốn cũng tự giác hơn, vì vậy lợi ích sẽ bị nói quá lên. Các con số của hai nhóm thử nghiệm phân nhóm ngẫu nhiên ở trên đáng tin cậy hơn. Mục này không liệt kê riêng khuyến nghị kiểm soát đường huyết: lợi ích đối với tỷ lệ tử vong chung (do mọi nguyên nhân) của việc hạ đường huyết xuống thấp hơn không nhất quán bằng bằng chứng về huyết áp và mỡ máu. Người bị cao huyết áp hoặc tiểu đường nên kiểm tra thận mỗi năm, xem mục 16 điều 13 (tỷ lệ albumin/creatinine trong nước tiểu).

13. Mỗi tối ngủ khoảng 7 giờ, giữ giờ giấc cố định

Tiền 0 đồngThời gian nhiềuCần kiên trì một chútLợi ích vừaThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Không tốn tiền. Cần dành thời gian để ngủ, với đa số mọi người là đổi thời gian lướt điện thoại thành thời gian ngủ. Khó ở chỗ phải cố định giờ đi ngủ và giờ thức dậy.
  • Nói dễ hiểu: Những người长期 ngủ chưa đến 7 giờ có xác suất tử vong trong cùng thời kỳ cao hơn khoảng một phần mười. Giờ giấc càng lộn xộn, rủi ro càng cao. So với nhóm có giờ giấc lộn xộn nhất, các nhóm khác thấp hơn từ hai phần mười đến gần một nửa. Giờ giấc có đều đặn hay không cho thấy nguy cơ tử vong rõ hơn thời lượng ngủ.
  • Lợi ích: Gộp 16 nghiên cứu theo dõi lại để tính toán, chỉ ghi nhận, không phân nhóm, gồm 1.38 triệu người và 113 nghìn ca tử vong. Nguy cơ tử vong của người ngủ ít cao hơn khoảng 12% (RR 1.12). Người ngủ nhiều có nguy cơ cao hơn khoảng 30% (RR 1.30). Một phân tích tổng hợp khác chia theo thời lượng ngủ: nhóm ngủ 7 giờ có nguy cơ thấp nhất. Với người ngủ dưới 7 giờ, cứ ít hơn 1 giờ thì nguy cơ cao hơn khoảng 6% (RR 1.06). Với người ngủ trên 7 giờ, cứ nhiều hơn 1 giờ thì nguy cơ cao hơn khoảng 13% (RR 1.13). Ngân hàng sinh học Anh có dữ liệu đồng hồ đeo tay của khoảng 6.1 vạn người, chỉ ghi nhận, không phân nhóm. Chia mọi người thành năm mức theo mức độ đều đặn của giờ giấc. So với nhóm kém đều đặn nhất, bốn nhóm tương đối đều đặn có nguy cơ tử vong thấp hơn 20%–48%. Giờ giấc có đều đặn hay không dự đoán tử vong tốt hơn thời lượng ngủ. Một nghiên cứu khác của Ngân hàng sinh học Anh dùng đồng hồ đeo tay đo thời điểm ngủ của 51,562 người, trong thời gian đó có 3,853 người mới mắc bệnh tim mạch. Độ lệch giờ xã hội là mức chênh lệch giữa thời điểm giữa giấc ngủ vào ngày làm việc và cuối tuần. Những người có độ lệch giờ xã hội từ 2 giờ trở lên có nguy cơ mắc bệnh tim mạch cao hơn khoảng 30% (HR 1.30, 95% CI 1.11–1.54). Mối liên quan này cũng tồn tại ở những người có thời lượng ngủ bình thường.
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Cappuccio FP và cs. (2010). Sleep duration and all-cause mortality: a systematic review and meta-analysis of prospective studies. Sleep. https://doi.org/10.1093/sleep/33.5.585; Yin J và cs. (2017). Relationship of Sleep Duration With All-Cause Mortality and Cardiovascular Events: A Systematic Review and Dose-Response Meta-Analysis of Prospective Cohort Studies. JAHA. https://doi.org/10.1161/JAHA.117.005947; Windred DP và cs. (2024). Sleep regularity is a stronger predictor of mortality risk than sleep duration: A prospective cohort study. Sleep. https://doi.org/10.1093/sleep/zsad253; Kumar N, Krishnamurthy S (2026). Social jet lag is associated with incident cardiovascular disease independent of sleep duration and cardiac genetic risk. Journal of Internal Medicine. https://doi.org/10.1111/joim.70133
  • Ghi chú: Cần thay đổi hai việc: ngủ quá ít và giờ giấc lộn xộn; không cần cố ý rút ngắn thời gian ngủ. Người ngủ nhiều có nguy cơ cao hơn phần lớn là do quan hệ nhân quả bị đảo ngược: trầm cảm, bệnh mạn tính và chứng ngưng thở khi ngủ khiến người ta ngủ nhiều hơn. Ngoài ra, điểm giờ giấc đều đặn hiện được hai nghiên cứu theo dõi ủng hộ, đều chỉ ghi nhận, không phân nhóm; xét riêng thì thuộc mức độ bằng chứng B. Sau khi thức khuya, bù ngủ thế nào, xem điều 38 của mục này (tối hôm sau khi thức khuya thì bù ngủ). Điều trị mất ngủ kéo dài thế nào, xem điều 26 của mục 3 (mất ngủ kéo dài thì trước tiên điều trị bằng liệu pháp nhận thức hành vi).

14. Thường xuyên chơi các môn dùng vợt như tennis, cầu lông, bóng bàn

Tiền ítThời gian vừaCần kiên trì một chútLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Phí sân mỗi lần vài chục tệ. Khoảng 2 giờ mỗi tuần. Khó ở chỗ phải tập hợp đủ người và đặt được sân, hơn nữa còn phải đi đều đặn mỗi tuần.
  • Nói dễ hiểu: Người thường xuyên chơi tennis, cầu lông, bóng bàn có nguy cơ tử vong thấp hơn khoảng một nửa so với người không chơi, tử vong do bệnh tim mạch thấp hơn khoảng 56%. Người bơi có nguy cơ thấp hơn khoảng 28%. Trong bộ dữ liệu này, không nhận thấy sự khác biệt ở người chạy bộ và chơi bóng đá.
  • Lợi ích: Một nghiên cứu theo dõi ở Anh trên 8.03 vạn người so sánh người thực hiện một môn thể thao nào đó với người không thực hiện môn thể thao đó. Người chơi các môn dùng vợt có nguy cơ tử vong thấp hơn khoảng 47% (tỷ số nguy cơ 0.53, 95% CI 0.40–0.69, phạm vi tin cậy). Tử vong do bệnh tim mạch thấp hơn khoảng 56% (0.44, 0.24–0.83). Các môn dùng vợt gồm tennis, cầu lông và bóng bàn. Hai con số tương ứng ở người bơi là 0.72 và 0.59, ở người tập aerobic là 0.73 và 0.64, ở người đạp xe là 0.85. Không nhận thấy khác biệt có ý nghĩa thống kê ở người chạy bộ và chơi bóng đá.
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Oja P, Kelly P, Pedisic Z, et al. (2017). Associations of specific types of sports and exercise with all-cause and cardiovascular-disease mortality: a cohort study of 80 306 British adults. British Journal of Sports Medicine, 51(10), 812-817. https://doi.org/10.1136/bjsports-2016-096822
  • Ghi chú: Còn tranh cãi. Những nghiên cứu này chỉ theo dõi và ghi nhận. Bản thân người chơi thể thao vốn đã khỏe mạnh hơn, đồng thời cũng giao tiếp xã hội nhiều hơn. Nhóm chạy bộ không cho thấy sự khác biệt, điều đó cũng cho thấy yếu tố có tác dụng có thể là "kiểu người nào chọn môn thể thao nào". Đừng vì điều này mà cho rằng chạy bộ không có ích; mục này còn có mục tính theo tổng lượng vận động.

15. Tích lũy các hoạt động gắng sức vụn vặt như leo cầu thang, đi nhanh để赶路 thành bốn năm phút mỗi ngày

Tiền 0 đồngThời gian ítCần kiên trì một chútLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Không tốn tiền, cũng không cần dành thêm thời gian tập luyện. Cái khó là phải nhớ đi cầu thang, đi nhanh hơn, đừng vì tiện mà chọn cách khác.
  • Nói dễ hiểu: Những người hoàn toàn không tập luyện thường xuyên, chỉ cần mỗi ngày có ba lần hoạt động gắng sức, mỗi lần một hai phút, thì nguy cơ tử vong thấp hơn khoảng bốn phần mười so với người không có hoạt động nào, tử vong do bệnh tim mạch thấp hơn gần một nửa. Hoạt động gắng sức ở đây là những việc như leo cầu thang, đi nhanh để赶路.
  • Lợi ích: Một nghiên cứu của Ngân hàng sinh học Vương quốc Anh khảo sát 2.52 vạn người bình thường không chuyên tập luyện. Thời gian theo dõi trung bình là 6.9 năm, trong đó có 852 người qua đời. Một số người mỗi ngày có 3 lần hoạt động gắng sức vụn vặt, mỗi lần 1–2 phút. So với những người hoàn toàn không có hoạt động này, nguy cơ tử vong và nguy cơ tử vong do ung thư của họ giảm 38%–40%. Nguy cơ tử vong do bệnh tim mạch giảm 48%–49%. Ở những người tích lũy được 4.4 phút hoạt động kiểu này mỗi ngày, nguy cơ tử vong và nguy cơ tử vong do ung thư giảm 26%–30%. Nguy cơ tử vong do bệnh tim mạch giảm 32%–34%
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Stamatakis E, Ahmadi MN, Gill JMR, et al. (2022). Association of wearable device-measured vigorous intermittent lifestyle physical activity with mortality. Nature Medicine, 28, 2521-2529. https://doi.org/10.1038/s41591-022-02100-x
  • Ghi chú: Còn tranh cãi. Nghiên cứu này dùng thiết bị đeo để đo thực tế lượng hoạt động, đáng tin cậy hơn việc yêu cầu mọi người điền bảng hỏi và hồi tưởng. Nhưng đây vẫn chỉ là nghiên cứu theo dõi ghi nhận, không tiến hành thử nghiệm chia nhóm, hơn nữa chỉ theo dõi trong 6.9 năm. Đối tượng nghiên cứu là những người hoàn toàn không tập luyện, nên điều này không áp dụng cho những người đã vận động thường xuyên

16. Tập sức mạnh 30–60 phút mỗi tuần

Tiền 0 đồngThời gian vừaCần kiên trì một chútLợi ích vừaThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Squat không dụng cụ và chống đẩy không tốn tiền. Tập 1–2 lần mỗi tuần, mỗi lần 20–30 phút. Cái khó là phải xếp việc này vào lịch trình hằng tuần.
  • Nói dễ hiểu: Những người tập sức mạnh 30–60 phút mỗi tuần có nguy cơ tử vong thấp hơn từ một đến hai phần mười so với người không tập. Tập nhiều hơn không đem lại hiệu quả tốt hơn. Kết hợp tập sức mạnh và tập aerobic cho hiệu quả tốt nhất.
  • Lợi ích: Khi gộp và tính toán nhiều nghiên cứu theo dõi (chỉ ghi nhận, không chia nhóm), những người tập sức mạnh có nguy cơ tử vong thấp hơn 10%–17% so với người không tập. Không phải tập càng nhiều càng tốt; khi tập khoảng 30–60 phút mỗi tuần, mức giảm lớn nhất, khoảng 10%–20%, còn tập nhiều hơn cũng không có thêm lợi ích. Những người vừa tập sức mạnh vừa tập aerobic có nguy cơ tử vong thấp hơn những người không tập cả hai loại.
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Momma H et al. (2022). Muscle-strengthening activities are associated with lower risk and mortality in major non-communicable diseases: a systematic review and meta-analysis of cohort studies. British Journal of Sports Medicine. https://doi.org/10.1136/bjsports-2021-105061
  • Ghi chú: Loại nghiên cứu này chỉ là theo dõi ghi nhận, lượng vận động vẫn do người tham gia tự báo cáo. Bằng chứng cho đoạn “tập quá sức lại khiến tình trạng xấu đi” rất yếu, không cần vì thế mà hạn chế lượng tập. Tập sức mạnh còn có lợi ích phòng ngã và giữ cơ bắp cho người cao tuổi, những điều đó được viết ở mục 1. Người bị thoái hóa và đau đầu gối tập cơ đùi có tác dụng hơn nội soi làm sạch khớp, xem mục 6, điều 33 (làm sạch khớp bằng nội soi).

17. Đừng ngồi liên tục quá lâu, thỉnh thoảng đứng dậy vận động một chút

Tiền 0 đồngThời gian ítCần kiên trì một chútLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Không tốn tiền, đứng dậy vài lần cũng không mất bao nhiêu thời gian. Cái khó là đã ngồi xuống thì quên mất thời gian, nên phải đặt lời nhắc.
  • Nói dễ hiểu: Những người ngồi lâu nhất có nguy cơ tử vong cao hơn hơn một lần rưỡi so với những người ngồi ít nhất. Việc ngồi liên tục rất lâu cũng tạo ra một nguy cơ riêng cần tính thêm. Nhưng chỉ cần mỗi ngày có 60–75 phút hoạt động cường độ vừa, nguy cơ tăng thêm do ngồi lâu về cơ bản sẽ được bù trừ.
  • Lợi ích: Một nghiên cứu theo dõi của Hoa Kỳ chỉ ghi nhận, không chia nhóm, và dùng gia tốc kế để đo thực tế. Người tham gia được chia thành bốn nhóm theo tổng thời gian ngồi lâu mỗi ngày. Nhóm ngồi lâu nhất có nguy cơ tử vong cao hơn khoảng 163% so với nhóm ngồi ít nhất (HR 2.63). Sau đó lại chia thành bốn nhóm theo thời gian ngồi liên tục mỗi lần: nhóm ngồi liên tục lâu nhất có nguy cơ cao hơn khoảng 96% so với nhóm ngồi liên tục ngắn nhất (HR 1.96). Vì vậy, tổng thời lượng ngồi và thời gian ngồi liên tục mỗi lần có mối liên quan riêng biệt. Một nghiên cứu tổng hợp khác gộp kết quả của các nghiên cứu trên hơn một triệu người để tính toán, chỉ ghi nhận, không chia nhóm. Những người ngồi từ 8 giờ trở lên mỗi ngày và hầu như không vận động có nguy cơ tử vong cao hơn khoảng 59% (HR 1.59) so với nhóm kia. Nhóm kia là những người mỗi ngày ngồi chưa đến 4 giờ và năng động nhất. Khoảng 60–75 phút hoạt động cường độ vừa mỗi ngày có thể bù trừ nguy cơ tăng thêm do ngồi lâu. Ngay cả khi ngồi từ 8 giờ trở lên mỗi ngày, nhóm năng động nhất cũng chỉ có HR là 1.04, không thấy khác biệt về mặt thống kê.
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Diaz KM et al. (2017). Patterns of Sedentary Behavior and Mortality in U.S. Middle-Aged and Older Adults: A National Cohort Study. Annals of Internal Medicine. https://doi.org/10.7326/M17-0212; Ekelund U et al. (2016). Does physical activity attenuate, or even eliminate, the detrimental association of sitting time with mortality? A harmonised meta-analysis of data from more than 1 million men and women. Lancet. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(16)30370-1
  • Ghi chú: Kết luận đáng tin cậy là: ngồi bao lâu không quan trọng bằng vận động bao nhiêu; khi lượng vận động đủ, nguy cơ do ngồi lâu về cơ bản biến mất. Cần lưu ý rằng loại nghiên cứu này chỉ là theo dõi ghi nhận, trong nhóm ngồi nhiều nhất có rất nhiều người vốn đã mắc bệnh; trong “HR 2.63” rõ ràng có phần “đã mắc bệnh rồi mới ngồi lâu”. Ngoài ra, trong cùng nghiên cứu tổng hợp đó, nguy cơ xem tivi từ 3 giờ trở lên mỗi ngày vẫn tồn tại ở mọi mức độ vận động; nhóm năng động nhất chỉ nâng ngưỡng bắt đầu xuất hiện nguy cơ này lên 5 giờ.

18. Ăn ít thịt chế biến (giăm bông, thịt xông khói, xúc xích, thịt hộp)

Tiền 0 đồngThời gian ítCần kiên trì một chútLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Không tốn tiền, thậm chí còn tiết kiệm, cũng không tốn thời gian. Cái khó là phải ăn ít đi món mình thích.
  • Nói dễ hiểu: Những người ăn nhiều giăm bông, thịt xông khói, xúc xích nhất có xác suất tử vong trong cùng kỳ cao hơn khoảng hai phần mười so với những người ăn ít nhất. Mỗi ngày ăn thêm một phần thịt chế biến thì xác suất này cũng cao hơn hai phần mười.
  • Lợi ích: Gộp nhiều nghiên cứu theo dõi lại để tính (chỉ ghi nhận, không phân nhóm): nhóm ăn nhiều thịt chế biến nhất có nguy cơ tử vong cao hơn khoảng 23% so với nhóm ăn ít nhất (RR 1.23). Tổng lượng thịt đỏ cao hơn khoảng 29% (RR 1.29). Thịt đỏ chưa qua chế biến cao hơn khoảng 10% (RR 1.10), nhưng hạng mục này không cho thấy sự khác biệt về mặt thống kê. Một bản tổng hợp khác tính theo lượng ăn mỗi ngày. Mỗi ngày ăn thêm 1 phần thịt chế biến, nguy cơ tử vong cao hơn khoảng 23% (RR 1.23). Mỗi ngày ăn thêm 1 phần thịt đỏ, nguy cơ cao hơn khoảng 10% (RR 1.10).
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Larsson SC, Orsini N (2014). Red meat and processed meat consumption and all-cause mortality: a meta-analysis. American Journal of Epidemiology. https://doi.org/10.1093/aje/kwt261; Schwingshackl L và cộng sự (2017). Food groups and risk of all-cause mortality: a systematic review and meta-analysis of prospective studies. American Journal of Clinical Nutrition. https://doi.org/10.3945/ajcn.117.153148; Johnston BC và cộng sự (2019). Unprocessed Red Meat and Processed Meat Consumption: Dietary Guideline Recommendations From the NutriRECS Consortium. Annals of Internal Medicine. https://doi.org/10.7326/M19-1621 (hướng tranh luận của hướng dẫn NutriRECS)
  • Ghi chú: Còn tranh cãi. Hướng dẫn NutriRECS sử dụng một phương pháp chấm điểm bằng chứng phổ biến (GRADE), đánh giá những nghiên cứu này là "không quá đáng tin". Hướng dẫn này chỉ đưa ra một khuyến nghị rất yếu: cứ ăn như hiện tại là được. Hai bên tranh luận về việc bằng chứng có đủ chắc chắn hay không, chứ không tranh luận về hướng tác động. Không có nghiên cứu nào nói thịt chế biến có lợi. Thịt đỏ chưa qua chế biến có ảnh hưởng nhỏ, cũng không thấy sự khác biệt về mặt thống kê. Thứ cần kiểm soát là thịt chế biến.

