23. Học kỹ năng gì thì đáng tiền¶
Mục này tính tiền và thời gian, riêng điều 2 tính thêm tỷ lệ tử vong. Sáu điều đầu trả lời một câu hỏi: có nên học tiếp không. Điều 1 nói trước pháp luật đã gạch bỏ lựa chọn nào, điều 2 tính mối quan hệ giữa việc học và tuổi thọ, điều 3 xem trình độ học vấn của người dân cả nước đang ở mức nào. Điều 4 nói khi không học nổi thì có những khoản hỗ trợ nào, điều 5 nói nếu không đỗ phổ thông trung học thì còn con đường nào. Điều 6 biến câu hỏi "học tiếp hay đi làm" thành một bài toán, đưa ra cách tự mình tính. Bảy điều sau trả lời một câu hỏi khác: sau khi quyết định học thêm gì đó thì chọn như thế nào. Thống kê tiền lương phân theo loại nghề ở Trung Quốc rất khó kiểm chứng từng khoản qua các kênh chính thức công khai. Vì vậy, ở đây chỉ viết về những việc có thể tra được nguồn: học thêm một năm thì lương tăng khoảng bao nhiêu (còn gọi là tỷ lệ sinh lợi của giáo dục), kiểm tra chứng chỉ có hợp pháp hay không như thế nào, trợ cấp đào tạo lấy từ đâu, khi chọn kỹ năng thì xem khía cạnh nào sẽ ít dễ bị thay thế hơn. Cuốn sách này không đưa ra con số cụ thể về một nghề nào đó mỗi tháng kiếm được bao nhiêu. Điều 14 đến 19 trả lời câu hỏi thứ ba: sau khi quyết định học gì thì học thế nào để tiết kiệm thời gian. Sáu điều này tính thời gian, không quy đổi sang tiền. Điều 20 đến 23 trả lời câu hỏi thứ tư: nếu đã làm công việc kỹ thuật chuyên môn thì đăng ký chức danh nghề nghiệp ở đâu, thi thế nào, cần tránh những bẫy nào, được xét chức danh thì đáng giá bao nhiêu. Điều 24, 25 trả lời câu hỏi khi tốt nghiệp đại học thì có nên học tiếp thạc sĩ, tiến sĩ hay không. Trong nước không tìm được số liệu thu nhập đã loại bỏ khác biệt cá nhân, nên trích dẫn nghiên cứu của Anh.
Các điều trong mục này được chia thành những nhóm chủ đề sau (trong ngoặc là số điều).
Có nên học tiếp không: chưa đủ 16 tuổi thì không thể đi làm (điều 1), việc học có ích hay không được tính vào tỷ lệ tử vong (điều 2), cơ cấu trình độ học vấn cả nước (điều 3), không học nổi thì trước hết tính theo chính sách (điều 4), con đường dành cho người không đỗ phổ thông trung học (điều 5), học tiếp hay đi làm được tính thành một bài toán (điều 6).
Học gì và chọn thế nào: lợi ích của việc được học thêm một năm (điều 7), trước khi thi lấy chứng chỉ hãy tra danh mục chứng chỉ nghề nghiệp (điều 8), đào tạo thì đi theo kênh trợ cấp của chính phủ (điều 9), chọn những kỹ năng cần thao tác và phán đoán tại hiện trường (điều 10), xem kỹ năng có đánh giá theo cấp bậc hay không (điều 11), tra danh mục nghề đang thiếu nhân lực tại địa phương (điều 12), chọn chương trình có chu kỳ ngắn và có thể đi làm ngay (điều 13).
Học thế nào để tiết kiệm thời gian: học xong thì gấp sách lại và tự kiểm tra (điều 14), chia thời gian ra trong vài ngày (điều 15), đừng coi việc đánh dấu trọng điểm là cách học chính (điều 16), luyện đan xen nhiều dạng bài (điều 17), đừng