19. Uống ít hoặc không uống rượu

Tiền 0 đồngThời gian ítCần kiên trì một chútLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Không tốn tiền, còn tiết kiệm, cũng không tốn thời gian. Cái khó là chút ngượng ngùng khi bị mời rượu trong các dịp giao tiếp.
  • Nói dễ hiểu: Sau khi uống hơn 100 g cồn nguyên chất mỗi tuần, càng uống nhiều thì càng chết sớm. 100 g cồn nguyên chất tương đương khoảng 2.5 L bia. Ở tuổi 40, những người uống 100–200 g mỗi tuần sống ngắn hơn khoảng nửa năm; uống 200–350 g thì ngắn hơn một hai năm; trên 350 g thì ngắn hơn bốn năm năm. Xét trên sức khỏe tổng thể, lượng có lợi nhất là không uống.
  • Lợi ích: Gộp 83 nghiên cứu theo dõi về sau để tính, chỉ ghi nhận, không phân nhóm, với 60 vạn người đang uống rượu. Điểm thấp nhất của nguy cơ tử vong nằm ở mức không quá 100 g cồn nguyên chất mỗi tuần. Lượng này tương đương khoảng 2.5 L bia 5%, hoặc 300 mL rượu trắng 40 độ. Ở tuổi 40, những người uống 100–200 g mỗi tuần có tuổi thọ dự kiến ngắn hơn khoảng 6 tháng. Uống 200–350 g mỗi tuần thì ngắn hơn 1–2 năm. Trên 350 g thì ngắn hơn 4–5 năm. Ba hạng mục trên được báo cáo trong nguyên văn bằng số năm tuổi thọ. Nghiên cứu Gánh nặng bệnh tật toàn cầu GBD 2016 gộp các tổn thất sức khỏe thuộc nhiều loại để tính, cho thấy lượng rượu có nguy cơ thấp nhất là 0 ly/tuần. Một bản tổng hợp khác đã hiệu chỉnh sai lệch trong thiết kế nghiên cứu. So với những người cả đời không uống, những người uống 1.3–24 g mỗi ngày có nguy cơ tử vong thấp hơn khoảng 7% (RR 0.93). Nhưng hạng mục này không cho thấy sự khác biệt về mặt thống kê. Những người uống 45–64 g mỗi ngày có nguy cơ cao hơn khoảng 19% (RR 1.19). Những người uống từ 65 g mỗi ngày trở lên có nguy cơ cao hơn khoảng 35% (RR 1.35).
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Wood AM và cộng sự (2018). Risk thresholds for alcohol consumption: combined analysis of individual-participant data for 599 912 current drinkers in 83 prospective studies. Lancet. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(18)30134-X; GBD 2016 Alcohol Collaborators (2018). Alcohol use and burden for 195 countries and territories, 1990–2016: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2016. Lancet. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(18)31310-2; Zhao J và cộng sự (2023). Association Between Daily Alcohol Intake and Risk of All-Cause Mortality: A Systematic Review and Meta-analyses. JAMA Network Open. https://doi.org/10.1001/jamanetworkopen.2023.6185; Di Castelnuovo A và cộng sự (2006). Alcohol dosing and total mortality in men and women: an updated meta-analysis of 34 prospective studies. Archives of Internal Medicine. https://doi.org/10.1001/archinte.166.22.2437 (hướng tranh luận)
  • Ghi chú: Còn tranh cãi. Bên cho rằng "uống ít có lợi" dựa trên một bản tổng hợp 34 nghiên cứu theo dõi dài hạn. Bản này báo cáo rằng tỷ lệ tử vong chung (do mọi nguyên nhân) của những người uống ít thấp hơn nhiều nhất 17%–18%. Lượng được đưa ra là nam giới không quá 4 ly mỗi ngày, nữ giới không quá 2 ly. Trong phạm vi này, người uống nhiều hơn lại có tỷ lệ tử vong thấp hơn. Phe phản đối cho rằng nhóm "không uống rượu" đã lẫn những người cai rượu vì mắc bệnh và những người vốn có sức khỏe kém. Có một bản tổng hợp chuyên loại bỏ những yếu tố gây nhiễu này, sau khi thực hiện thì tác dụng bảo vệ không còn nữa. Nghiên cứu Gánh nặng bệnh tật toàn cầu cũng cho thấy 0 là mức an toàn nhất. Cách hiểu thận trọng là: uống ít sẽ không làm tổn hại rõ rệt đến tuổi thọ, còn uống nhiều thì có. "Bắt đầu uống rượu vì sức khỏe" không có cơ sở. Muốn uống ít hơn thì xem điều 21 của mục này (đếm số ly trước rồi tìm bác sĩ). Người uống hằng ngày không được tự ý cai một cách cứng nhắc, xem điều 20 của mục này (đừng tự ý cai).

20. Người ngày nào cũng uống rượu, cứ ngừng là run tay hồi hộp, đừng tự cố cai

Tiền ítThời gian vừaCần kiên trì một chútLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Đăng ký khám một lần ở khoa tâm thần hoặc khoa y học nghiện, từ vài tệ đến vài chục tệ. Trường hợp nặng cần nằm viện vài ngày.
  • Nói dễ hiểu: Người ngày nào cũng uống nhiều rượu mà đột ngột ngừng sẽ xuất hiện phản ứng cai. Nhẹ thì run tay, đổ mồ hôi, hồi hộp, mất ngủ; nặng thì co giật hoặc xuất hiện mê sảng run, đó là cấp cứu có thể đe dọa tính mạng. Na Uy đã theo dõi hơn ba mươi nghìn người, trong nhóm từng bị mê sảng run, về sau mỗi năm có 8% người tử vong. Muốn cai thì trước tiên hãy đến bệnh viện, nói rõ mỗi ngày bạn uống bao nhiêu.
  • Lợi ích: Một bài tổng quan lâm sàng năm 2026 nêu rõ: người uống nhiều rượu trong thời gian dài sẽ xuất hiện hội chứng cai sau khi đột ngột ngừng uống hoặc giảm mạnh lượng rượu, với các biểu hiện bao gồm run, tăng hưng phấn thần kinh tự chủ, lo âu, mất ngủ, rối loạn cảm nhận, cơn động kinh và mê sảng run; trong khám chữa bệnh nội khoa thông thường, đây là tình trạng "thường gặp và có thể đe dọa tính mạng". Nghiên cứu đoàn hệ đăng ký toàn quốc của Na Uy đưa vào 36287 người được chẩn đoán nghiện rượu, trạng thái cai rượu hoặc mê sảng run trong giai đoạn 2009 đến 2015: tỷ lệ tử vong hằng năm của nhóm mê sảng run là 8.0%, nhóm trạng thái cai rượu là 5.0%, nhóm nghiện rượu là 3.6%. Tỷ số tử vong chuẩn hóa của nhóm mê sảng run là 9.8 (95% CI 8.9–10.7, đây là phạm vi đáng tin cậy), nghĩa là nguy cơ tử vong cao khoảng 9.8 lần so với dân số nói chung cùng độ tuổi.
  • Mức độ bằng chứng: B
  • Nguồn: Caputo F, Lungaro L, Costanzini A, De Giorgio R, Addolorato G (2026). Alcohol withdrawal syndrome in hospitalized patients: a practical review. European Journal of Internal Medicine, 107103. https://doi.org/10.1016/j.ejim.2026.107103; Bramness JG, Heiberg IH, Høye A, Rossow I (2023). Mortality and alcohol-related morbidity in patients with delirium tremens, alcohol withdrawal state or alcohol dependence in Norway: A register-based prospective cohort study. Addiction, 118(12), 2352–2359. https://doi.org/10.1111/add.16297
  • Ghi chú: Tự判断 thế nào: nếu bạn uống gần như mỗi ngày, một ngày không uống là run tay, đổ mồ hôi, hồi hộp, mất ngủ, buổi sáng phải uống một chút mới thấy dễ chịu, chỉ cần có một điều trong số này thì đừng tự cố ngừng. Cách làm thông thường của bệnh viện là dùng thuốc nhóm benzodiazepine để vượt qua mấy ngày này, đồng thời bổ sung thiamine (vitamin B1). Xếp mức B là vì nghiên cứu đoàn hệ của Na Uy nói về "những người từng bị mê sảng run sau này ra sao", chứ không phải "tự cố cai sẽ ra sao"; giữa hai điều này có một bước suy luận. Không phải khuyên bạn tiếp tục uống, mà là bảo bạn đổi cách ngừng uống: hãy đến bệnh viện để cai. Uống bao nhiêu mỗi tuần được xem là nhiều, xem điều 19 của mục này (uống ít hoặc không uống rượu); muốn uống ít hơn thì xem điều 21 của mục này (đếm số cốc trước rồi tìm bác sĩ).

21. Muốn uống ít rượu hơn, trước tiên hãy đếm xem một tuần mình đã uống bao nhiêu, rồi tìm bác sĩ nói chuyện vài phút

Tiền 0 đồngThời gian ítCần kiên trì một chútLợi ích nhỏThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Không tốn tiền. Mỗi ngày ghi lại số cốc đã uống là được. Khi đi khám chỉ cần tiện miệng hỏi một câu cũng không tốn thêm tiền.
  • Nói dễ hiểu: Bác sĩ dành vài phút xem lượng rượu bạn uống, nói rõ nguy cơ và giúp bạn đặt một mục tiêu; sau một năm, trung bình mỗi tuần bạn sẽ uống ít hơn 20 gam cồn nguyên chất, tương đương khoảng nửa lít bia. Nói chuyện lâu hơn cũng không đem lại lợi ích nhiều hơn. Với người đã không thể tự dừng, có hai loại thuốc ở nước ngoài đã được chứng minh là có tác dụng; cứ điều trị khoảng 12 người thì có thêm 1 người không quay lại tình trạng hễ uống là uống quá nhiều.
  • Lợi ích: Gộp kết quả của 34 thử nghiệm ngẫu nhiên với 15197 người cho thấy, sau một năm, những người nhận can thiệp ngắn gọn uống ít hơn 20 gam cồn nguyên chất mỗi tuần so với những người chỉ nhận can thiệp tối thiểu hoặc không được can thiệp (95% CI ít hơn 12 đến 28 gam, đây là phạm vi đáng tin cậy; bằng chứng chất lượng trung bình). Lượng rượu uống ban đầu trung bình của những người tham gia các nghiên cứu này là 244 gam mỗi tuần. Can thiệp ngắn gọn là các khuyến nghị hoặc tư vấn về lối sống không quá 5 lần, với tổng thời lượng dưới 60 phút; nói chuyện lâu hơn cũng không đem lại thêm lợi ích. Về thuốc: gộp kết quả của 122 thử nghiệm ngẫu nhiên với 22803 người cho thấy, cứ điều trị bằng acamprosate cho 12 người (95% CI 8 đến 26) thì có thêm 1 người không quay lại uống rượu ở bất kỳ mức nào; uống naltrexone 50 miligam mỗi ngày, cứ điều trị cho 12 người (8 đến 26) thì có thêm 1 người không quay lại uống rượu nặng.
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Kaner EF, Beyer FR, Muirhead C, et al. (2018). Effectiveness of brief alcohol interventions in primary care populations. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2, CD004148. https://doi.org/10.1002/14651858.CD004148.pub4; Jonas DE, Amick HR, Feltner C, et al. (2014). Pharmacotherapy for adults with alcohol use disorders in outpatient settings: a systematic review and meta-analysis. JAMA, 311(18), 1889–1900. https://doi.org/10.1001/jama.2014.3628
  • Ghi chú: Quy mô lợi ích được xếp là "nhỏ", vì hai nguồn bằng chứng này đo lượng rượu đã uống, chứ không phải tỷ lệ tử vong; theo quy tắc của cuốn sách, chỉ có tiêu chí thay thế thì ghi là "nhỏ". Phần thuốc chủ yếu dựa trên các thử nghiệm được thực hiện ở nước ngoài, đa số người tham gia đã đạt tiêu chuẩn chẩn đoán nghiện rượu, hơn nữa trong các thử nghiệm đều đồng thời áp dụng can thiệp tâm lý xã hội; con số này là "lợi ích tăng thêm trên cơ sở đó". Chỉ định của hai loại thuốc này trong nước và việc có thể kê đơn hay không phải tuân theo bác sĩ và tờ hướng dẫn sử dụng thuốc, đừng tự mua trên mạng. Nếu đã xuất hiện phản ứng cai, xem điều 20 của mục này (đừng tự cố cai).

22. Mỗi ngày ăn một nắm nhỏ các loại hạt

Tiền ítThời gian ítCần kiên trì khôngLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Mỗi ngày ăn 28 g, một năm khoảng hai ba trăm tệ. Tiện tay là ăn, không tốn thời gian.
  • Nói dễ hiểu: Người thường xuyên ăn các loại hạt có nguy cơ tử vong thấp hơn khoảng hai phần mười so với người không ăn. Ăn một lần mỗi tuần là đã thấy khác biệt, thấp hơn khoảng một phần mười. Ăn đến mỗi ngày một nắm thì khác biệt rõ nhất.
  • Lợi ích: Hai nghiên cứu theo dõi của Mỹ, 11.9 vạn người, hơn 300 vạn người-năm. Người-năm tức là lấy số người nhân với số năm theo dõi tương ứng của từng người. So với người không ăn các loại hạt: người ăn chưa đến 1 lần mỗi tuần có nguy cơ tử vong thấp hơn khoảng 7% (risk ratio 0.93, 95% CI 0.90–0.96, đây là khoảng đáng tin cậy). Người ăn 1 lần mỗi tuần thấp hơn khoảng 11% (0.89, 0.86–0.93). Người ăn 2–4 lần mỗi tuần thấp hơn khoảng 13% (0.87, 0.83–0.90). Người ăn 5–6 lần mỗi tuần thấp hơn khoảng 15% (0.85, 0.79–0.91). Người ăn từ 7 lần mỗi tuần trở lên thấp hơn khoảng 20% (0.80, 0.73–0.86)
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Bao Y, Han J, Hu FB, et al. (2013). Association of nut consumption with total and cause-specific mortality. New England Journal of Medicine, 369(21), 2001-2011. https://doi.org/10.1056/NEJMoa1307352
  • Ghi chú: Hãy mua loại nguyên vị, không thêm muối. Các loại hạt không ít calo, đừng cứ mở ra là ăn như đồ ăn vặt. Cần lưu ý rằng loại nghiên cứu này chỉ theo dõi một nhóm người trong thời gian dài, những người ăn các loại hạt nhìn chung có lối sống tốt hơn, vì vậy các con số cần được xem xét giảm đi một chút

23. Thay một phần thịt đỏ bằng cá và thịt gia cầm

Tiền 0 đồngThời gian ítCần kiên trì một chútLợi ích nhỏThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Không tốn tiền, cũng không tốn thời gian. Đây là đổi loại thịt, không phải mua thêm. Cái khó là phải thay đổi một chút khẩu vị.
  • Nói dễ hiểu: Ăn thêm hai phần thịt chế biến sẵn hoặc thịt đỏ mỗi tuần, nguy cơ tử vong tăng khoảng 3%. Đổi sang cùng số phần cá hoặc thịt gia cầm thì không thấy tăng. Hiệu quả của việc đổi thịt trong mục này tương đối nhỏ, thuộc loại tiện tay đổi luôn, không cần quá bận tâm.
  • Lợi ích: Gộp 6 nghiên cứu theo dõi của Mỹ, gần 3 vạn người để tính. Ăn thêm hai phần thịt chế biến sẵn mỗi tuần, nguy cơ tử vong tăng khoảng 3% (risk ratio 1.03, 95% CI 1.02–1.05, khoảng đáng tin cậy). Ăn thêm hai phần thịt đỏ chưa qua chế biến mỗi tuần cũng tăng khoảng 3% (1.03, 1.01–1.05). Đổi cách ăn tương tự sang thịt gia cầm thì là 0.99 (0.97–1.02); đổi sang cá thì là 0.99 (0.97–1.01). Cả hai trường hợp đều không cho thấy sự khác biệt về mặt thống kê
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Zhong VW, Van Horn L, Greenland P, et al. (2020). Associations of Processed Meat, Unprocessed Red Meat, Poultry, or Fish Intake With Incident Cardiovascular Disease and All-Cause Mortality. JAMA Internal Medicine, 180(4), 503-512. https://doi.org/10.1001/jamainternmed.2019.6969
  • Ghi chú: Sự khác biệt do hai phần mỗi tuần mang lại rất nhỏ, đừng hy vọng nhờ đổi thịt mà sống thêm vài năm. Với cùng số tiền ăn thịt, có thể ưu tiên chọn cá và thịt gia cầm

24. Thay một phần gạo trắng, bột mì trắng bằng ngũ cốc nguyên hạt

Tiền ítThời gian ítCần kiên trì một chútLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Gạo lứt, yến mạch, mì làm từ lúa mì nguyên hạt đắt hơn gạo trắng, bột mì trắng một chút, không tốn thời gian. Cái khó là phải từ từ thích nghi với khẩu vị.
  • Nói dễ hiểu: Người ăn thêm 90 g ngũ cốc nguyên hạt mỗi ngày có xác suất tử vong trong cùng thời gian thấp hơn khoảng 17%. 90 g tương đương khoảng ba phần. Ăn đến khoảng 200 g mỗi ngày thì xác suất vẫn tiếp tục giảm.
  • Lợi ích: Gộp nhiều nghiên cứu theo dõi để tính (chỉ ghi nhận, không chia nhóm): ăn thêm 90 g ngũ cốc nguyên hạt mỗi ngày, nguy cơ tử vong thấp hơn khoảng 17% (RR 0.83). 90 g tương đương khoảng 3 phần. Lợi ích này tiếp tục duy trì đến mức 210–225 g mỗi ngày. Trong một bản tổng hợp khác, ăn thêm 1 phần mỗi ngày thì nguy cơ thấp hơn khoảng 8% (RR 0.92).
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Aune D et al. (2016). Whole grain consumption and risk of cardiovascular disease, cancer, and all cause and cause specific mortality: systematic review and dose-response meta-analysis of prospective studies. BMJ. https://doi.org/10.1136/bmj.i2716; Schwingshackl L et al. (2017). Food groups and risk of all-cause mortality: a systematic review and meta-analysis of prospective studies. American Journal of Clinical Nutrition. https://doi.org/10.3945/ajcn.117.153148
  • Ghi chú: Không cần đổi hết sang ngũ cốc nguyên hạt, đổi một nửa là đã nằm trong đoạn có lợi ích rõ nhất. Cần lưu ý rằng loại nghiên cứu này chỉ theo dõi và ghi nhận, những người ăn ngũ cốc nguyên hạt vốn đã khỏe mạnh hơn, nên các con số có phần cao hơn thực tế. Kết quả giữa các nghiên cứu cũng khác nhau khá xa (I² 83%, con số này càng lớn thì cho thấy kết luận giữa các nghiên cứu càng thiếu nhất quán).

25. Uống trà từ ba lần trở lên mỗi tuần

Tiền ítThời gian ítCần kiên trì khôngLợi ích vừaThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Mỗi năm từ vài chục đến vài trăm tệ. Pha một cốc mất vài phút, không tốn bao nhiêu thời gian.
  • Nói dễ hiểu: Những người có thói quen uống trà có nguy cơ tử vong thấp hơn khoảng 15%. Tính từ năm 50 tuổi, trung bình sống lâu hơn 1.26 năm và có thêm 1.41 năm không mắc bệnh tim mạch.
  • Lợi ích: Một nghiên cứu của Trung Quốc với 10.09 vạn người (China-PAR), trong đó một nửa số người được theo dõi đủ 7.3 năm. Những người có thói quen uống trà có nguy cơ tử vong thấp hơn khoảng 15% (HR 0.85, 95% CI 0.79–0.90, đây là khoảng đáng tin cậy). Tính từ năm 50 tuổi: những người có thói quen uống trà có thêm 1.41 năm không mắc bệnh tim mạch do xơ vữa động mạch, tuổi thọ dự kiến dài hơn 1.26 năm
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Wang X, Liu F, Li J, et al. (2020). Tea consumption and the risk of atherosclerotic cardiovascular disease and all-cause mortality: The China-PAR project. European Journal of Preventive Cardiology, 27(18), 1956-1963. https://doi.org/10.1177/2047487319894685; độc tố nấm mốc trong trà: Cui P và cộng sự (2020). Quantitative analysis and dietary risk assessment of aflatoxins in Chinese post-fermented dark tea. Food and Chemical Toxicology. https://doi.org/10.1016/j.fct.2020.111830; Zhou H và cộng sự (2022). Mycotoxins in Tea (Camellia sinensis (L.) Kuntze): Contamination and Dietary Exposure Profiling in the Chinese Population. Toxins. https://doi.org/10.3390/toxins14070452; chiết xuất trà xanh và tổn thương gan: Hu J và cộng sự (2018). The safety of green tea and green tea extract consumption in adults - Results of a systematic review. Regulatory Toxicology and Pharmacology. https://doi.org/10.1016/j.yrtph.2018.03.019
  • Ghi chú: Còn tranh cãi ở chỗ: loại nghiên cứu này chỉ theo dõi và ghi chép, trong số nam giới Trung Quốc uống trà, tỷ lệ hút thuốc và uống rượu cao. Tác giả đã loại bỏ một phần ảnh hưởng kiểu này, nhưng không thể loại bỏ hoàn toàn. Còn một điểm nữa, đừng uống khi còn quá nóng, xem nhiệt độ đồ uống nóng ở điều 30 của mục này (không uống trà khi còn quá nóng). Có người lo ngại trong trà có độc tố nấm mốc. Trong nước đã kiểm tra 158 mẫu trà đen lên men, phát hiện độc tố aflatoxin trong 2 mẫu, tính theo lượng trà uống thì lượng ăn vào thấp hơn mức chấp nhận được của quốc tế. Một nghiên cứu khác kiểm tra 352 mẫu trà và 16 loại độc tố nấm mốc, chỉ có hàm lượng trung bình ochratoxin A trong trà đen lên men vượt quá giới hạn. Tính theo lượng trà người Trung Quốc uống, cả hai nghiên cứu đều không tính ra nguy cơ từ chế độ ăn uống. Hãy bảo quản trà ở nơi khô ráo, trà bị ẩm mốc thì đừng uống. Viên nang chiết xuất trà xanh lại khác: uống một lượng lớn catechin nồng độ cao trong một lần có thể gây tổn thương gan, còn trà pha thì không gặp vấn đề này. Vì vậy, ở đây chỉ nói đến trà pha, đừng dùng thực phẩm bảo vệ sức khỏe dạng chiết xuất để thay thế.

26. Mỗi ngày uống ba đến bốn tách cà phê, tổng lượng caffeine không quá 400 mg, không thêm đường, không thêm kem sữa; ngoại trừ phụ nữ mang thai, phụ nữ có nguy cơ gãy xương cao và những người uống vào bị hồi hộp, lo âu, mất ngủ

Tiền ítThời gian ítCần kiên trì khôngLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Tự pha thì mỗi ngày một, hai tệ. Pha một tách mất vài phút, không tốn bao nhiêu thời gian. Nếu mua cỡ lớn thì phải lưu ý một ngày đã uống bao nhiêu miligam caffeine.
  • Nói dễ hiểu: Những người mỗi ngày uống ba đến bốn tách cà phê có nguy cơ tử vong thấp hơn khoảng 17% so với người không uống. Vào ngày uống cà phê, ngoại tâm thu thất sẽ tăng lên, người bị tăng huyết áp sau khi uống sẽ tăng huyết áp trong vài giờ. Nhưng những người thường xuyên uống cà phê hằng ngày không bị rối loạn nhịp tim mới nhiều hơn sau vài năm. Hàm lượng caffeine trong một tách chênh lệch rất lớn, nên kiểm soát theo tổng lượng mỗi ngày không quá 400 mg.
  • Lợi ích: Một bài tổng quan đã gộp 201 phân tích tổng hợp lại để xem xét, các nghiên cứu ban đầu bên dưới những phân tích tổng hợp này đều chỉ ghi nhận, không phân nhóm. Về tỷ lệ tử vong chung (do mọi nguyên nhân), bài tổng quan trích dẫn một phân tích tổng hợp về mối quan hệ giữa liều lượng và hiệu quả. So với người không uống, người mỗi ngày uống 3–4 tách cà phê có nguy cơ tử vong thấp hơn 17% (nguy cơ tương đối 0.83, 95% CI 0.79–0.88, đây là khoảng đáng tin cậy). Khi uống 7 tách mỗi ngày, mức giảm thu hẹp còn 10% (nguy cơ tương đối 0.90, 95% CI 0.85–0.96), không thấy nguy cơ tăng trở lại. Một nghiên cứu của Khảo sát Sức khỏe và Dinh dưỡng Quốc gia Hoa Kỳ (NHANES) đã theo dõi 40 725 người trưởng thành, một nửa được theo dõi đủ 9.8 năm, cũng chỉ ghi nhận, không phân nhóm. Nghiên cứu chia những người uống cà phê thành hai loại. Loại buổi sáng là những người tập trung uống cà phê trong khoảng 4:00–11:59, buổi chiều và buổi tối hầu như không uống, chiếm 36%. So với người không uống cà phê, nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân của họ thấp hơn 12% (tỷ số nguy cơ 0.88, 95% CI 0.81–0.96). Sau khi loại trừ ảnh hưởng của thiếu ngủ và khó ngủ, mức này thấp hơn 16% (tỷ số nguy cơ 0.84, 95% CI 0.74–0.95). Nguy cơ tử vong do bệnh tim mạch thấp hơn 19% (tỷ số nguy cơ 0.81, 95% CI 0.70–0.94). Sau khi loại trừ ảnh hưởng của giấc ngủ, mức này thấp hơn 31% (tỷ số nguy cơ 0.69, 95% CI 0.55–0.87). Loại cả ngày là những người uống vào buổi sáng, buổi chiều và buổi tối, chiếm 14%. Không nhận thấy sự khác biệt về nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân của họ (tỷ số nguy cơ 0.99, 95% CI 0.90–1.10). Không nhận thấy sự khác biệt về nguy cơ tử vong do ung thư ở cả hai loại. Mức giới hạn caffeine mỗi ngày có cơ sở chính thức. Cơ quan An toàn Thực phẩm châu Âu (EFSA) và Bộ Y tế Canada đều quy định giới hạn trên đối với người trưởng thành khỏe mạnh là 400 mg mỗi ngày. Đây là tổng của tất cả các nguồn, trà, cola và nước tăng lực cũng phải tính vào. EFSA còn yêu cầu chia đều lượng uống trong ngày, mỗi lần không quá 200 mg. Hàm lượng trong một tách cà phê chênh lệch rất lớn. Theo bảng của EFSA, một tách cà phê lọc 200 mL có khoảng 90 mg. Theo bảng của Bộ Y tế Canada, một tách cà phê pha tươi 8 ounce (237 mL) trung bình có 135 mg. Theo bảng của Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA), cà phê pha tươi 12 ounce (khoảng 355 mL) chứa 113–247 mg. Vì vậy, FDA quy đổi 400 mg thành khoảng 2 đến 3 tách cà phê 12 ounce, còn bài tổng quan quy đổi thành khoảng 4 tách. Trong vài giờ sau khi uống, tim và huyết áp thực sự có phản ứng. Một thử nghiệm ngẫu nhiên cho 100 người trưởng thành đeo máy ghi điện tâm đồ trong 14 ngày. Mỗi ngày, họ được sắp xếp ngẫu nhiên qua tin nhắn để uống cà phê có caffeine hoặc không dùng caffeine. Vào những ngày uống cà phê, ngoại tâm thu thất (tâm thất đập sớm một nhịp) trung bình là 154 lần mỗi ngày, còn những ngày không dùng caffeine là 102 lần (tỷ số số lần rate ratio 1.51, 95% CI 1.18–1.94). Ngoại tâm thu nhĩ là 58 lần so với 53 lần, không nhận thấy sự khác biệt. Vào những ngày uống cà phê, thời gian ngủ ban đêm giảm 36 phút. Một phân tích gộp (meta-analysis) khác chỉ xem xét những người bị tăng huyết áp. Sau khi uống một lần 200–300 mg caffeine, huyết áp tâm thu trung bình tăng 8.1 mmHg, huyết áp tâm trương tăng 5.7 mmHg. Mức tăng xuất hiện trong vòng một giờ sau khi uống và kéo dài ít nhất 3 giờ. Trong 3 nghiên cứu cho uống cà phê liên tục trong hai tuần, huyết áp không cao hơn so với khi không uống. Về lâu dài, Ngân hàng Sinh học Vương quốc Anh đã theo dõi 386 258 người trong trung bình 4.5 năm, cũng chỉ ghi nhận, không phân nhóm. Cứ uống thêm một tách cà phê thường ngày, nguy cơ rối loạn nhịp tim mới phát hiện giảm 3% (HR nguy cơ 0.97, 95% CI 0.96–0.98). Tuyên bố khoa học năm 2026 của Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ đã tổng kết các thử nghiệm ngẫu nhiên được tiến hành ở những người vốn thường uống cà phê. Các thử nghiệm này cho thấy cà phê có caffeine làm giảm các cơn rung nhĩ, nhưng làm tăng ngoại tâm thu thất.
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Poole R, Kennedy OJ, Roderick P, et al. (2017). Coffee consumption and health: umbrella review of meta-analyses of multiple health outcomes. BMJ, 359, j5024. https://doi.org/10.1136/bmj.j5024, có đính chính BMJ (2018), 360, k194. https://doi.org/10.1136/bmj.k194 (trong phần tóm tắt, khoảng tin cậy của tỷ lệ tử vong chung (do mọi nguyên nhân) được sửa từ 0.83–0.88 thành 0.79–0.88); Wang X, Ma H, Sun Q, et al. (2025). Coffee drinking timing and mortality in US adults. European Heart Journal, 46(8), 749-759. https://doi.org/10.1093/eurheartj/ehae871; Yang R, Lei Q, Liu Z, et al. (2024). Relationship between timing of coffee and tea consumption with mortality (total, cardiovascular disease and diabetes) in people with diabetes: the U.S. National Health and Nutrition Examination Survey, 2003–2014. BMC Medicine, 22, 526. https://doi.org/10.1186/s12916-024-03736-x; EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies (2015). Scientific Opinion on the safety of caffeine. EFSA Journal, 13(5), 4102. https://doi.org/10.2903/j.efsa.2015.4102; trang chuyên đề về caffeine của EFSA (bảng hàm lượng trong mỗi khẩu phần) https://www.efsa.europa.eu/en/topics/topic/caffeine; FDA. Spilling the Beans: How Much Caffeine Is Too Much? https://www.fda.gov/consumers/consumer-updates/spilling-beans-how-much-caffeine-too-much; Health Canada. Caffeine in foods. https://www.canada.ca/en/health-canada/services/food-nutrition/food-safety/food-additives/caffeine-foods.html; thêm đường: Liu D, Li ZH, Shen D, et al. (2022). Association of Sugar-Sweetened, Artificially Sweetened, and Unsweetened Coffee Consumption With All-Cause and Cause-Specific Mortality. Annals of Internal Medicine, 175(7), 909-917. https://doi.org/10.7326/M21-2977; Treskes RW, Clausen J, Marott JL, et al. (2023). Use of sugar in coffee and tea and long-term risk of mortality in older adult Danish men. PLOS ONE, 18(10), e0292882. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0292882; rung nhĩ: Wong CX, Cheung CC, Montenegro G, et al. (2026). Caffeinated Coffee Consumption or Abstinence to Reduce Atrial Fibrillation. JAMA, 335(4), 317-325. https://doi.org/10.1001/jama.2025.21056; Joglar JA, Chung MK, Armbruster AL, et al. (2024). 2023 ACC/AHA/ACCP/HRS Guideline for the Diagnosis and Management of Atrial Fibrillation. Circulation, 149(1). https://doi.org/10.1161/CIR.0000000000001193; nhịp tim và huyết áp: Marcus GM, Rosenthal DG, Nah G, et al. (2023). Acute Effects of Coffee Consumption on Health among Ambulatory Adults. New England Journal of Medicine, 388(12), 1092-1100. https://doi.org/10.1056/NEJMoa2204737; Mesas AE, Leon-Muñoz LM, Rodriguez-Artalejo F, Lopez-Garcia E. (2011). The effect of coffee on blood pressure and cardiovascular disease in hypertensive individuals: a systematic review and meta-analysis. American Journal of Clinical Nutrition, 94(4), 1113-1126. https://doi.org/10.3945/ajcn.111.016667; Kim EJ, Hoffmann TJ, Nah G, et al. (2021). Coffee Consumption and Incident Tachyarrhythmias: Reported Behavior, Mendelian Randomization, and Their Interactions. JAMA Internal Medicine, 181(9), 1185-1193. https://doi.org/10.1001/jamainternmed.2021.3616; Marcus GM, Hu FB, van Dam RM, et al. (2026). Caffeine and Cardiovascular Disease: A Scientific Statement From the American Heart Association. Circulation, 154(9), e345-e355. https://doi.org/10.1161/CIR.0000000000001454; Hyppönen E, Zhou A. (2021). Cardiovascular symptoms affect the patterns of habitual coffee consumption. American Journal of Clinical Nutrition, 114(1), 214-219. https://doi.org/10.1093/ajcn/nqab014
  • Ghi chú: Điều còn tranh cãi là: tác giả tổng quan viết rõ rằng phần lớn bằng chứng đến từ các nghiên cứu chỉ theo dõi và ghi chép, phải dựa vào các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng đáng tin cậy mới có thể phán đoán có phải quan hệ nhân quả hay không. Một nghiên cứu của Ngân hàng mẫu sinh học Vương quốc Anh phát hiện những người bị tăng huyết áp, đau thắt ngực, rối loạn nhịp tim vốn đã uống ít cà phê chứa caffeine hơn. Phân tích dựa trên gen cũng ủng hộ điều này: người có huyết áp cao sẽ uống ít hơn, người có nhịp tim lúc nghỉ nhanh có khả năng uống cà phê không caffeine cao hơn. Tác giả nghiên cứu này nhắc rằng, khi so sánh người uống cà phê với người không uống, có thể đã tính cả phần khác biệt này thành lợi ích của cà phê. Việc uống vào buổi sáng tốt hơn chỉ dựa trên một nghiên cứu của Mỹ, nên không được viết vào tiêu đề. Tác giả nói rõ rằng kết quả không thể được giải thích là quan hệ nhân quả, mà cũng có thể chỉ vì những người uống cà phê buổi sáng nhìn chung có lối sống lành mạnh hơn. Trong một nghiên cứu khác của Mỹ chỉ gồm bệnh nhân tiểu đường, những người uống cà phê từ lúc bình minh đến buổi sáng có nguy cơ tử vong cao hơn 25%, còn những người uống từ buổi sáng đến buổi trưa có nguy cơ thấp hơn 20%, kết quả ngược lại. Các nghiên cứu này đều chưa so sánh 12 giờ và 14 giờ thời điểm nào phù hợp hơn. Mục 3 điều 4 (sau hai giờ chiều không dùng caffeine) nói về giấc ngủ, cần tính lùi từ giờ đi ngủ của bản thân, không mâu thuẫn với điều này. 400 mg là giới hạn an toàn, không phải liều lượng có lợi. Cà phê không caffeine cũng có lợi ích tương tự, chỉ là thấp hơn một chút, nên không cần uống nhiều hơn chỉ để đủ lượng. Phụ nữ mang thai mỗi ngày không quá 200 mg (EFSA) hoặc 300 mg (Bộ Y tế Canada). Phụ nữ có nguy cơ gãy xương cao không áp dụng điều này. Người lo âu, mất ngủ cũng không áp dụng, đây là nhận định của cuốn sách, trong bài tổng quan không có kết luận về hai nhóm người này. Người uống vào thấy hồi hộp thì nên uống ít hơn hoặc đổi sang loại không caffeine, điều này cũng là nhận định của cuốn sách. Người bị rung nhĩ không nhất thiết phải kiêng cà phê hoàn toàn. Trong một thử nghiệm, những người bị rung nhĩ dai dẳng sau khi chuyển nhịp điện, mỗi ngày uống khoảng 1 cốc cà phê, có tỷ lệ tái phát thấp hơn người kiêng cà phê (47% so với 64%). Hướng dẫn về rung nhĩ của Mỹ năm 2023 cũng không khuyến nghị kiêng cà phê để phòng ngừa cơn phát tác, nhưng người uống vào bị kích phát triệu chứng thì nên giảm. Các dạng rối loạn nhịp tim khác chưa có bằng chứng, hãy nghe theo bác sĩ. Ở tiêu chí tỷ lệ tử vong, chưa thấy bằng chứng cho thấy thêm đường sẽ triệt tiêu lợi ích. Nhưng các loại đồ uống có siro và kem sữa thì chưa có nghiên cứu, trong khi lượng đường lại lớn, nên vẫn khuyến nghị không thêm.

27. Ăn đủ 5 khẩu phần (khoảng 400 g) rau củ quả mỗi ngày

Tiền ítThời gian vừaCần kiên trì một chútLợi ích vừaThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Mỗi ngày từ vài tệ đến hơn chục tệ. Mỗi ngày phải dành chút thời gian rửa và cắt. Cái khó là phải mua và ăn đủ lượng mỗi ngày.
  • Nói dễ hiểu: Mỗi ngày ăn thêm 200 g rau củ quả thì nguy cơ tử vong giảm khoảng một phần mười. Người ăn đủ 5 khẩu phần mỗi ngày có nguy cơ thấp hơn khoảng 13% so với người chỉ ăn 2 khẩu phần. Trong các nghiên cứu của Mỹ, ăn thêm nữa cũng không làm nguy cơ thấp hơn.
  • Lợi ích: Gộp nhiều nghiên cứu theo dõi lại để tính (chỉ ghi chép, không phân nhóm): mỗi ngày ăn thêm 200 g rau củ quả thì nguy cơ tử vong giảm khoảng 10% (RR 0.90). Lợi ích này tiếp tục tăng cho đến mức 800 g mỗi ngày. Tổng hợp hai nghiên cứu theo dõi quy mô lớn của Mỹ cùng 26 nghiên cứu: người ăn đủ 5 khẩu phần mỗi ngày có nguy cơ tử vong thấp hơn khoảng 13% so với người chỉ ăn 2 khẩu phần (HR 0.87). Cách kết hợp tốt nhất là 2 khẩu phần trái cây cộng 3 khẩu phần rau, ăn nhiều hơn nữa cũng không giảm thêm.
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Aune D và cộng sự (2017). Fruit and vegetable intake and the risk of cardiovascular disease, total cancer and all-cause mortality: a systematic review and dose-response meta-analysis of prospective studies. International Journal of Epidemiology. https://doi.org/10.1093/ije/dyw319; Wang DD và cộng sự (2021). Fruit and Vegetable Intake and Mortality: Results From 2 Prospective Cohort Studies of US Men and Women and a Meta-Analysis of 26 Cohort Studies. Circulation. https://doi.org/10.1161/CIRCULATIONAHA.120.048996
  • Ghi chú: Hai nghiên cứu có cách nói khác nhau về việc ăn bao nhiêu là tốt nhất, nghiên cứu của Mỹ cho thấy đến 5 khẩu phần thì nguy cơ không giảm thêm. Cần lưu ý rằng loại nghiên cứu này chỉ theo dõi và ghi chép, các yếu tố gây nhiễu rất rõ: những người ăn nhiều rau có thu nhập, trình độ học vấn, mức độ vận động cũng khác với người khác. Vì vậy, con số "nguy cơ giảm khoảng 10%" đã là mức cao nhất rồi.

28. Ăn ít thực phẩm siêu chế biến (khoai tây chiên, mì ăn liền, bánh ngọt, đồ ăn nhanh)

Tiền 0 đồngThời gian nhiềuCần kiên trì cóLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Không tốn thêm tiền, chỉ là đổi sang mua loại khác. Phải tự nấu ăn hoặc dành thời gian chọn nguyên liệu chưa qua chế biến nhiều, mỗi ngày đều phải dành ra một khoảng thời gian. Cái khó là phải chống lại thói quen "tiện là được" trong thời gian dài.
  • Nói dễ hiểu: Những người ăn nhiều thực phẩm siêu chế biến nhất có xác suất tử vong trong cùng khoảng thời gian cao hơn khoảng hai phần mười so với người ăn ít nhất, tử vong do bệnh tim mạch cao hơn 50%. Tuy nhiên, loại bằng chứng này được đánh giá là chưa thật chắc chắn, nên cần giảm mức tin cậy đối với các con số.
  • Lợi ích: Một bài tổng quan tiếp tục gộp nhiều nghiên cứu tổng hợp lại để tính, mà các nghiên cứu ban đầu bên dưới các nghiên cứu tổng hợp đó đều chỉ ghi chép, không phân nhóm. Kết quả: người ăn nhiều thực phẩm siêu chế biến có nguy cơ tử vong cao hơn khoảng 21% so với người ăn ít (RR 1.21), tử vong do bệnh tim mạch cao hơn khoảng 50% (RR 1.50). Mức độ bằng chứng của hai tiêu chí này lần lượt là "gợi ý mạnh" và "thuyết phục". Tuy nhiên, khi đánh giá theo cách chấm điểm bằng chứng phổ biến (GRADE), độ chắc chắn lại thấp hoặc cực thấp.
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Lane MM và cộng sự (2024). Ultra-processed food exposure and adverse health outcomes: umbrella review of epidemiological meta-analyses. BMJ. https://doi.org/10.1136/bmj-2023-077310
  • Ghi chú: Điều còn tranh cãi nằm ở ba điểm. Cách phân loại này (NOVA) xếp những thực phẩm có khác biệt rất lớn về dinh dưỡng vào cùng một nhóm. Nó chồng lấn rất nhiều với đồ uống có đường và thịt chế biến (điều 7, 18), nên không phân biệt được rốt cuộc yếu tố nào đang phát huy tác dụng. Khi đánh giá theo cách chấm điểm bằng chứng phổ biến (GRADE), mức độ cũng thấp. Vì vậy, sau khi thực hiện hai điều đó, điều này còn mang lại thêm bao nhiêu lợi ích thì chưa thể nói chắc. Bằng chứng của phía phản đối chính là bản thân mức đánh giá thấp mà cùng bài tổng quan đó đưa ra; hiện chưa có nghiên cứu ban đầu nào đưa ra kết luận ngược lại. Vì vậy, trước hết hãy thực hiện điều 7, 18 (không uống đồ uống có đường, ăn ít thịt chế biến), rồi hãy xem xét điều này.

29. Nấu ăn, sưởi ấm không đốt than và củi, chuyển sang điện hoặc gas

Tiền nhiềuThời gian ítCần kiên trì khôngLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Các gia đình nông thôn phải thay bếp, cộng thêm tiền nhiên liệu, mỗi năm tốn vài trăm đến hơn 1000 tệ. Thay một lần là xong, không chiếm thời gian lâu dài. Người thành thị về cơ bản đã dùng điện hoặc gas.
  • Nói dễ hiểu: Những người nấu ăn bằng than hoặc củi có nguy cơ tử vong cao hơn khoảng một phần mười; những người sưởi ấm bằng than củi cao hơn khoảng 14%. Những người đã chuyển sang dùng điện hoặc gas có nguy cơ tử vong thấp hơn 13%–33% so với những người vẫn đốt than củi.
  • Lợi ích: Trung Quốc có một nghiên cứu theo dõi về sau đối với bệnh mạn tính, chỉ ghi nhận chứ không chia nhóm, gồm 27.1 vạn người trưởng thành không mắc bệnh tim mạch. Những người nấu ăn bằng nhiên liệu rắn như than củi có nguy cơ tử vong cao hơn khoảng 11% so với những người dùng điện hoặc gas (HR 1.11). Những người sưởi ấm bằng nhiên liệu rắn cao hơn khoảng 14% (HR 1.14). So với những người vẫn đốt nhiên liệu rắn, những người đã chuyển từ nhiên liệu rắn sang nhiên liệu sạch có nguy cơ thấp hơn khoảng 13% đối với việc nấu ăn (HR 0.87), và thấp hơn khoảng 33% đối với việc sưởi ấm (HR 0.67). PM2.5 ngoài trời lại là một vấn đề khác. Gộp 104 nghiên cứu theo dõi để tính toán, cứ nồng độ hít phải trong thời gian dài tăng thêm 10 µg/m³ thì nguy cơ tử vong do nguyên nhân tự nhiên tăng khoảng 8% (RR 1.08). Nguyên nhân tự nhiên có nghĩa là chết do bệnh, không phải do tai nạn.
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Yu K 等 (2018). Association of Solid Fuel Use With Risk of Cardiovascular and All-Cause Mortality in Rural China. JAMA. https://doi.org/10.1001/jama.2018.2151;Chen J, Hoek G (2020). Long-term exposure to PM and all-cause and cause-specific mortality: A systematic review and meta-analysis. Environment International. https://doi.org/10.1016/j.envint.2020.105974
  • Ghi chú: Loại nghiên cứu này chỉ theo dõi và ghi nhận. Những gia đình thay nhiên liệu thường cũng giàu có hơn, nên con số "rủi ro 0.67" có lẫn ảnh hưởng của hoàn cảnh gia đình. Còn PM2.5 ngoài trời, cá nhân có thể làm được rất ít, chẳng qua là chuyển nhà, đeo khẩu trang, dùng máy lọc không khí. Máy lọc không khí chưa có nghiên cứu lấy tỷ lệ tử vong làm kết cục, nên mục này không đưa ra con số.

30. Để đồ nóng nguội bớt rồi hãy uống, không uống trà, canh và cà phê bỏng rát

Tiền 0 đồngThời gian ítCần kiên trì một chútLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Không tốn tiền, mỗi lần chỉ cần chờ thêm hai, ba phút. Khó ở chỗ phải nhịn khi thèm uống.
  • Nói dễ hiểu: Trong một nghiên cứu tại khu vực có tỷ lệ ung thư thực quản cao ở Iran, uống trà rất nóng có nguy cơ mắc ung thư biểu mô vảy thực quản (một loại ung thư thực quản) cao khoảng 8 lần so với uống trà ấm. Ngay cả khi chỉ "nóng", nguy cơ cũng cao khoảng 2 lần. Uống trong chưa đầy hai phút sau khi rót ra có nguy cơ cao khoảng 5 lần so với chờ từ bốn phút trở lên mới uống.
  • Lợi ích: Tại khu vực có tỷ lệ ung thư thực quản cao ở miền bắc Iran, nghiên cứu so sánh 300 bệnh nhân với 571 người không mắc bệnh. Các số liệu dưới đây đều so với những người uống trà ấm. Ở những người uống trà "nóng", odds ratio mắc ung thư biểu mô vảy thực quản là khoảng 2.07 (95% CI 1.28–3.35, khoảng tin cậy). Với trà "rất nóng", odds ratio là khoảng 8.16 (3.93–16.9). Những người uống trong chưa đầy 2 phút sau khi rót ra có odds ratio khoảng 5.41 (2.63–11.1) so với những người chờ từ 4 phút trở lên mới uống. Vì ung thư biểu mô vảy thực quản là một kết cục hiếm gặp, odds ratio gần tương đương với relative risk.
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Islami F, Pourshams A, Nasrollahzadeh D, et al. (2009). Tea drinking habits and oesophageal cancer in a high risk area in northern Iran: population based case-control study. BMJ, 338, b929. https://doi.org/10.1136/bmj.b929;Loomis D, Guyton KZ, Grosse Y, et al. (2016). Carcinogenicity of drinking coffee, mate, and very hot beverages. Lancet Oncology, 17(7), 877-878. https://doi.org/10.1016/S1470-2045(16)30239-X;Yu C, Tang H, Guo Y, et al. (2018). Hot tea consumption and its interactions with alcohol and tobacco use on the risk for esophageal cancer: a population-based cohort study. Annals of Internal Medicine, 168(7), 489-497. https://doi.org/10.7326/M17-2000
  • Ghi chú: Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế xếp đồ uống nóng trên 65 ℃ vào nhóm 2A, nghĩa là rất có khả năng gây ung thư. Cùng bản đánh giá đó kết luận bản thân cà phê không gây ung thư. Một nghiên cứu trong nước theo dõi 45.6 vạn người trong thời gian trung vị 9.2 năm. Những người uống trà rất nóng và mỗi ngày còn uống từ 15 gram rượu trở lên có nguy cơ ung thư thực quản cao nhất. So với những người ít uống trà và mỗi ngày uống dưới 15 gram rượu, tỷ số nguy cơ của họ là 5.00 (HR 5.00, 3.64–6.88). Những người hút thuốc đồng thời uống trà nóng hằng ngày có tỷ số nguy cơ là 2.03 (1.55–2.67). Kết luận của các tác giả bài báo là khi uống trà nóng kết hợp với uống quá nhiều rượu hoặc hút thuốc, nguy cơ ung thư thực quản sẽ cao hơn.

31. Ban ngày ra ngoài phơi nắng một chút, đừng cả ngày không thấy ánh sáng

Tiền 0 đồngThời gian ítCần kiên trì khôngLợi ích vừaThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Không tốn tiền. Mỗi ngày mười mấy phút, tranh thủ lúc đi làm, tan làm và nghỉ trưa là đủ.
  • Nói dễ hiểu: Trong một nghiên cứu ở Thụy Điển, những phụ nữ cố tình tránh ánh nắng có tuổi thọ dự kiến ngắn hơn 0.6 đến 2.1 năm so với những người phơi nắng nhiều nhất. Những người không hút thuốc nhưng tránh ánh nắng có tuổi thọ tương đương với những người hút thuốc trong nhóm phơi nắng nhiều nhất.
  • Lợi ích: Một nghiên cứu ở Thụy Điển theo dõi 2.95 vạn phụ nữ trong 20 năm. So với nhóm phơi nắng nhiều nhất, những người cố tình tránh phơi nắng có tuổi thọ dự kiến ngắn hơn 0.6 đến 2.1 năm. Tác giả viết rằng: "Những phụ nữ không hút thuốc nhưng tránh phơi nắng có tuổi thọ dự kiến tương đương với những người hút thuốc trong nhóm phơi nắng nhiều nhất"
  • Mức độ bằng chứng: B
  • Nguồn: Lindqvist PG, Epstein E, Nielsen K, et al. (2016). Avoidance of sun exposure as a risk factor for major causes of death: a competing risk analysis of the Melanoma in Southern Sweden cohort. Journal of Internal Medicine, 280(4), 375-387. https://doi.org/10.1111/joim.12496
  • Ghi chú: Điều còn tranh cãi là: Thụy Điển nằm ở vĩ độ cao, ít ánh nắng, nên không thể trực tiếp áp dụng kết luận này vào Trung Quốc. Hơn nữa, những người tránh phơi nắng có thể vốn đã yếu, không thích ra ngoài; đây là suy đoán của tác giả. Chính các tác giả bài báo cũng nói rõ rằng những phụ nữ thường xuyên phơi nắng có nguy cơ mắc ung thư da cao hơn. Vì vậy, đừng phơi nắng đến mức bị cháy nắng; dưới ánh nắng gắt giữa trưa vẫn cần che chắn.

32. Kiểm soát BMI ở mức 20–25, thừa cân thì giảm

Tiền 0 đồngThời gian nhiềuCần kiên trì cóLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Không tốn tiền. Ăn uống và vận động mỗi ngày đều chiếm thời gian. Đây là điều tốn ý chí nhất trong cả mục này: phải kiểm soát miệng ăn, chịu khó vận động trong thời gian dài; giảm được rồi thì duy trì còn khó hơn giảm.
  • Nói dễ hiểu: Nguy cơ tử vong thấp nhất trong khoảng BMI 20–25. BMI ở mức 27.5–30 thì cao hơn khoảng hai phần mười, 30–35 thì cao hơn khoảng bốn phần rưỡi, 35–40 thì cao hơn khoảng chín phần mười. Người Đông Á có BMI trên 25, cứ tăng thêm 5 thì nguy cơ tăng khoảng bốn phần mười.
  • Lợi ích: Gộp dữ liệu cá nhân của 239 nghiên cứu theo dõi về sau để tính (chỉ ghi nhận, không chia nhóm). Phân tích này chỉ giữ lại ba loại người: người chưa bao giờ hút thuốc, người không mắc bệnh mạn tính khi tham gia nghiên cứu, và người vẫn sống thêm 5 năm sau khi tham gia. Kết quả: nguy cơ tử vong thấp nhất ở BMI 20–25. BMI 25–27.5 cao hơn khoảng 7% (HR 1.07). 27.5–30 cao hơn khoảng 20% (HR 1.20). 30–35 cao hơn khoảng 45% (HR 1.45). 35–40 cao hơn khoảng 94% (HR 1.94). 40–60 cao hơn khoảng 176% (HR 2.76). Ở người có BMI trên 25, cứ tăng thêm 5 kg/m² thì nguy cơ ở nhóm người Đông Á tăng khoảng 39% (HR 1.39).
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Global BMI Mortality Collaboration (2016). Body-mass index and all-cause mortality: individual-participant-data meta-analysis of 239 prospective studies in four continents. Lancet. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(16)30175-1; Flegal KM và cộng sự (2013). Association of all-cause mortality with overweight and obesity using standard body mass index categories: a systematic review and meta-analysis. JAMA. https://doi.org/10.1001/jama.2012.113905 (phe còn tranh cãi)
  • Ghi chú: Còn tranh cãi. Một bên cho rằng "béo hơn một chút lại sống lâu hơn". Sau khi tổng hợp, họ cho rằng nguy cơ tử vong ở người thừa cân thấp hơn khoảng 6%, còn ở người béo phì nhẹ thấp hơn khoảng 5%. Bất đồng giữa hai bên chủ yếu nằm ở việc có nên loại bỏ ba loại dữ liệu hay không: người hút thuốc, người đã mắc bệnh, và dữ liệu của vài năm đầu sau khi tham gia nghiên cứu. Sở dĩ phải loại bỏ là vì người mắc bệnh nặng sẽ gầy đi trước. Phân tích tổng hợp 239 nghiên cứu nói trên đã loại bỏ ba loại này, sau đó nguy cơ do thừa cân lại xuất hiện. Ngoài ra cũng cần lưu ý, chưa có thử nghiệm ngẫu nhiên nào chứng minh bản thân việc giảm cân có thể làm giảm tỷ lệ tử vong chung (do mọi nguyên nhân). Lợi ích nói trên được suy ra bằng cách so sánh ngang những người béo gầy khác nhau, không có nghĩa là cứ giảm cân thì sẽ giảm được chừng đó. Người muốn giảm cân không cần chú trọng đến thời điểm ăn, ăn sáng và nhịn ăn nhẹ 16:8 đều không mang lại lợi ích thêm, xem mục 6 điều 26 (Đừng trông chờ ăn sáng hoặc 16:8 giúp bạn kiểm soát cân nặng)

33. Ăn ớt từ bốn lần trở lên mỗi tuần

Tiền 0 đồngThời gian ítCần kiên trì khôngLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Không tốn tiền, cũng không chiếm thời gian.
  • Nói dễ hiểu: Trong một nghiên cứu ở Ý, người ăn ớt từ bốn lần trở lên mỗi tuần có nguy cơ tử vong thấp hơn khoảng 23% so với người hiếm khi ăn ớt, còn tử vong do bệnh tim mạch thấp hơn khoảng một phần ba.
  • Lợi ích: Một nghiên cứu ở Ý trên 2.28 vạn người, một nửa số người được theo dõi đủ 8.2 năm, tổng cộng có 1236 người qua đời. Người ăn ớt từ 4 lần trở lên mỗi tuần có nguy cơ tử vong thấp hơn khoảng 23% so với người hiếm khi ăn ớt (risk ratio 0.77, 95% CI 0.66–0.90, khoảng tin cậy). Tử vong do bệnh tim mạch thấp hơn khoảng 34% (0.66, 0.50–0.86)
  • Mức độ bằng chứng: B
  • Nguồn: Bonaccio M, Di Castelnuovo A, Costanzo S, et al. (2019). Chili Pepper Consumption and Mortality in Italian Adults. Journal of the American College of Cardiology, 74(25), 3139-3149. https://doi.org/10.1016/j.jacc.2019.09.068
  • Ghi chú: Điều còn tranh cãi là: đây là nghiên cứu theo dõi được thực hiện trong bối cảnh chế độ ăn Địa Trung Hải, người ăn cay có thể có chế độ ăn tổng thể gần với cách ăn truyền thống của địa phương hơn. Ngoài ra cũng cần lưu ý, người bị trào ngược dạ dày thực quản, bệnh trĩ hoặc hội chứng ruột kích thích có thể nặng thêm triệu chứng khi ăn cay, không cần miễn cưỡng ăn. Đây là kinh nghiệm của tác giả, chưa tìm được nghiên cứu chuyên biệt

34. Mỗi ngày uống một đến hai phần sữa hoặc sữa chua

Tiền ítThời gian ítCần kiên trì khôngLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Mỗi ngày vài tệ, không chiếm thời gian.
  • Nói dễ hiểu: Người mỗi ngày uống từ hai phần sữa hoặc sữa chua trở lên có nguy cơ tử vong thấp hơn khoảng 17% so với người không uống.
  • Lợi ích: Nghiên cứu theo dõi PURE bao phủ 21 quốc gia, 13.6 vạn người, thời gian theo dõi trung bình 9.1 năm, tổng cộng có 6796 người qua đời. Người mỗi ngày ăn từ hai phần sản phẩm sữa trở lên có nguy cơ tử vong thấp hơn khoảng 17% so với người không ăn (risk ratio 0.83, 95% CI 0.72–0.96, khoảng tin cậy), P xu hướng=0.0052
  • Mức độ bằng chứng: B
  • Nguồn: Dehghan M, Mente A, Rangarajan S, et al. (2018). Association of dairy intake with cardiovascular disease and mortality in 21 countries from five continents (PURE): a prospective cohort study. Lancet, 392(10161), 2288-2297. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(18)31812-9
  • Ghi chú: Điều còn tranh cãi là: PURE đưa vào một số lượng lớn các quốc gia có thu nhập trung bình và thấp, ở đó việc có thể uống sữa hằng ngày tự nó đã cho thấy gia cảnh khá giả, rất khó loại bỏ hoàn toàn yếu tố gây nhiễu này. Ngoài ra, người không dung nạp lactose có thể chuyển sang uống sữa chua hoặc sữa ít lactose, không cần cố uống sữa bò.

35. Không cần kiêng trứng, mỗi ngày không quá một quả là được

Tiền 0 đồngThời gian ítCần kiên trì khôngLợi ích nhỏThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Không tốn tiền, cũng không mất thời gian.
  • Nói dễ hiểu: Mỗi ngày ăn thêm nửa quả trứng nguyên quả làm nguy cơ tử vong tăng khoảng 7%. Nếu thay nửa quả này bằng lòng trắng trứng, cá, thịt gia cầm hoặc các loại hạt thì nguy cơ tử vong lại thấp hơn. Nhưng một nhóm nghiên cứu khác phát hiện rằng ăn không quá một quả trứng mỗi ngày không cho thấy mối liên quan với bệnh tim mạch, nên không cần kiêng trứng.
  • Lợi ích: Một nghiên cứu theo dõi 52.1 vạn người ở Mỹ, trong đó có tổng cộng 12.9 vạn người qua đời. Mỗi ngày ăn thêm nửa quả trứng nguyên quả làm nguy cơ tử vong tăng khoảng 7% (HR 1.07, 95% CI 1.06–1.08, đây là khoảng đáng tin cậy). Nếu thay nửa quả trứng nguyên quả này bằng lượng tương đương lòng trắng trứng, thịt gia cầm, cá, sản phẩm từ sữa hoặc các loại hạt và đậu, nguy cơ tử vong sẽ thấp hơn, đồng thời nguy cơ tử vong do ba nhóm bệnh là tim mạch, ung thư và hô hấp cũng thấp hơn. Phía phản đối: Ba nghiên cứu lớn ở Mỹ gồm tổng cộng 21.6 vạn người, thời gian theo dõi lâu nhất là 32 năm. So với những người ăn chưa đến một quả trứng mỗi tháng, những người ăn ít nhất một quả trứng mỗi ngày không có khác biệt về nguy cơ mắc bệnh tim mạch (HR 0.93, 95% CI 0.82–1.05). Trong cùng một bài nghiên cứu, khi gộp dữ liệu của 33 nhóm, tổng cộng 172 vạn người, kết quả cho thấy mỗi ngày ăn thêm một quả trứng cũng không làm thay đổi nguy cơ mắc bệnh tim mạch (RR 0.98, 0.93–1.03). Kết luận của các tác giả bài nghiên cứu là ăn tối đa một quả trứng mỗi ngày không có mối liên quan với bệnh tim mạch.
  • Mức độ bằng chứng: B
  • Nguồn: Zhuang P, Wu F, Mao L, et al. (2021). Egg and cholesterol consumption and mortality from cardiovascular and different causes in the United States: A population-based cohort study. PLoS Medicine, 18(2), e1003508. https://doi.org/10.1371/journal.pmed.1003508; Drouin-Chartier JP, Chen S, Li Y, et al. (2020). Egg consumption and risk of cardiovascular disease: three large prospective US cohort studies, systematic review, and updated meta-analysis. BMJ, 368, m513. https://doi.org/10.1136/bmj.m513; U.S. Department of Health and Human Services, U.S. Department of Agriculture (2015). 2015–2020 Dietary Guidelines for Americans, Chapter 1: "The Key Recommendation from the 2010 Dietary Guidelines to limit consumption of dietary cholesterol to 300 mg per day is not included in the 2015 edition, but this change does not suggest that dietary cholesterol is no longer important to consider", "individuals should eat as little dietary cholesterol as possible while consuming a healthy eating pattern". https://www.dietaryguidelines.gov/sites/default/files/2019-05/2015-2020_Dietary_Guidelines.pdf
  • Ghi chú: Còn tranh cãi rất lớn: cũng có những nghiên cứu theo dõi dài hạn trên số lượng lớn người, cũng như các nghiên cứu tổng hợp nhiều công trình, không phát hiện mối liên quan giữa việc ăn một quả trứng mỗi ngày và bệnh tim mạch. Hướng dẫn chế độ ăn uống của Mỹ bản năm 2015 đã bỏ giới hạn cholesterol 300 mg mỗi ngày. Nhưng tài liệu này đồng thời nói rằng điều đó không có nghĩa là cholesterol không quan trọng, mà trong điều kiện ăn uống lành mạnh thì vẫn nên ăn càng ít càng tốt. Hiện nay, ăn một quả mỗi ngày không cho thấy có mối liên quan với bệnh tim mạch. Tiêu đề dùng cụm "không quá một quả mỗi ngày" chính là dựa trên kết quả này, còn việc ăn nhiều hơn thì chưa có nghiên cứu trực tiếp kiểm chứng.

36. Nếu có điều kiện thì hãy tắm bồn, đừng chỉ tắm vòi sen

Tiền ítThời gian vừaCần kiên trì khôngLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Tốn thêm một ít tiền nước và tiền điện. Mỗi lần nửa giờ.
  • Nói dễ hiểu: Trong một nghiên cứu ở Nhật Bản, những người gần như ngày nào cũng tắm bồn có nguy cơ xảy ra biến cố tim mạch thấp hơn khoảng 28% so với những người tắm bồn chưa đến hai lần mỗi tuần, còn nguy cơ xuất huyết não thấp hơn khoảng 46%.
  • Lợi ích: Một nghiên cứu ở Nhật Bản trên 3.0 vạn người, những người tham gia từ 40 đến 59 tuổi, được theo dõi trong 19 năm, ghi nhận tổng cộng 2097 trường hợp biến cố tim mạch. So với những người tắm bồn không quá hai lần mỗi tuần, những người gần như ngày nào cũng tắm bồn có nguy cơ xảy ra biến cố tim mạch thấp hơn khoảng 28% (HR 0.72, 95% CI 0.62–0.84, đây là khoảng đáng tin cậy). Nguy cơ mắc bệnh tim vành thấp hơn khoảng 35% (0.65, 0.45–0.94). Nguy cơ đột quỵ thấp hơn khoảng 26% (0.74, 0.62–0.87). Nguy cơ xuất huyết não thấp hơn khoảng 46% (0.54, 0.40–0.73)
  • Mức độ bằng chứng: B
  • Nguồn: Ukai T, Iso H, Yamagishi K, et al. (2020). Habitual tub bathing and risks of incident coronary heart disease and stroke. Heart, 106(10), 732-737. https://doi.org/10.1136/heartjnl-2019-315752; Cơ quan Bảo vệ Người tiêu dùng Nhật Bản. Hãy cẩn thận với các tai nạn xảy ra ở người cao tuổi vào dịp cuối năm và đầu năm (trang không ghi ngày phát hành, các con số được trích dẫn từ thống kê biến động dân số năm 2024 của Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi Nhật Bản): "Số người tử vong do chết đuối và ngạt nước vì bị ngã trong bồn tắm hoặc ngã vào bồn tắm là 7,776 người trong năm Reiwa 6", "Các nguyên nhân có thể kể đến gồm huyết áp thay đổi đột ngột do chênh lệch nhiệt độ giữa phòng ấm với phòng thay đồ hoặc phòng tắm lạnh, cũng như rối loạn ý thức do thân nhiệt tăng lên vì ngâm mình quá lâu trong bồn tắm chứa nước nóng". https://www.caa.go.jp/policies/policy/consumer_safety/caution/caution_084/
  • Ghi chú: Điều còn tranh cãi là kết quả này được đưa ra từ nghiên cứu trên người Nhật Bản và trong bối cảnh văn hóa tắm bồn, trong khi phần lớn gia đình ở Trung Quốc không có điều kiện tắm bồn hằng ngày. Ngoài ra, nước không nên quá nóng và cũng không nên ngâm quá lâu. Với người cao tuổi và người mắc bệnh tim mạch hoặc bệnh mạch máu não, nước quá nóng và ngâm quá lâu ngược lại có thể nguy hiểm. Năm 2024, tại Nhật Bản có 7776 người chết đuối trong bồn tắm. Cơ quan Bảo vệ Người tiêu dùng Nhật Bản cho biết các nguyên nhân thường gặp là chênh lệch nhiệt độ lớn giữa trong nhà và phòng tắm vào mùa đông, cũng như ngâm mình quá lâu trong nước nóng. Đã uống rượu thì đừng tắm, cũng đừng đi tắm suối nước nóng hoặc xông hơi, xem mục 22 điều 11 (đã uống rượu thì đừng tắm suối nước nóng).

37. Kiểm soát giấc ngủ trưa trong vòng nửa tiếng, đừng quá một tiếng; nếu nhất thiết phải ngủ một, hai tiếng mới trụ nổi thì hãy đi kiểm tra nguyên nhân

Tiền 0 đồngThời gian ítCần kiên trì khôngLợi ích vừaThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Không tốn tiền. Chỉ cần đặt chuông báo thức trước khi ngủ, gần như không cần ý chí.
  • Nói dễ hiểu: Người ngủ trưa không quá một tiếng không có nguy cơ tử vong và mắc bệnh mạn tính cao hơn, đầu óc còn tỉnh táo hơn một chút. Người ngủ quá một tiếng có nguy cơ mắc bệnh mạch vành cao hơn khoảng 3 phần 10, nguy cơ mắc bệnh tiểu đường và béo phì cao hơn khoảng 2 phần 10. Vì vậy hãy đặt chuông báo thức, nửa tiếng thì tự đánh thức mình dậy. Nếu ngày nào cũng nhất thiết phải ngủ một, hai tiếng mới trụ nổi, đó là tín hiệu cho thấy bạn nên đi kiểm tra sức khỏe.
  • Lợi ích: Một phân tích tổng quan dạng ô đã tổng hợp 16 phân tích gộp, gồm 244 kết cục sức khỏe. Phân tích tổng quan dạng ô tức là tổng hợp lại các nghiên cứu tổng hợp đã có. Kết luận là: người ngủ trưa dưới 60 phút không có nguy cơ tử vong chung (do mọi nguyên nhân) và mắc bệnh mạn tính cao hơn, mức cải thiện năng lực nhận thức cũng rõ rệt nhất (SMD 0.69, 95% CI 0.37–1.00, đây là khoảng đáng tin cậy). Giấc ngủ trưa ngắn từ 20 đến 30 phút giúp cải thiện thành tích vận động nhiều nhất (SMD 0.99, 0.67–1.31). Người ngủ trưa quá 60 phút có nguy cơ mắc bệnh mạch vành cao hơn khoảng 30%, nguy cơ mắc bệnh tiểu đường và béo phì cao hơn khoảng 20%. Một nghiên cứu khác cho 1338 người cao tuổi trên 56 tuổi đeo đồng hồ để đo giấc ngủ trưa thực tế, không dựa vào việc tự điền bảng hỏi. Thời gian theo dõi dài nhất là 19 năm, trong thời gian đó có 926 người qua đời. Mỗi khi thời gian ngủ trưa tăng thêm 1 giờ, nguy cơ tử vong tăng khoảng 13% (HR 1.13, 95% CI 1.04–1.23). Mỗi ngày ngủ trưa thêm một lần, nguy cơ tăng khoảng 7% (HR 1.07, 1.02–1.13). Người ngủ trưa vào buổi sáng có nguy cơ cao hơn khoảng 30% so với người ngủ vào đầu giờ chiều (HR 1.30, 1.03–1.64).
  • Mức độ bằng chứng: B
  • Nguồn: Du P, Li J, Hua Z, et al. (2026). Multiple Health Outcomes of Daytime Napping: A Comprehensive Umbrella Review. Public Health Reviews. https://doi.org/10.3389/phrs.2026.1609013;Gao C, Cai R, Zheng X, et al. (2026). Objectively Measured Daytime Napping Patterns and All-Cause Mortality in Older Adults. JAMA Network Open. https://doi.org/10.1001/jamanetworkopen.2026.7938;Dashti HS et al. (2021). Genetic determinants of daytime napping and effects on cardiometabolic health. Nature Communications. https://doi.org/10.1038/s41467-020-20585-3
  • Ghi chú: Còn tranh cãi. Cả hai nghiên cứu trên đều là nghiên cứu chỉ ghi nhận, không phân nhóm. Người ngủ trưa lâu vốn đã có khả năng mắc chứng ngưng thở khi ngủ, thiếu máu, suy giáp, trầm cảm hoặc các bệnh mạn tính khác cao hơn. Vì vậy, trong chuyện "người ngủ lâu chết nhiều hơn", có bao nhiêu phần là do bản thân việc ngủ trưa gây ra thì chưa thể nói rõ. Suy luận nhân quả dùng gen (phân tích ngẫu nhiên Mendel, 45.3 vạn người cộng với 54.1 vạn người) chỉ ủng hộ một điều: ngủ trưa càng thường xuyên thì huyết áp và vòng eo hơi cao hơn. Nghiên cứu này không tìm thấy ảnh hưởng nhân quả của việc ngủ trưa đối với bệnh mạch vành và bệnh tiểu đường. Vì vậy đừng coi "ngủ trưa ít đi" là biện pháp làm giảm tỷ lệ tử vong. Phần "đi kiểm tra nguyên nhân" là khuyến nghị của tác giả, thuộc mức C: nếu ban ngày buồn ngủ đến mức phải ngủ lâu, trước hết hãy kiểm tra giấc ngủ ban đêm; nếu ngáy và bị nghẹt thở khi ngủ thì cần kiểm tra chứng ngưng thở khi ngủ, sau đó kiểm tra công thức máu và tuyến giáp. Cách dùng giấc ngủ trưa ngắn để tỉnh táo hơn xem điều 11, mục 3 (buồn ngủ vào buổi chiều thì ngủ 10 phút). Ngủ bao lâu vào ban đêm xem điều 13, mục này (mỗi đêm ngủ 7 tiếng). Cách kiểm tra và điều trị ngáy, nghẹt thở khi ngủ xem điều 27, mục 3 (chứng ngưng thở khi ngủ).

38. Sau khi thức khuya, hãy ngủ bù ngay vào tối hôm sau, đừng để dồn đến cuối tuần

Tiền 0 đồngThời gian ítCần kiên trì khôngLợi ích vừaThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Không tốn tiền. Một, hai tiếng ngủ bù vốn dĩ cũng là thời gian bạn muốn ngủ.
  • Nói dễ hiểu: Người không ngủ bù vào tối hôm sau sau khi ngủ ít có nguy cơ tử vong cao hơn khoảng 15% so với người có thời gian biểu đều đặn; người ngủ ít nghiêm trọng mà không ngủ bù có nguy cơ cao hơn khoảng 42%. Ở những người đã ngủ bù thì không thấy nguy cơ tăng. Vì vậy nếu đã thức khuya, tối hôm sau hãy lên giường sớm hơn.
  • Lợi ích: Ngân hàng Sinh học Vương quốc Anh có 85,618 người, tuổi trung bình 61.8, đeo đồng hồ để ghi lại giấc ngủ từng ngày, thời gian theo dõi trung vị là 8 năm. Trước tiên, nghiên cứu tính toán nhu cầu ngủ của mỗi người dựa trên chính người đó, rồi xác định "đêm ngủ ít", tức là ngủ ít hơn 2.5 giờ so với nhu cầu của bản thân. Đêm đầu tiên sau giai đoạn ngủ ít được gọi là "đêm ngủ bù"; nếu đêm đó ngủ nhiều hơn nhu cầu của bản thân thì được tính là đã ngủ bù. Dựa trên tiêu chí này, họ được chia thành năm kiểu. So với người có thời gian biểu đều đặn, nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân ở người ngủ ít mà không ngủ bù cao hơn khoảng 15% (HR 1.15, 95% CI 1.01–1.31, đây là khoảng đáng tin cậy). Người cộng dồn thời gian ngủ ít vượt quá 3.5 giờ mà không ngủ bù có nguy cơ cao hơn khoảng 42% (HR 1.42, 1.24–1.63). Hai nhóm đã ngủ bù đều không cho thấy mối liên quan đáng kể, trong đó nhóm ngủ bù sau khi ngủ ít có HR 1.12 (0.98–1.28). Trong nhóm vốn đã ngủ ít, người ngủ ít mà không ngủ bù có nguy cơ cao hơn khoảng 19% (1.19, 1.01–1.40), còn người ngủ ít nghiêm trọng mà không ngủ bù có nguy cơ cao hơn khoảng 38% (1.38, 1.17–1.63). Kết quả này cũng được lặp lại trong một cuộc khảo sát sức khỏe của Hoa Kỳ với 4,586 người khác.
  • Mức độ bằng chứng: B
  • Nguồn: Li X, Zhang M, Li Z, et al. (2026). Acute sleep rebound following sleep restriction is associated with reduced mortality risk. Nature Communications. https://doi.org/10.1038/s41467-026-72461-1
  • Ghi chú: Đây là nghiên cứu chỉ ghi nhận, không phân nhóm. Những người không ngủ bù có thể vốn đã bận rộn hơn hoặc sức khỏe kém hơn, nên chưa thể loại bỏ hoàn toàn yếu tố này. "Hai nhóm đã ngủ bù không thấy nguy cơ tăng" chỉ có nghĩa là chưa phát hiện được sự khác biệt; ước tính điểm của họ vẫn lớn hơn 1, nên ngủ bù không có nghĩa là mọi chuyện đã ổn. Vì vậy sau khi thức khuya, hãy nhanh chóng ngủ bù, nhưng cũng không nên vì thế mà tùy tiện thức khuya. Trong nghiên cứu này, ngủ bù có nghĩa là ngủ lâu hơn một chút vào đêm đầu tiên sau giai đoạn ngủ ít, không bao gồm việc để dồn đến cuối tuần rồi ngủ bù một lần. Việc cố định nhịp "thức khuya vào ngày làm việc, ngủ bù vào cuối tuần" thành một chu kỳ hằng tuần lại là chuyện khác, được gọi là lệch múi giờ xã hội; bản thân hiện tượng này có liên quan đến bệnh tim mạch, xem điều 13, mục này (mỗi đêm ngủ khoảng 7 tiếng, thời gian biểu cố định). Điều khuyên nên cố định giờ thức dậy, kể cả cuối tuần, xem điều 2, mục 3 (cố định giờ thức dậy, cuối tuần cũng vậy), không mâu thuẫn với điều này: điều này yêu cầu bạn lên giường sớm hơn ngay tối hôm đó, chứ không phải ngủ đến trưa hôm sau.

39. Làm ca đêm càng lâu, nguy cơ tim mạch càng cao, có thể chuyển vị trí thì nên chuyển sớm

Tiền nhiềuThời gian vừaCần kiên trì cóLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Chuyển vị trí hoặc đổi việc có thể khiến bạn kiếm được ít tiền hơn, phụ cấp ca đêm cũng không còn. Tìm việc sẽ tốn thời gian, hạ quyết tâm cũng khó. Nếu tính cả khoản này khi cân nhắc công việc, chi phí là bằng 0.
  • Nói dễ hiểu: Người làm ca đêm mắc bệnh tim mạch nhiều hơn người không làm ca đêm khoảng 13%, tử vong do bệnh tim mạch nhiều hơn khoảng 27%. Hơn nữa, làm càng lâu thì nguy cơ càng cao: cứ làm ca đêm thêm 5 năm, nguy cơ mắc bệnh tim mạch lại tăng khoảng 7%. Vì vậy, khoản này phải tính theo số năm, có thể chuyển vị trí thì nên chuyển sớm.
  • Lợi ích: Gộp kết quả của 23 nghiên cứu theo dõi, chỉ ghi nhận chứ không phân nhóm. Người làm ca đêm có nguy cơ xảy ra biến cố tim mạch cao hơn khoảng 13% (RR 1.13, 95% CI 1.10–1.16, đây là khoảng tin cậy). Tử vong do bệnh tim mạch cao hơn khoảng 27% (RR 1.27, 1.18–1.36). Xét theo số năm: cứ làm ca đêm thêm 5 năm, tỷ lệ mắc bệnh tim mạch lại tăng khoảng 7% (RR 1.07, 1.04–1.09), tử vong do bệnh tim mạch lại tăng khoảng 5% (RR 1.05, 1.03–1.06). Xét theo từng bệnh, tỷ lệ mắc bệnh mạch vành cao hơn khoảng 22% (1.22, 1.16–1.28), tử vong do bệnh mạch vành cao hơn khoảng 22% (1.22, 1.10–1.36), tử vong do bệnh tim thiếu máu cục bộ cao hơn khoảng 39% (1.39, 1.06–1.84), tử vong do đột quỵ cao hơn khoảng 49% (1.49, 1.04–2.12). Hạng mục tỷ lệ mắc đột quỵ không có ý nghĩa thống kê (1.06, 0.95–1.18).
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Xi J, Ma W, Tao Y, et al. (2025). Association between night shift work and cardiovascular disease: a systematic review and dose-response meta-analysis. Frontiers in Public Health. https://doi.org/10.3389/fpubh.2025.1668848; Esposito G, Bravi F, Santucci C, et al. (2025). Night shift work and breast cancer risk in healthcare workers: a systematic review and meta-analysis. Occupational Medicine. https://doi.org/10.1093/occmed/kqaf040; Shen QM, Li ZY, Tan YT, et al. (2026). Night shift work and risk of total and site-specific cancer: results from a prospective cohort study among Chinese men. Scandinavian Journal of Work, Environment & Health. https://doi.org/10.5271/sjweh.4290; Czeisler CA, Johnson MP, Duffy JF, et al. (1990). Exposure to bright light and darkness to treat physiologic maladaptation to night work. New England Journal of Medicine, 322(18), 1253-1259. https://doi.org/10.1056/NEJM199005033221801; Eastman CI, Stewart KT, Mahoney MP, Liu L, Fogg LF (1994). Dark goggles and bright light improve circadian rhythm adaptation to night-shift work. Sleep, 17(6), 535-543: "Both bright light and goggles were significant factors for producing circadian rhythm phase shifts. The combination of bright light plus goggles was the most effective" "Goggles were necessary for producing phase delays". https://doi.org/10.1093/sleep/17.6.535; Crowley SJ, Lee C, Tseng CY, Fogg LF, Eastman CI (2003). Combinations of bright light, scheduled dark, sunglasses, and melatonin to facilitate circadian entrainment to night shift work. Journal of Biological Rhythms, 18(6), 513-523: "With bright light during the night shift, almost all of the earlier participants achieved complete re-entrainment, and the phase delay shift was so large that darker sunglasses and melatonin could not increase its magnitude". https://doi.org/10.1177/0748730403258422
  • Ghi chú: Đây đều là các nghiên cứu chỉ ghi nhận, không phân nhóm. Những người làm ca đêm vốn đã khác người khác về việc hút thuốc, cân nặng và thu nhập, nên việc hiệu chỉnh chưa sạch. Chuyện làm ca đêm gây ung thư có bằng chứng yếu hơn nhiều so với lời đồn. Trong phân tích tổng hợp 12 nghiên cứu, 12,132 ca ung thư vú, những người từng làm ca đêm chỉ có nguy cơ cao hơn khoảng 5%, khoảng tin cậy vượt qua 1 (RR 1.05, 0.96–1.14). Nhóm làm đủ 20 năm có nguy cơ cao hơn khoảng 25% (1.25, 1.01–1.55). Nhưng sau khi tác giả phân tích ảnh hưởng, kết quả này không còn có ý nghĩa thống kê. Sau khi hiệu chỉnh khả năng thiên lệch công bố, kết quả gần bằng 1; nguyên văn của tác giả là mối liên quan này "còn lâu mới được xác lập". Trong một nghiên cứu khác theo dõi nam giới Trung Quốc trong 16.1 năm, với 8,202 ca ung thư, làm ca đêm không liên quan đến tổng số ca ung thư cũng như đa số các bệnh ung thư thường gặp. Chỉ có ung thư tuyến tụy ở nhóm cộng dồn làm từ 11 đến 20 năm là cao hơn khoảng 59% (HR 1.59, 1.09–2.31). Vì vậy, điều này được tính theo bệnh tim mạch, không tính theo ung thư. Cuốn sách không chủ trương rằng ai cũng nên rời khỏi vị trí làm ca đêm, mà chỉ đưa khoản phải trả tính theo số năm ra đây để bạn tự tính. Những người đã làm ca đêm thì trước tiên hãy sửa những gì có thể sửa: cai thuốc lá, xem điều 1 của mục này (cai thuốc lá, càng sớm càng tốt); huyết áp và mỡ máu, xem điều 12 của mục này (nếu bị cao huyết áp, mỡ máu cao thì uống thuốc đều đặn theo chỉ định của bác sĩ); cách ngủ bù sau ca đêm, xem điều 38 của mục này (sau khi thức khuya thì tối hôm sau ngủ bù). Ngoài ra còn hai biện pháp có thể thử: tập trung ăn uống vào ban ngày, đồng thời dùng ánh sáng mạnh kết hợp với việc che sáng nghiêm ngặt vào ban ngày để dời đồng hồ sinh học sang trạng thái đó. Trong thí nghiệm, biện pháp sau thực sự đã dời được đồng hồ sinh học. Dưới ánh sáng trong nhà thông thường, dù làm liền sáu ca đêm, đồng hồ sinh học vẫn không hề lay chuyển; đổi sang ánh sáng mạnh 7000 đến 12000 lux kết hợp với ban ngày gần như tối hoàn toàn thì chỉ sau bốn ngày đã đảo ngược hoàn toàn. Ban đêm phải đủ sáng, ban ngày ngủ phải che sáng nghiêm ngặt, trên đường tan ca phải đeo kính râm để chắn ánh sáng buổi sáng; các nhà nghiên cứu khuyến nghị thực hiện cả ba việc cùng nhau. Trong một thí nghiệm mô phỏng ca đêm với 50 người, ánh sáng mạnh vào ban đêm và kính râm sau khi tan ca đều có tác dụng riêng, kết hợp cả hai thì hiệu quả tốt nhất. Những người không đeo kính râm chỉ dời đồng hồ sinh học theo hướng sớm hơn, không dời được theo hướng muộn hơn; tác giả cho rằng ánh sáng ban ngày trên đường tan ca đã cản trở việc đó. Trong một thí nghiệm khác với 67 người, ở những người vốn có đồng hồ sinh học lệch sớm, gần như tất cả đều đảo ngược hoàn toàn khi có ánh sáng mạnh vào ban đêm; đổi kính râm sang loại tối hơn cũng không dời thêm được. Ở những người chỉ tiếp xúc với ánh sáng trong nhà, kính càng tối thì càng có ích. Điểm kết thúc của cả hai biện pháp chỉ dừng ở các chỉ số chuyển hóa và giấc ngủ; chưa có thử nghiệm nào đo xem làm theo có thể giảm nguy cơ tim mạch hay không. Ngày nghỉ quay lại sinh hoạt ban ngày thì đồng hồ lại bị đẩy ngược về. Liều lượng, các con số gốc và những nguồn còn lại, cùng với cách cơ thể nhận biết thời gian, đều có trong docs/Nhịp sinh học và ca đêm.md.

40. Mua dầu ăn đóng gói sẵn, có mã SC, không mua dầu lạc ép thủ công bán rời

Tiền 0 đồngThời gian ítCần kiên trì khôngLợi ích vừaThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Đổi chỗ mua, tiền gần như không thay đổi. Chỉ cần nhìn xem trên bao bì có mã giấy phép sản xuất thực phẩm bắt đầu bằng SC hay không. Cái khó là thuyết phục những người lớn tuổi vốn quen mua dầu ép thủ công.
  • Nói dễ hiểu: Lạc bị ẩm mốc sẽ sinh ra độc tố aflatoxin, đây là chất gây ung thư rõ ràng, chủ yếu gây hại cho gan. Sau khi Quảng Châu quản lý chặt các cơ sở sản xuất nhỏ, tỷ lệ người dân thường xuyên ăn dầu ép thủ công bị bất thường chức năng gan đã giảm khoảng ba phần rưỡi. Phụ nữ mang thai ở Quảng Tây ăn dầu lạc ép thủ công thì con dễ bị nhẹ cân khi sinh hơn, đồng thời cũng dễ sinh non hơn.
  • Lợi ích: Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế xếp aflatoxin vào nhóm 1 các chất gây ung thư (chắc chắn có thể khiến người ta mắc ung thư), chủ yếu là ung thư gan. Một nghiên cứu ở Quảng Châu đã đo aflatoxin B1 trong dầu lạc ép thủ công của các cơ sở sản xuất nhỏ từ 2010 đến 2022. Trung vị là 1.29 μg/kg, một nửa số mẫu nằm trong khoảng từ 0.12 đến 6.58. Sau khi địa phương ban hành quy định quản lý các cơ sở sản xuất nhỏ, độc tố trong dầu lập tức giảm 2.865 μg/kg, sau đó mỗi năm lại giảm 2.593. Tỷ lệ bất thường chức năng gan ở người dân trong khu vực thường xuyên ăn dầu ép thủ công cũng giảm theo (PR 0.650, 95% CI 0.469–0.902, khoảng tin cậy), thấp hơn khoảng 35%. Một nghiên cứu ở Quảng Tây theo dõi 1611 phụ nữ mang thai cho thấy 81.7% ăn dầu lạc ép thủ công. Tỷ số chênh về trẻ nhẹ cân khi sinh ở nhóm ăn là 1.9 (aOR 1.9, 1.1–3.2). Tỷ số chênh về sinh non là 1.8 (aOR 1.8, 1.1–3.0).
  • Mức độ bằng chứng: B
  • Nguồn: Lei J, Li Y, Wang Y, et al. (2024). The impact of small food workshops management regulations on aflatoxin B1 in home-made peanut oil and the liver function of high-consumption area residents: an interrupted time series study in Guangzhou, China. Frontiers in Public Health, 12. https://doi.org/10.3389/fpubh.2024.1484414;Zhong Y, Lu H, Jiang Y, et al. (2024). Effect of homemade peanut oil consumption during pregnancy on low birth weight and preterm birth outcomes: a cohort study in Southwestern China. Global Health Action, 17. https://doi.org/10.1080/16549716.2024.2336312;IARC (2012). Chemical Agents and Related Occupations. IARC Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans, Vol 100F. https://publications.iarc.fr/123;Ủy ban Y tế và Kế hoạch hóa gia đình Quốc gia, Tổng cục Giám sát và Quản lý Thực phẩm Dược phẩm Quốc gia (2017). "Tiêu chuẩn quốc gia về an toàn thực phẩm: Giới hạn độc tố nấm mốc trong thực phẩm" (GB 2761-2017)
  • Ghi chú: Cả hai nghiên cứu đều chỉ theo dõi ghi nhận, không có nhóm đối chứng. Điểm kết thúc của nghiên cứu ở Quảng Châu là xét nghiệm chức năng gan, không phải ung thư gan và tử vong. Trung vị độc tố trong dầu ép thủ công thực ra thấp hơn giới hạn 20 μg/kg đối với dầu lạc theo tiêu chuẩn quốc gia, rủi ro đến từ việc ăn trong nhiều năm và một số lô có hàm lượng cao. Giới hạn theo tiêu chuẩn quốc gia áp dụng cho tất cả dầu lạc, nhưng dầu đóng gói sẵn phải trải qua cấp phép sản xuất và kiểm nghiệm trước khi xuất xưởng; các cơ sở sản xuất nhỏ được quản lý theo biện pháp quản lý của từng tỉnh, nhưng được lấy mẫu kiểm tra ít hơn nhiều. Nếu lạc, ngô hoặc các loại hạt dự trữ trong nhà bị mốc thì xử lý thế nào, xem điều 46 của mục này (cả gói bị mốc thì vứt bỏ). Người hưởng lợi chính của điều này là bạn và những người trong gia đình cùng ăn cơm.

41. Nấu ăn dùng dầu thực vật thay cho mỡ lợn và bơ, không cần vì sức khỏe mà thay đổi loại dầu mua, cũng đừng kỳ vọng dầu hạt lanh bảo vệ tim

Tiền 0 đồngThời gian ítCần kiên trì một chútLợi ích vừaThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Không tốn thêm tiền. Dầu thực vật vốn đã là loại dầu chủ lực của đa số gia đình. Khó ở chỗ phải thay đổi thói quen khẩu vị dùng mỡ lợn xào菜, trộn cơm.
  • Nói dễ hiểu: Ăn ít các loại chất béo bão hòa như mỡ lợn, bơ và chuyển sang dùng dầu thực vật thì các vấn đề như bệnh tim và đột quỵ giảm khoảng 17%, nhưng chưa thấy nguy cơ tử vong chung thay đổi. Ăn nhiều hơn các thành phần chính của dầu đậu nành, dầu ngô thì chưa thấy lợi ích, cũng chưa thấy tác hại. Ăn nhiều dầu hạt lanh cũng chưa thấy nguy cơ mắc bệnh tim giảm.
  • Lợi ích: Cochrane đã tổng hợp 15 thử nghiệm ngẫu nhiên, 56,675 người, mỗi thử nghiệm kéo dài ít nhất hai năm. Ăn ít chất béo bão hòa, tổng các biến cố tim mạch giảm khoảng 17% (RR 0.83, 0.70–0.98). Tỷ lệ tử vong chung (do mọi nguyên nhân) hầu như không thay đổi (RR 0.96, 0.90–1.03), tử vong do tim mạch cũng không thay đổi (RR 0.95, 0.80–1.12). Chuyển sang chất béo không bão hòa đa (thành phần chính của dầu đậu nành, dầu ngô) hay chuyển sang carbohydrate, chưa thấy khác biệt về hiệu quả. Dữ liệu về việc chuyển sang chất béo không bão hòa đơn (thành phần chính của dầu cải, dầu ô liu) quá ít nên chưa thể nói rõ. Một bản tổng hợp khác của Cochrane gồm 19 thử nghiệm ngẫu nhiên, 6461 người, cho thấy ăn nhiều omega-6 (axit linoleic) có RR đối với tỷ lệ tử vong chung (do mọi nguyên nhân) là 1.00 (0.88–1.12), đối với các biến cố tim mạch là 0.97 (0.81–1.15), chưa thấy lợi ích cũng chưa thấy tác hại. Bản tổng hợp thứ ba gồm 86 thử nghiệm ngẫu nhiên, 162,796 người, cho thấy ăn nhiều omega-3 có nguồn gốc thực vật (thành phần chính của dầu hạt lanh, dầu tía tô) có RR đối với tỷ lệ tử vong chung (do mọi nguyên nhân) là 1.01 (0.84–1.20), đối với các biến cố bệnh mạch vành là 1.00 (0.82–1.22), về cơ bản không có tác dụng.
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Hooper L, Martin N, Jimoh OF, và cộng sự (2020). Reduction in saturated fat for cardiovascular disease. Cochrane Database of Systematic Reviews, (5), CD011737. https://doi.org/10.1002/14651858.CD011737.pub3; Hooper L, Al-Khudairy L, Abdelhamid AS, và cộng sự (2018). Omega-6 fats for the primary and secondary prevention of cardiovascular disease. Cochrane Database of Systematic Reviews, (11), CD011094. https://doi.org/10.1002/14651858.CD011094.pub4; Abdelhamid AS, Brown TJ, Brainard JS, và cộng sự (2020). Omega-3 fatty acids for the primary and secondary prevention of cardiovascular disease. Cochrane Database of Systematic Reviews, (3), CD003177. https://doi.org/10.1002/14651858.CD003177.pub5; Hội Dinh dưỡng Trung Quốc (2022). "Hướng dẫn chế độ ăn uống cho cư dân Trung Quốc (2022)". Nhà xuất bản Y tế Nhân dân
  • Ghi chú: Còn tranh cãi: Có người cho rằng omega-6 trong dầu đậu nành, dầu ngô quá nhiều sẽ thúc đẩy viêm, nên ăn ít và thay dầu. Các thử nghiệm ngẫu nhiên trong bản tổng hợp về omega-6 nói trên chưa cho thấy tác hại, chất lượng bằng chứng được các tác giả tự đánh giá là thấp. Quy mô lợi ích được xác định ở mức trung bình dựa trên việc các biến cố tim mạch giảm 17%; tỷ lệ tử vong chung (do mọi nguyên nhân) không thay đổi. Dù là loại dầu nào cũng cần kiểm soát lượng dùng, hướng dẫn chế độ ăn uống khuyến nghị mỗi người mỗi ngày dùng 25 đến 30 gam dầu ăn để nấu nướng.

42. Khi nấu ăn, chiên rán, hãy bật máy hút mùi từ lúc nhóm bếp cho đến khi nấu xong

Tiền 0 đồngThời gian ítCần kiên trì một chútLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Nhà nào đã lắp máy hút mùi thì chỉ tốn thêm một ít tiền điện. Nhà nào chưa lắp thì mua cả máy lẫn công lắp đặt sẽ tốn từ vài trăm đến hơn một nghìn tệ. Cái khó là lần nào nhóm bếp cũng phải nhớ bật, đừng thấy ồn mà tắt đi.
  • Nói dễ hiểu: Phụ nữ Trung Quốc không hút thuốc, nếu không bật hoặc rất ít khi bật máy hút mùi lúc nấu ăn thì nguy cơ mắc ung thư phổi cao khoảng gấp đôi so với người thường xuyên bật. Những người từng sống trong nhà có bếp thông gió kém cũng có nguy cơ cao hơn khoảng 50%, rõ nhất là ở các gia đình đun than.
  • Lợi ích: Gộp và tính toán 10 nghiên cứu bệnh-chứng, đối tượng đều là phụ nữ Trung Quốc không hút thuốc. Nghiên cứu bệnh-chứng là lấy người mắc ung thư phổi so với người không mắc bệnh, rồi hỏi lại về thói quen trước đây. Ở những người tiếp xúc với khói dầu mỡ khi nấu ăn, odds ratio mắc ung thư phổi khoảng 1.74 (95% CI 1.57–1.94, khoảng tin cậy). Trong đó, 4 nghiên cứu so sánh những người vừa tiếp xúc với khói dầu mỡ vừa không dùng máy hút mùi, odds ratio khoảng 2.11 (1.54–2.89). Một nghiên cứu ở Đài Loan so sánh 1302 nữ bệnh nhân ung thư phổi không hút thuốc với 1302 người không mắc bệnh. Chỉ xét những người đã nấu ăn từ mười năm trở lên. So với nhóm bật máy hút mùi trong hơn hai phần ba số năm, nhóm bật trong không quá một phần ba số năm có odds ratio khoảng 0.49 (0.32–0.76). Vì ung thư phổi là một kết cục hiếm gặp nên odds ratio và relative risk tương đương nhau. Thượng Hải có một nghiên cứu theo dõi tiến cứu, theo dõi 7.1 vạn phụ nữ không hút thuốc từ 1996 đến 2009 và phát hiện 429 ca ung thư phổi. Những người tự khai từng sống trong nhà có bếp thông gió kém có nguy cơ mắc ung thư phổi cao hơn khoảng 49% (HR 1.49, 1.15–1.95). Những người vừa đun than vừa sống trong nhà thông gió kém trên 20 năm có nguy cơ cao hơn khoảng 103% (HR 2.03, 1.35–3.05). Chỉ xét việc có từng đun than hay không thì không thấy khác biệt (HR 1.03, 0.84–1.26). Dùng loại dầu nào để nấu ăn cũng không thấy khác biệt.
  • Mức độ bằng chứng: B
  • Nguồn: Xue Y, Jiang Y, Jin S, Li Y (2016). Association between cooking oil fume exposure and lung cancer among Chinese nonsmoking women: a meta-analysis. OncoTargets and Therapy, 9, 2987-2992. https://doi.org/10.2147/OTT.S100949;Chen TY, Fang YH, Chen HL, và cộng sự (2020). Impact of cooking oil fume exposure and fume extractor use on lung cancer risk in non-smoking Han Chinese women. Scientific Reports, 10, 6774. https://doi.org/10.1038/s41598-020-63656-7;Kim C, Gao YT, Xiang YB, và cộng sự (2015). Home kitchen ventilation, cooking fuels, and lung cancer risk in a prospective cohort of never smoking women in Shanghai, China. International Journal of Cancer, 136(3), 632-638. https://doi.org/10.1002/ijc.29020
  • Ghi chú: Còn tranh cãi: Những con số ủng hộ việc bật máy hút mùi chủ yếu đến từ các nghiên cứu bệnh-chứng. Sau khi được chẩn đoán, bệnh nhân nhớ lại chuyện trước đây nên dễ khai thiếu số lần bật máy hút mùi, khiến con số có thể bị phóng đại. Trong nghiên cứu theo dõi tiến cứu ở Thượng Hải, nguy cơ tăng chủ yếu tập trung ở các gia đình vừa đun than vừa thông gió kém. Nghiên cứu đó không đưa ra được con số riêng về mức độ khác biệt giữa việc bật và không bật máy hút mùi ở các gia đình chỉ dùng gas. Vì vậy, mức độ bằng chứng chỉ được xếp B, còn lợi ích được đánh giá là lớn, dựa trên nguy cơ khoảng gấp đôi. Nấu ăn không đốt than, củi xem điều 29 của mục này (nấu ăn, sưởi ấm không đốt than và củi). Người hưởng lợi chính của điều này là người thường xuyên nấu ăn trong gia đình.

43. Nếu bốc hỏa, đổ mồ hôi trộm quanh thời kỳ mãn kinh ảnh hưởng đến cuộc sống, hãy đến khoa phụ sản đánh giá liệu pháp hormone, đừng cố chịu đựng, cũng đừng tự mua thuốc, càng đừng dùng nó để phòng bệnh tim

Tiền ítThời gian vừaCần kiên trì khôngLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vongĐối tượng phụ nữ trên 35 tuổi

  • Chi phí: Đi khám một lần tại khoa phụ sản hoặc phòng khám mãn kinh. Bác sĩ sẽ hỏi bệnh sử, xem bạn có tình trạng nào không phù hợp với việc dùng hormone hay không, nếu phù hợp thì mới kê đơn. Sau khi dùng, cần tái khám theo yêu cầu của bác sĩ. Điều khó là gạt bỏ nỗi sợ "chỉ cần đụng đến hormone là sẽ mắc ung thư", đồng thời cũng đừng nghe nói hormone có thể chống lão hóa rồi tự đi mua.
  • Nói dễ hiểu: Bốc hỏa, đổ mồ hôi trộm quanh thời kỳ mãn kinh, dùng liệu pháp hormone giúp số lần bốc hỏa giảm khoảng 75% so với dùng giả dược. Cái giá phải trả là ung thư vú, huyết khối và đột quỵ sẽ tăng lên một chút, mỗi loại tăng khoảng 8 người trên 10.000 phụ nữ mỗi năm. Những người bắt đầu dùng ở độ tuổi 50 đến 59 không bị tăng tỷ lệ tử vong chung (do mọi nguyên nhân). Không thể dùng hormone để phòng bệnh tim và chứng sa sút trí tuệ ở người cao tuổi.
  • Lợi ích: Cochrane tổng hợp 24 thử nghiệm ngẫu nhiên, với 3329 người, so sánh hormone dạng uống với giả dược. Ở những người dùng hormone, số lần bốc hỏa mỗi tuần ít hơn khoảng 75% so với nhóm dùng giả dược (95% CI 64.3–82.3, khoảng tin cậy). Mức độ nghiêm trọng của cơn bốc hỏa cũng giảm rõ rệt, odds ratio là 0.13 (OR 0.13, 0.07–0.23). Những người dùng giả dược cũng giảm khoảng 57.7% số lần bốc hỏa, vì vậy bất kỳ thứ gì được nói là có thể trị bốc hỏa đều phải được so sánh với giả dược mới được xem là có hiệu quả. Rủi ro được đánh giá dựa trên thử nghiệm ngẫu nhiên WHI của Mỹ. 16608 phụ nữ có tử cung, từ 50 đến 79 tuổi, dùng estrogen kết hợp progestogen, được theo dõi trung bình 5.2 năm. Bệnh mạch vành tăng khoảng 29% (HR 1.29, 1.02–1.63). Ung thư vú xâm lấn tăng khoảng 26% (HR 1.26, 1.00–1.59). Đột quỵ tăng khoảng 41% (HR 1.41, 1.07–1.85). Thuyên tắc phổi tăng khoảng 113% (HR 2.13, 1.39–3.25). Quy đổi thành con số tuyệt đối, cứ mỗi 10.000 phụ nữ mỗi năm thì có thêm 7 ca bệnh mạch vành, 8 ca đột quỵ, 8 ca thuyên tắc phổi và 8 ca ung thư vú xâm lấn. Đồng thời giảm 6 ca ung thư đại trực tràng và 5 ca gãy xương hông. Ở những phụ nữ đã cắt tử cung và chỉ dùng estrogen, sau tổng cộng 13 năm theo dõi, ung thư vú lại giảm khoảng 21% (HR 0.79, 0.65–0.97). Hai thử nghiệm được theo dõi tổng cộng 18 năm cho thấy tỷ lệ tử vong chung không thay đổi (HR 0.99, 0.94–1.03). Phân theo độ tuổi bắt đầu dùng thuốc, nhóm 50 đến 59 tuổi có tỷ lệ tử vong chung thấp hơn khoảng 31% trong những năm dùng thuốc (HR 0.69, 0.51–0.94). Nhóm 60 đến 69 tuổi có chỉ số là 1.04 (0.87–1.25), nhóm 70 đến 79 tuổi là 1.13 (0.94–1.36), đều không có ý nghĩa thống kê. Khi theo dõi đến 18 năm, nhóm 50 đến 59 tuổi có chỉ số là 0.89 (0.79–1.01), cũng không còn có ý nghĩa thống kê. Tổng quan Cochrane năm 2017, khi chỉ xét phụ nữ từ 50 đến 59 tuổi, cho thấy nguy cơ duy nhất tăng rõ rệt là huyết khối khi dùng kết hợp estrogen và progestogen, với nguy cơ tuyệt đối dưới 1/500. Ở phụ nữ trên 65 tuổi dùng kết hợp estrogen và progestogen, trong 4 năm, số ca sa sút trí tuệ tăng từ 9 ca lên 11 đến 30 ca trên mỗi 1.000 người. Năm 2022, Lực lượng Đặc nhiệm Dịch vụ Phòng ngừa Mỹ phản đối việc dùng hormone để phòng bệnh mạn tính (khuyến nghị mức D), với kết luận là không có lợi ích ròng.
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: MacLennan AH, Broadbent JL, Lester S, Moore V (2004). Oral oestrogen and combined oestrogen/progestogen therapy versus placebo for hot flushes. Cochrane Database of Systematic Reviews, (4), CD002978. https://doi.org/10.1002/14651858.CD002978.pub2; Writing Group for the Women's Health Initiative Investigators, Rossouw JE, Anderson GL, Prentice RL, et al. (2002). Risks and benefits of estrogen plus progestin in healthy postmenopausal women: principal results from the Women's Health Initiative randomized controlled trial. JAMA, 288(3), 321-333. https://doi.org/10.1001/jama.288.3.321; Manson JE, Chlebowski RT, Stefanick ML, et al. (2013). Menopausal hormone therapy and health outcomes during the intervention and extended poststopping phases of the Women's Health Initiative randomized trials. JAMA, 310(13), 1353-1368. https://doi.org/10.1001/jama.2013.278040; Manson JE, Aragaki AK, Rossouw JE, et al. (2017). Menopausal hormone therapy and long-term all-cause and cause-specific mortality: the Women's Health Initiative randomized trials. JAMA, 318(10), 927-938. https://doi.org/10.1001/jama.2017.11217; Marjoribanks J, Farquhar C, Roberts H, et al. (2017). Long-term hormone therapy for perimenopausal and postmenopausal women. Cochrane Database of Systematic Reviews, (1), CD004143. https://doi.org/10.1002/14651858.CD004143.pub5; US Preventive Services Task Force, Mangione CM, Barry MJ, et al. (2022). Hormone therapy for the primary prevention of chronic conditions in postmenopausal persons: US Preventive Services Task Force recommendation statement. JAMA, 328(17), 1740-1746. https://doi.org/10.1001/jama.2022.18625
  • Ghi chú: còn tranh cãi: Phụ nữ trong WHI có độ tuổi trung bình là 63, sử dụng một phác đồ uống cố định. Hiện nay, đa số người dùng ở độ tuổi ngoài 50, vừa mãn kinh và dùng thuốc chủ yếu để giảm triệu chứng, nên không hoàn toàn giống những người trong thử nghiệm. Nhóm 50 đến 59 tuổi có tỷ lệ tử vong thấp hơn, nhưng đó là kết quả khi phân tích theo nhóm tuổi, và đến năm thứ 18 thì không còn có ý nghĩa thống kê, nên không thể nói hormone giúp kéo dài tuổi thọ. Cochrane cũng nêu rõ rằng quy mô thử nghiệm chưa đủ để làm rõ nguy cơ ở phụ nữ trong vòng 10 năm sau mãn kinh. Những người sau đây thường không phù hợp để sử dụng: từng mắc ung thư vú, từng bị huyết khối, có nguy cơ mắc bệnh tim mạch cao, rất béo; cụ thể do bác sĩ đánh giá. Người còn tử cung nếu chỉ dùng estrogen thì nguy cơ ung thư nội mạc tử cung sẽ tăng, vì vậy cần đồng thời dùng progestogen. Chỉ người đã cắt tử cung mới có thể chỉ dùng estrogen. Hormone cũng có thể làm giảm gãy xương, nhưng thông thường chỉ cân nhắc khi không phù hợp sử dụng các thuốc chống loãng xương khác. Về loãng xương, trước tiên xem mục 1 điều 39 (kiểm tra mật độ xương) và mục 1 điều 40 (phát hiện loãng xương thì dùng thuốc). Quy mô lợi ích được xác định là lớn, dựa trên việc số lần bốc hỏa giảm khoảng 75%; tiêu chí cuối là triệu chứng, không phải tỷ lệ tử vong chung (do mọi nguyên nhân). Người hưởng lợi từ điều này chủ yếu là bạn, đồng thời cũng bao gồm mẹ và vợ hoặc chồng của bạn.

44. Vốn đã muốn nuôi chó thì hãy tính việc dắt chó đi dạo hằng ngày vào lượng đi bộ, đừng vì muốn sống lâu mà cố tình nuôi chó

Tiền nhiềuThời gian nhiềuCần kiên trì cóLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Nuôi chó là khoản tiền phải chi liên tục: thức ăn cho chó, vắc-xin, tẩy giun, khám chữa bệnh, làm giấy phép đều phải trả tiền, và phải chăm cho đến khi chó chết già. Mỗi ngày phải dành thời gian dắt chó đi dạo, đi công tác hoặc du lịch thì phải tìm người trông nom. Khó ở chỗ phải kiên trì hằng ngày, đã nuôi thì không thể muốn dừng là dừng. Trung Quốc không có thống kê chính thức về việc nuôi một con chó tốn bao nhiêu tiền, nên ở đây không ghi con số.
  • Nói dễ hiểu: Những người nuôi chó có xác suất tử vong trung bình thấp hơn khoảng một phần tư trong cùng thời kỳ, còn ở những người từng mắc bệnh mạch vành thì mức giảm còn nhiều hơn. Nhưng sau khi loại trừ các khác biệt khác, các nghiên cứu lớn ở Anh và Na Uy đều không thấy sự khác biệt; nuôi mèo cũng không cho thấy mối liên hệ. Vì vậy, đừng cố tình nuôi chó chỉ để sống lâu hơn; nếu vốn đã muốn nuôi thì hãy coi việc dắt chó đi dạo hằng ngày như đi bộ.
  • Lợi ích: Gộp kết quả của 10 nghiên cứu theo dõi, tổng cộng khoảng 384 vạn người, thời gian theo dõi trung bình 10.1 năm. Nguy cơ tử vong ở người nuôi chó thấp hơn khoảng 24% (RR 0.76, 95% CI 0.67–0.86, đây là khoảng tin cậy). Tử vong do bệnh tim mạch thấp hơn khoảng 31% (RR 0.69, 0.67–0.71). Trong số những người từng mắc bệnh mạch vành, người có chó ở nhà có nguy cơ thấp hơn khoảng 65% (RR 0.35, 0.17–0.69). Các tác giả nêu rõ rằng bản tổng hợp này chưa loại trừ các yếu tố khác. Một nghiên cứu đăng ký trên toàn quốc ở Thụy Điển với khoảng 343 vạn người đã loại trừ các yếu tố như thu nhập, hôn nhân. Tính chung tất cả mọi người, nguy cơ tử vong ở người nuôi chó thấp hơn khoảng 20% (HR 0.80, 0.79–0.82). Ở những người sống một mình, nuôi chó giúp nguy cơ tử vong thấp hơn khoảng 33% (HR 0.67, 0.65–0.69). Ở những người sống cùng người khác, mức giảm là khoảng 11% (HR 0.89, 0.87–0.91). Trong số bệnh nhân Thụy Điển sau nhồi máu cơ tim, nguy cơ tử vong ở người sống một mình và nuôi chó thấp hơn khoảng 33% (HR 0.67, 0.61–0.75), còn ở người sống cùng bạn đời hoặc con cái thì thấp hơn khoảng 15% (HR 0.85, 0.80–0.90). Sau đột quỵ thiếu máu cục bộ, hai con số tương ứng lần lượt là thấp hơn khoảng 27% (HR 0.73, 0.66–0.80) và 12% (HR 0.88, 0.83–0.93). Phía phản đối: 6 đợt khảo sát sức khỏe ở Anh, tổng cộng 59352 người, thời gian theo dõi trung bình 11.5 năm. Sau khi hiệu chỉnh toàn bộ, nuôi chó không liên quan đến tử vong (HR 1.03, 0.98–1.09), cũng không liên quan đến tử vong do bệnh tim mạch (HR 1.07, 0.96–1.18). Một nghiên cứu ở Na Uy theo dõi trong trung vị 18.5 năm cho thấy nguy cơ tử vong ở người nuôi chó gần như không khác biệt (HR 1.00, 0.91–1.09). Ở đó, người nuôi chó cũng không hoạt động nhiều hơn người khác. Trong dữ liệu đăng ký sinh đôi của Thụy Điển, có 34202 người được hỏi về thói quen sinh hoạt; ở nhóm này, mối liên hệ giữa nuôi chó với nguy cơ thấp hơn của bệnh tim mạch và tử vong không lặp lại được. Một nghiên cứu ở Úc theo dõi 15735 người trong 4 năm cho thấy tỷ số chênh tử vong ở người nuôi chó là 0.77 (OR 0.77, 0.59–0.99). Một phần khác biệt này có thể được giải thích bởi việc họ hoạt động nhiều hơn. Không thấy nuôi mèo, nuôi chim hay nuôi cá có liên quan đến tử vong. Tuyên bố năm 2013 của Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ cho rằng nuôi thú cưng, đặc biệt là nuôi chó, để giảm nguy cơ tim mạch "có thể hợp lý"; đây là mức khuyến nghị yếu nhất. Cùng tuyên bố đó nói rõ rằng không khuyến khích việc nhận nuôi, cứu trợ hoặc mua thú cưng chủ yếu nhằm giảm nguy cơ tim mạch.
  • Mức độ bằng chứng: B
  • Nguồn: Kramer CK, Mehmood S, Suen RS (2019). Dog ownership and survival: a systematic review and meta-analysis. Circulation: Cardiovascular Quality and Outcomes, 12(10), e005554. https://doi.org/10.1161/CIRCOUTCOMES.119.005554; Mubanga M, Byberg L, Nowak C, et al. (2017). Dog ownership and the risk of cardiovascular disease and death – a nationwide cohort study. Scientific Reports, 7, 15821. https://doi.org/10.1038/s41598-017-16118-6; Mubanga M, Byberg L, Egenvall A, Ingelsson E, Fall T (2019). Dog ownership and survival after a major cardiovascular event: a register-based prospective study. Circulation: Cardiovascular Quality and Outcomes, 12(10), e005342. https://doi.org/10.1161/CIRCOUTCOMES.118.005342; Ding D, Bauman AE, Sherrington C, et al. (2018). Dog ownership and mortality in England: a pooled analysis of six population-based cohorts. American Journal of Preventive Medicine, 54(2), 289-293. https://doi.org/10.1016/j.amepre.2017.09.012; Torske MO, Krokstad S, Stamatakis E, Bauman A (2017). Dog ownership and all-cause mortality in a population cohort in Norway: the HUNT study. PLoS ONE, 12(6), e0179832. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0179832; Taniguchi Y, Ikeuchi T, Yong J (2024). Dog, cat, bird, fish, and other pet ownership and mortality: evidence from the HILDA cohort. PLoS ONE, 19(8), e0305546. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0305546; Mubanga M, Byberg L, Egenvall A, et al. (2019). Dog ownership and cardiovascular risk factors: a nationwide prospective register-based cohort study. BMJ Open, 9(3), e023447. https://doi.org/10.1136/bmjopen-2018-023447; Levine GN, Allen K, Braun LT, et al. (2013). Pet ownership and cardiovascular risk: a scientific statement from the American Heart Association. Circulation, 127(23), 2353-2363. https://doi.org/10.1161/CIR.0b013e31829201e1
  • Ghi chú: Còn tranh cãi. Phần trên toàn là các ghi chép theo dõi, không có đối chứng theo nhóm, nên không thể suy ra rằng “nuôi chó để sống lâu”. Những người nuôi chó có thể vốn đã khỏe mạnh hơn, thích vận động hơn; người mắc bệnh hoặc khuyết tật có thể vốn không thích nuôi chó. Những khác biệt này không thể loại bỏ hoàn toàn. Trong bản tổng hợp, con số 24% đó chưa loại trừ bất kỳ yếu tố nào; ở một số nghiên cứu có hỏi về thói quen sinh hoạt, sự khác biệt đều biến mất. Trong một nghiên cứu khác của Thụy Điển, những người nuôi chó thậm chí còn bắt đầu dùng thuốc hạ huyết áp và thuốc hạ lipid máu nhiều hơn một chút. Vì vậy, cho dù nguy cơ tử vong thực sự thấp hơn thì cũng không phải nhờ huyết áp và lipid máu giảm xuống. Điều có thể áp dụng được chỉ có một việc: nếu bạn đã nuôi chó hoặc vốn đã muốn nuôi, hãy tính việc dắt chó đi dạo hằng ngày vào lượng đi bộ của mình, còn đủ hay không thì xem điều 11 của mục này (mỗi ngày đi bộ 7000–8000 bước). Việc đeo dây dắt, tiêm vắc-xin và bồi thường khi chó làm người khác bị thương xem điều 30 mục 8 (nuôi chó bắt buộc phải đeo dây dắt). Cách người cao tuổi trong nhà cầm dây dắt để tránh ngã khi dắt chó xem điều 10 mục 17 (người cao tuổi dắt chó). Quy mô lợi ích được máy móc xếp loại lớn theo con số 24% trong bản tổng hợp, nhưng con số này chưa loại trừ các yếu tố khác. Người hưởng lợi chính từ điều này là chính bạn.

45. Nếu phát hiện tiền tiểu đường (đường huyết cao nhưng chưa đến mức tiểu đường), hãy dựa vào ăn ít hơn, giảm cân, vận động nhiều hơn để trì hoãn bệnh tiểu đường, mỗi nửa năm kiểm tra lại đường huyết

Tiền 0 đồngThời gian nhiềuCần kiên trì cóLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Không tốn tiền, ăn ít hơn còn có thể tiết kiệm được một chút. Mỗi tuần hoạt động cường độ vừa phải như đi bộ nhanh ít nhất 150 phút, chia ra mỗi ngày hơn hai mươi phút. Mỗi ngày ăn ít hơn trước 400 đến 500 kilocalorie. Cái khó là phải kiên trì lâu dài; sau khi giảm cân còn phải duy trì được cân nặng. Mỗi nửa năm lấy máu kiểm tra lại một lần, đường huyết lúc đói chỉ vài chục tệ.
  • Nói dễ hiểu: Những người có đường huyết cao nhưng chưa đến mức tiểu đường, nếu ăn ít hơn, vận động nhiều hơn và giảm một chút cân nặng thì nguy cơ mắc tiểu đường có thể giảm 30% đến 60%. Thử nghiệm Đại Khánh ở Trung Quốc theo dõi trong 30 năm cho thấy những người làm như vậy có nguy cơ tử vong thấp hơn khoảng một phần tư, trung bình sống thêm khoảng một năm rưỡi. Nhưng các thử nghiệm tương tự ở Mỹ và Phần Lan không cho thấy tỷ lệ tử vong có khác biệt.
  • Lợi ích: Nghiên cứu Đại Khánh là một thử nghiệm phân nhóm ngẫu nhiên được thực hiện tại Đại Khánh, Hắc Long Giang, chia nhóm theo phòng khám. 577 người trưởng thành bị rối loạn dung nạp glucose (một dạng tiền tiểu đường) được chia vào nhóm đối chứng hoặc một trong ba nhóm can thiệp: chỉ kiểm soát chế độ ăn, chỉ tăng cường vận động, hoặc thực hiện cả hai. Can thiệp kéo dài 6 năm. Trong 6 năm, tỷ lệ tích lũy mắc tiểu đường ở nhóm đối chứng là 67.7%. Nhóm ăn kiêng là 43.8%, nhóm vận động là 41.1%, nhóm ăn kiêng kết hợp vận động là 46.0%. Sau khi loại trừ khác biệt về chỉ số khối cơ thể và đường huyết lúc đói, nguy cơ mắc tiểu đường ở ba nhóm lần lượt thấp hơn khoảng 31%, 46%, 42%. Mức giảm ở người hơi gầy và người thừa cân (lấy chỉ số khối cơ thể 25 làm mốc) gần như tương đương. Theo dõi đến 23 năm, tử vong do tim mạch ở nhóm can thiệp thấp hơn khoảng 41% (HR 0.59, 95% CI 0.36–0.96, khoảng tin cậy). Tử vong chung thấp hơn khoảng 29% (HR 0.71, 0.51–0.99). Tỷ lệ mắc tiểu đường thấp hơn khoảng 45% (HR 0.55, 0.40–0.76). Theo dõi đến 30 năm, thời điểm mắc tiểu đường ở nhóm can thiệp được đẩy lùi 3.96 năm (tính theo trung vị). Các biến cố tim mạch thấp hơn khoảng 26% (HR 0.74, 0.59–0.92). Các biến chứng vi mạch nghiêm trọng ở đáy mắt, thận và thần kinh thấp hơn khoảng 35% (HR 0.65, 0.45–0.95). Tử vong do tim mạch thấp hơn khoảng 33% (HR 0.67, 0.48–0.94). Tử vong chung thấp hơn khoảng 26% (HR 0.74, 0.61–0.89). Trung bình sống thêm 1.44 năm (0.20–2.68). Thử nghiệm DPP của Mỹ chia ngẫu nhiên 3234 người có đường huyết cao thành các nhóm. Mục tiêu của nhóm thay đổi lối sống là giảm ít nhất 7% trọng lượng cơ thể và hoạt động ít nhất 150 phút mỗi tuần. Theo dõi trung bình 2.8 năm, nguy cơ mắc tiểu đường ở nhóm thay đổi lối sống thấp hơn nhóm dùng giả dược 58% (95% CI 48%–66%). Nhóm dùng metformin thấp hơn 31% (17%–43%), kém hơn so với thay đổi lối sống. Theo dõi đến trung bình 15 năm, nhóm thay đổi lối sống vẫn thấp hơn 27% (HR 0.73, 0.65–0.83), nhưng khoảng cách thu hẹp dần qua từng năm. Theo dõi đến trung vị 21 năm, tỷ lệ tử vong chung của nhóm thay đổi lối sống không khác biệt so với nhóm dùng giả dược (HR 1.02, 0.81–1.28). Tử vong do tim mạch cũng không khác biệt (HR 1.18, 0.77–1.81). Thử nghiệm DPS của Phần Lan chia ngẫu nhiên 522 người thừa cân bị rối loạn dung nạp glucose. Trong 4 năm, tỷ lệ tích lũy mắc tiểu đường ở nhóm can thiệp là 11%, nhóm đối chứng là 23%. Trong thời gian thử nghiệm, nguy cơ thấp hơn 58%. Sau khi dừng tư vấn một-một và tiếp tục theo dõi, đến trung vị 7 năm vẫn thấp hơn 43%. Theo dõi trung bình 10.6 năm, không có khác biệt rõ rệt về tử vong chung (HR 0.57, 0.21–1.58). Bệnh tim mạch cũng không có khác biệt (HR 1.04, 0.72–1.51). "Hành động Trung Quốc Khỏe mạnh" đưa ra giới hạn như sau: đường huyết lúc đói từ 6.1 đến 7.0 mmol/L (không bao gồm 7.0) được tính là tiền tiểu đường. Đường huyết 2 giờ sau khi uống nước đường từ 7.8 đến 11.1 mmol/L (không bao gồm 11.1) cũng được tính là tiền tiểu đường. Tài liệu này khuyến nghị người thừa cân hoặc béo phì giảm chỉ số khối cơ thể xuống hoặc gần 24, hoặc giảm ít nhất 7% trọng lượng cơ thể. Mỗi ngày giảm ít nhất 400 đến 500 kilocalorie trong tổng lượng calo ăn vào, hoạt động cường độ vừa phải ít nhất 150 phút mỗi tuần. Mỗi nửa năm kiểm tra đường huyết lúc đói hoặc đường huyết 2 giờ sau ăn một lần.
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Pan XR, Li GW, Hu YH, et al. (1997). Effects of diet and exercise in preventing NIDDM in people with impaired glucose tolerance. The Da Qing IGT and Diabetes Study. Diabetes Care, 20(4), 537-544. https://doi.org/10.2337/diacare.20.4.537; Li G, Zhang P, Wang J, et al. (2014). Cardiovascular mortality, all-cause mortality, and diabetes incidence after lifestyle intervention for people with impaired glucose tolerance in the Da Qing Diabetes Prevention Study: a 23-year follow-up study. Lancet Diabetes & Endocrinology, 2(6), 474-480. https://doi.org/10.1016/S2213-8587(14)70057-9; Gong Q, Zhang P, Wang J, et al. (2019). Morbidity and mortality after lifestyle intervention for people with impaired glucose tolerance: 30-year results of the Da Qing Diabetes Prevention Outcome Study. Lancet Diabetes & Endocrinology, 7(6), 452-461. https://doi.org/10.1016/S2213-8587(19)30093-2; Knowler WC, Barrett-Connor E, Fowler SE, et al. (2002). Reduction in the incidence of type 2 diabetes with lifestyle intervention or metformin. NEJM, 346(6), 393-403. https://doi.org/10.1056/NEJMoa012512; Diabetes Prevention Program Research Group (2015). Long-term effects of lifestyle intervention or metformin on diabetes development and microvascular complications over 15-year follow-up: the Diabetes Prevention Program Outcomes Study. Lancet Diabetes & Endocrinology, 3(11), 866-875. https://doi.org/10.1016/S2213-8587(15)00291-0; Lee CG, Heckman-Stoddard B, Dabelea D, et al. (2021). Effect of Metformin and Lifestyle Interventions on Mortality in the Diabetes Prevention Program and Diabetes Prevention Program Outcomes Study. Diabetes Care, 44(12), 2775-2782. https://doi.org/10.2337/dc21-1046 (bên còn tranh cãi); Tuomilehto J, Lindström J, Eriksson JG, et al. (2001). Prevention of type 2 diabetes mellitus by changes in lifestyle among subjects with impaired glucose tolerance. NEJM, 344(18), 1343-1350. https://doi.org/10.1056/NEJM200105033441801; Lindström J, Ilanne-Parikka P, Peltonen M, et al. (2006). Sustained reduction in the incidence of type 2 diabetes by lifestyle intervention: follow-up of the Finnish Diabetes Prevention Study. Lancet, 368(9548), 1673-1679. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(06)69701-8; Uusitupa M, Peltonen M, Lindström J, et al. (2009). Ten-year mortality and cardiovascular morbidity in the Finnish Diabetes Prevention Study—secondary analysis of the randomized trial. PLoS ONE, 4(5), e5656. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0005656 (bên còn tranh cãi); Ủy ban Thúc đẩy Hành động Trung Quốc Khỏe mạnh (2019). "Hành động Trung Quốc Khỏe mạnh (2019—2030), (14) Hành động phòng chống bệnh đái tháo đường" (được Ủy ban Y tế và Sức khỏe tỉnh Hồ Nam đăng lại). https://wjw.hunan.gov.cn/wjw/ztzl/knowledge/tzggzcfg/202003/t20200303_11359594.html
  • Ghi chú: còn tranh cãi. Cả ba thử nghiệm đều cho thấy số người mắc bệnh tiểu đường giảm đi và thời điểm mắc bệnh được trì hoãn. Nhưng việc có giảm tử vong hay không thì chỉ thử nghiệm Đại Khánh quan sát thấy. Thử nghiệm Đại Khánh chỉ có 577 người, chính tác giả cũng nói số người còn ít, vì ngay từ đầu thử nghiệm được thiết kế để quan sát bệnh tiểu đường. Sau khi thử nghiệm DPP của Mỹ kết thúc, tất cả mọi người đều được mời tham gia một khóa học về lối sống đã được điều chỉnh, và nhóm dùng giả dược cũng không ngoại lệ. Tác giả thử nghiệm của Phần Lan viết rõ rằng số người tham gia có thể chưa đủ, nên không nhận ra được những khác biệt nhỏ. Vì vậy, việc trì hoãn bệnh tiểu đường là chắc chắn, còn kéo dài tuổi thọ thì vẫn chưa có kết luận. Trong các thử nghiệm của Mỹ và Phần Lan, chỉ số khối cơ thể trung bình của người tham gia đều trên 30. Người tham gia ở Đại Khánh trung bình chỉ là 25.7. Thử nghiệm chỉ khuyên những người có chỉ số khối cơ thể trên 25 giảm cân, mà cân nặng cũng không giảm bao nhiêu. Các tác giả cho rằng tác dụng chủ yếu đến từ việc thay đổi cách ăn uống và vận động nhiều hơn. Vì vậy, người không béo cũng vẫn phải thay đổi cách ăn uống và vận động nhiều hơn. Trước hết, hãy ngừng uống đồ uống có đường, xem điều 7 của mục này (không uống đồ uống có đường). Lượng vận động đã đủ hay chưa, đối chiếu điều 11 của mục này (đi bộ mỗi ngày đến 7000–8000 bước). Nên giảm cân đến mức nào, đối chiếu điều 32 của mục này (duy trì BMI ở mức 20–25). Cách kiểm tra, xem điều 8 của mục 1 (kiểm tra đường huyết lúc đói một lần). Metformin cũng có thể giúp giảm nguy cơ mắc bệnh tiểu đường, nhưng hiệu quả không bằng thay đổi lối sống; có nên dùng hay không thì do bác sĩ quyết định. Quy mô lợi ích được xếp là lớn, dựa trên tỷ lệ tử vong chung (do mọi nguyên nhân) thấp hơn khoảng 26% ở Đại Khánh, nhưng các thử nghiệm của Mỹ và Phần Lan không lặp lại được kết quả này. Người hưởng lợi chính từ điều này là chính bạn.

46. Lạc, ngô, các loại hạt và gạo, bột mì trong nhà bị mốc thì vứt cả gói, đừng lựa phần mốc ra rồi ăn phần còn lại; nhai thấy hạt có vị đắng thì lập tức nhổ ra

Tiền 0 đồngThời gian ítCần kiên trì một chútLợi ích vừaThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Vứt một gói lạc, các loại hạt hoặc một túi gạo, bột mì, tốn từ vài đến vài chục nhân dân tệ. Bình thường hãy để lương thực và các loại hạt ở nơi khô ráo, thoáng gió, râm mát, mua gói nhỏ, hạn chế tích trữ. Khó ở chỗ không nỡ vứt đi, nhất là phải thuyết phục người lớn tuổi trong nhà.
  • Nói dễ hiểu: Lạc và ngô bị mốc sẽ sinh ra aflatoxin, chất này có thể khiến người ta mắc ung thư gan. Trong một nghiên cứu ở Thượng Hải, những người phát hiện có chất độc này trong nước tiểu có nguy cơ mắc ung thư gan cao khoảng 3.4 lần so với những người không phát hiện được. Những người vừa mang virus viêm gan B vừa phát hiện có độc tố thì nguy cơ cao khoảng 59.4 lần so với những người không có cả hai yếu tố. Rất khó loại bỏ loại độc tố này bằng rang, luộc hay chiên.
  • Lợi ích: Aflatoxin là chất gây ung thư nhóm 1 do Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế quy định (đã xác định có thể khiến người ta mắc ung thư), gây ung thư gan. Chất này thường gặp nhất trong lạc và ngô, rất khó bị phá hủy bởi các cách nấu nướng thông thường như rang, luộc hay chiên. Một nghiên cứu ở Thượng Hải đã theo dõi 18244 nam giới trung niên từ năm 1986, khi tham gia mỗi người cung cấp một mẫu nước tiểu. Sau khoảng 7 vạn người-năm theo dõi, phát hiện 55 ca ung thư gan. Trong số đó, 50 ca được so sánh với 267 người không mắc bệnh thuộc cùng nhóm. Những người phát hiện có aflatoxin trong nước tiểu có nguy cơ ung thư gan cao khoảng 3.4 lần (RR 3.4, 95% CI 1.1–10.0, khoảng tin cậy). Những người dương tính với kháng nguyên bề mặt viêm gan B có nguy cơ cao khoảng 7.3 lần (2.2–24.4). Những người có cả hai yếu tố có nguy cơ cao khoảng 59.4 lần (16.6–212.0), so với những người không có cả hai yếu tố. Trong một phân tích trước đó trên cùng nhóm người, sau khi loại trừ các yếu tố viêm gan B, hút thuốc, uống rượu và trình độ học vấn, những người phát hiện có độc tố có nguy cơ cao khoảng 3.8 lần (1.2–12.2). Khải Đông, Giang Tô trước đây là khu vực có tỷ lệ ung thư gan cao; từ thập niên 1980, lương thực chính của địa phương đã được chuyển từ ngô sang gạo. Trung vị chất đánh dấu độc tố trong máu của cư dân giảm từ 19.3 pg/mg vào năm 1989 xuống mức không phát hiện được vào năm 2009 (dưới 0.5). Tỷ lệ tử vong do ung thư gan ở cư dân dưới 35 tuổi đã giảm hơn một nửa ở một số nhóm người sinh từ thập niên 1960 đến thập niên 1980. Những nhóm người này đều sinh ra trước khi trẻ sơ sinh được tiêm vắc-xin viêm gan B một cách phổ biến. Các tác giả ước tính, khoảng 65% mức giảm tử vong do ung thư gan có thể quy cho việc ăn ít độc tố hơn, trong đó 83% xảy ra ở người nhiễm viêm gan B. Theo ước tính trên toàn cầu, với cùng một lượng độc tố ăn vào, khả năng gây ung thư ở người mang virus viêm gan B cao khoảng 30 lần so với người không mang virus. Mỗi năm ở Trung Quốc có một số ca ung thư gan có thể quy cho loại độc tố này. Trong đó, khoảng 5300 đến 14400 ca xảy ra ở người mang virus viêm gan B, khoảng 1990 đến 4430 ca xảy ra ở người không mang virus.
  • Mức độ bằng chứng: B
  • Nguồn: IARC (2012). Aflatoxins. In: Chemical Agents and Related Occupations. IARC Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans, Vol 100F, 225-248. https://publications.iarc.fr/123;Qian GS, Ross RK, Yu MC, và các tác giả khác (1994). A follow-up study of urinary markers of aflatoxin exposure and liver cancer risk in Shanghai, People's Republic of China. Cancer Epidemiology, Biomarkers & Prevention, 3(1), 3-10. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/8118382/;Ross RK, Yuan JM, Yu MC, và các tác giả khác (1992). Urinary aflatoxin biomarkers and risk of hepatocellular carcinoma. Lancet, 339(8799), 943-946. https://doi.org/10.1016/0140-6736(92)91528-G;Chen JG, Egner PA, Ng D, và các tác giả khác (2013). Reduced aflatoxin exposure presages decline in liver cancer mortality in an endemic region of China. Cancer Prevention Research, 6(10), 1038-1045. https://doi.org/10.1158/1940-6207.CAPR-13-0168;Liu Y, Wu F (2010). Global burden of aflatoxin-induced hepatocellular carcinoma: a risk assessment. Environmental Health Perspectives, 118(6), 818-824. https://doi.org/10.1289/ehp.0901388;Phòng thí nghiệm Đánh giá Rủi ro về Chất lượng và An toàn Sản phẩm Có dầu thuộc Bộ Nông nghiệp và Nông thôn (Vũ Hán) (2020). Nhận diện và phòng ngừa ô nhiễm aflatoxin trong nông sản và thực phẩm. Góc Phổ biến Khoa học của Cục Giám sát Chất lượng và An toàn Nông sản thuộc Bộ Nông nghiệp và Nông thôn. https://jgs.moa.gov.cn/kptd/202011/t20201110_6356097.htm;Ủy ban Y tế và Sức khỏe tỉnh Quảng Đông (2015). Không ăn thực phẩm bị mốc, cẩn thận ngộ độc aflatoxin. https://wsjkw.gd.gov.cn/gkmlpt/content/2/2129/post_2129622.html;USDA Food Safety and Inspection Service. Molds on Food: Are They Dangerous? https://www.fsis.usda.gov/food-safety/safe-food-handling-and-preparation/food-safety-basics/molds-food-are-they-dangerous
  • Ghi chú: Các con số trong mục lợi ích tính mối liên hệ giữa "ăn vào bao nhiêu độc tố" và ung thư gan, chưa có nghiên cứu nào trực tiếp đo lường việc "vứt đồ bị mốc trong nhà" có thể làm giảm bao nhiêu ca ung thư gan. Nghiên cứu ở Thượng Hải chỉ xét nghiệm nước tiểu một lần khi tham gia nghiên cứu. Lượng ăn vào ước tính dựa trên bảng hỏi về chế độ ăn không cho thấy mối liên hệ với ung thư gan, cho thấy bảng hỏi ước tính không chính xác, cần dựa vào xét nghiệm. Đến năm 2009, chất đánh dấu độc tố trong cơ thể cư dân Khải Đông đã không còn phát hiện được. Hiện nay, lượng độc tố mà đa số gia đình ăn vào rất có thể thấp hơn nhiều so với thời đó; đây là nhận định, không có số liệu trên toàn quốc. Vì vậy, quy mô lợi ích không được máy móc xác định là lớn dựa trên mức 3.4 lần, mà theo nhận định được xác định là trung bình. Vì sao phải vứt cả gói: Ủy ban Y tế và Sức khỏe tỉnh Quảng Đông nhắc nhở rằng nếu mở túi hạt hoặc lạc ra mà ngửi thấy mùi khác thường thì phải vứt cả túi, để tránh bào tử nấm mốc phát tán khi bị rung hoặc mở ra. Thực phẩm có mùi mốc phải kiên quyết vứt bỏ. Hướng dẫn an toàn thực phẩm của Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ nêu rõ, bơ lạc, các loại đậu và các loại hạt bị mốc thì phải vứt bỏ hết; cơm, mì sợi và bánh mì đã nấu chín cũng vậy. Chỉ những loại rau cứng ít nước như bắp cải, cà rốt mới có thể cắt bỏ phần xung quanh chỗ mốc ít nhất 2.5 cm rồi ăn. Bộ Nông nghiệp và Nông thôn nhắc nhở rằng lạc bị mốc khi ăn vào miệng sẽ có vị đắng và mùi khác thường; nếu lỡ ăn phải thì phải lập tức nhổ ra và súc miệng. Nguy cơ cộng dồn rõ rệt nhất ở người mang virus viêm gan B; người chưa từng kiểm tra viêm gan B xem mục 1, điều 14 (kiểm tra hai cặp dấu ấn viêm gan B). Chuyện mua dầu xem mục này, điều 40 (không mua dầu lạc ép thủ công đóng xá từ các cơ sở nhỏ); điều này áp dụng cho lương thực và các loại hạt tích trữ trong nhà. Ngộ độc cấp tính do mộc nhĩ ngâm nở, bột gạo lên men và những thứ tương tự là do một loại độc tố khác, xem mục 1, điều 48 (không tự làm bột gạo lên men tại nhà). Các loại hạt không bị mốc vẫn đáng ăn, xem mục này, điều 22 (mỗi ngày ăn một nắm nhỏ các loại hạt). Người hưởng lợi chính từ điều này là bạn và những người trong gia đình ăn cùng bạn.

47. Đừng ăn gỏi cá, sashimi, cháo cá sống và tôm ngâm rượu làm từ cá tôm nước ngọt; nếu thường xuyên ăn thì hãy đến bệnh viện kiểm tra sán lá gan một lần, nếu phát hiện thì dùng praziquantel theo chỉ định của bác sĩ

Tiền ítThời gian ítCần kiên trì một chútLợi ích vừaThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Không ăn cá sống thì không tốn tiền, cái khó là sửa khẩu vị đã hình thành nhiều năm, khi dùng bữa cùng người khác còn phải từ chối. Nếu thường xuyên ăn thì hãy đến bệnh viện xét nghiệm phân một lần để kiểm tra trứng giun sán, chi phí tùy từng nơi. Nếu phát hiện thì dùng praziquantel theo liều bác sĩ kê, thường uống trong 1 đến 2 ngày.
  • Nói dễ hiểu: Ăn sống cá tôm nước ngọt có thể nhiễm sán lá gan. Đây là một loại ký sinh trùng được xác định là có thể gây ung thư, người nhiễm có nguy cơ mắc ung thư đường mật cao khoảng bốn đến năm lần so với người không nhiễm. Giấm, rượu và mù tạt đều không thể tiêu diệt nó một cách hiệu quả. Sau khi nhiễm, uống thuốc trong hai ngày thì hơn 90% có thể được chữa khỏi.
  • Lợi ích: Sán lá gan Trung Hoa, thường gọi là sán lá gan. Năm 2009, Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế thuộc Tổ chức Y tế Thế giới tổ chức cuộc họp đánh giá rằng nhiễm loại sán này lâu dài gây ung thư ở người. Nó có thể gây ung thư đường mật, được xếp vào nhóm 1. Trong lần đánh giá năm 1994, nó chỉ được xếp vào nhóm 2A (rất có thể gây ung thư). Gộp các nghiên cứu đã công bố để tính toán, nguy cơ mắc ung thư đường mật ở người nhiễm sán lá gan khoảng 4.8 lần. Nguyên văn là nguy cơ tương đối 4.8 (95% CI 2.8–8.4, khoảng tin cậy). Con số này cũng tính cả một loại sán lá gan khác ở Đông Nam Á. Trong cùng bài viết, viêm gan B là 2.6 lần, viêm gan C là 1.8 lần, còn sán lá gan là yếu tố mạnh nhất. Một bài tổng hợp khác bao gồm 36 nghiên cứu. Trong các nghiên cứu bệnh-chứng, tỷ số chênh của ung thư đường mật khoảng 4.37 (OR 4.37, 2.84–6.72). Trong các nghiên cứu theo dõi, con số này khoảng 10.43 lần (RR 10.43, 2.90–37.47). Viêm đường mật và viêm túi mật khoảng 7.80 lần (RR 7.80). Sỏi mật khoảng 2.42 lần (RR 2.42). Tỷ số chênh của ung thư biểu mô tế bào gan khoảng 4.69 (OR 4.69). Ung thư đường mật và ung thư biểu mô tế bào gan đều hiếm gặp, tỷ số chênh và nguy cơ tương đối tương đối gần nhau. Chưa thấy mối liên quan đáng kể với xơ gan. Nhiễm càng nặng thì các bệnh này càng nhiều. Cuộc điều tra toàn quốc từ năm 2014 đến 2015 cho thấy tỷ lệ nhiễm là 0.47%, khoảng 600 万 người. Bốn tỉnh có tỷ lệ nhiễm trên 1% là Quảng Đông, Quảng Tây, Hắc Long Giang và Cát Lâm. Dựa trên dữ liệu giám sát từ năm 2016 đến 2021 để ước tính, năm 2020 tỷ lệ trên toàn quốc khoảng 0.67%, khoảng 946 万 người. Trong đó, Quảng Tây khoảng 8.92%, Quảng Đông khoảng 2.99%. Năm 2024, Cục Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Quốc gia cùng 15 cơ quan khác đã ban hành phương án phòng ngừa và kiểm soát. Phương án lấy tỷ lệ nhiễm trung bình tại các điểm giám sát từ năm 2018 đến 2022 làm mức cơ sở. Quảng Tây 8.75%, Cát Lâm 4.38%, Hắc Long Giang 3.16%, Quảng Đông 2.95%. Năm 2026, Trung tâm Đánh giá Rủi ro An toàn Thực phẩm Quốc gia lưu ý: các loại gia vị như rượu, giấm và mù tạt không thể tiêu diệt sán lá gan một cách hiệu quả. Khi đông lạnh, cần giữ ở nhiệt độ dưới âm 20℃ liên tục ít nhất 7 ngày. Khi gia nhiệt, cần làm cho phần trung tâm của thực phẩm đạt trên 70℃ và duy trì trong hơn 10 phút. Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế cũng ghi rõ rằng cá nước ngọt đã muối hoặc hun khói vẫn có thể truyền bệnh. Về điều trị, một bài tổng hợp năm 2022 bao gồm 26 thử nghiệm với 3340 người. Cách dùng praziquantel được Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị là mỗi lần 25 miligam trên mỗi kilôgam thể trọng, ngày uống 3 lần, trong 2 ngày. Tỷ lệ chữa khỏi dự đoán đối với sán lá gan Trung Hoa là 98.5% (85.4%–99.9%).
  • Mức độ bằng chứng: B
  • Nguồn: IARC Working Group on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans (2012). Opisthorchis viverrini and Clonorchis sinensis. In: Biological Agents. IARC Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans, Vol. 100B, 341-370. https://publications.iarc.who.int/119; Shin HR, Oh JK, Masuyer E, et al. (2010). Epidemiology of cholangiocarcinoma: an update focusing on risk factors. Cancer Science, 101(3), 579-585. https://doi.org/10.1111/j.1349-7006.2009.01458.x; Xia J, Jiang SC, Peng HJ (2015). Association between liver fluke infection and hepatobiliary pathological changes: a systematic review and meta-analysis. PLoS ONE, 10(7), e0132673. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0132673; Qian MB, Chen J, Bergquist R, et al. (2019). Neglected tropical diseases in the People's Republic of China: progress towards elimination. Infectious Diseases of Poverty, 8, 86. https://doi.org/10.1186/s40249-019-0599-4; Qian MB, Huang JL, Wang L, et al. (2025). Clonorchiasis in China: geospatial modeling of the population infected and at risk, based on national surveillance. Journal of Infection, 91(1), 106528. https://doi.org/10.1016/j.jinf.2025.106528; Cục Kiểm soát Dịch bệnh Quốc gia và 15 cơ quan khác (2024). "Thông báo về việc ban hành phương án triển khai phòng chống tổng hợp các bệnh ký sinh trùng trọng điểm như bệnh sán dây chó trên toàn quốc (2024—2030)", Phụ lục 7. https://www.gov.cn/zhengce/zhengceku/202405/content_6950309.htm; Trung tâm Đánh giá Rủi ro An toàn Thực phẩm Quốc gia (2026). "Khuyến cáo về nguy cơ thận trọng khi ăn thực phẩm tươi sống nước ngọt để phòng bệnh sán lá gan" (do Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh thành phố Trùng Khánh đăng lại). https://www.cqcdc.org/index.php?a=shows&catid=179&id=3861; Qian MB, Patel C, Palmeirim MS, et al. (2022). Efficacy of drugs against clonorchiasis and opisthorchiasis: a systematic review and network meta-analysis. The Lancet Microbe, 3(8), e616-e624. https://doi.org/10.1016/S2666-5247(22)00026-X; Viện Phòng chống và Kiểm soát Bệnh Ký sinh trùng, Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Trung Quốc (2020). "Kiến thức phòng chống bệnh sán lá gan (bệnh sán lá gan Trung Quốc)" (do Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh tỉnh Quảng Đông đăng lại). https://cdcp.gd.gov.cn/jkjy/jkzt/jscbfz/content/post_3439516.html; Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh tỉnh Quảng Đông (2023). "Ăn cá sống thì còn tương lai không? Hãy cảnh giác với 'hung thủ' sán lá gan ẩn náu trong cá sống!" https://cdcp.gd.gov.cn/jkjy/jkts/content/post_4274108.html; Trung tâm An toàn Thực phẩm Hong Kong. "An toàn thực phẩm đối với sashimi cá nước ngọt". https://www.cfs.gov.hk/sc_chi/multimedia/multimedia_pub/multimedia_pub_fsf_148_01.html
  • Ghi chú: Những con số rủi ro ở trên đều xuất phát từ các nghiên cứu bệnh-chứng và hồ sơ theo dõi, không có đối chứng theo nhóm. Cũng chưa có nghiên cứu nào trực tiếp so sánh xem "xét nghiệm rồi điều trị" có thể giúp giảm số ca ung thư đường mật hay không. Ung thư đường mật vốn hiếm gặp, nên dù tỷ lệ tăng nhiều lần, phần rủi ro tăng thêm đối với mỗi người không lớn. Vì vậy, mức độ bằng chứng được xếp là B. Con số khoảng 4.8 lần là so sánh giữa người bị nhiễm và người không bị nhiễm, chứ không phải mức độ bệnh tật mà cách làm này có thể giảm được, nên quy mô lợi ích được đánh giá theo phán đoán là trung bình, giống cách xác định ở mục 46 của mục này (cả gói bị mốc thì vứt đi). Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh tỉnh Quảng Đông cho biết sán lá gan có thể sống 20 đến 30 năm trong cơ thể người. Nhiễm nhẹ thường không có triệu chứng, nên những người thường xuyên ăn cá sống đừng đợi đến khi thấy khó chịu mới đi xét nghiệm. Xét nghiệm phân tìm trứng sán là phương pháp chẩn đoán xác định; siêu âm B, CT và xét nghiệm máu chỉ có thể hỗ trợ. Praziquantel phải được bác sĩ quyết định liều dùng dựa trên cân nặng và mức độ nhiễm. Viện phòng chống bệnh ký sinh trùng nêu rõ, ở những nơi có bệnh ấu trùng sán dây lợn, trước khi dùng liều cao cần hỏi kỹ tiền sử bệnh. Điều trị khỏi nhưng tiếp tục ăn cá sống thì vẫn có thể bị nhiễm lại. Dao và thớt dùng để cắt cá sống phải để riêng với đồ ăn chín. Trong sashimi cá biển thường gặp các loại ký sinh trùng thuộc nhóm giun Anisakis. Trung tâm An toàn Thực phẩm Hong Kong khuyến nghị mua ở cửa hàng có giấy phép; người cao tuổi, trẻ em và phụ nữ mang thai không nên ăn cá sống. Trẻ em bị nhiễm sẽ bị ảnh hưởng đến sự phát triển cơ thể. Viêm gan B và viêm gan C cũng có thể gây tổn thương gan và ung thư, xem mục 14 của mục 1 (xét nghiệm 5 dấu ấn viêm gan B) và mục 45 của mục 1 (xét nghiệm kháng thể viêm gan C một lần). Người hưởng lợi từ điều này chủ yếu là chính bạn và những người thân cùng ăn cơm với bạn.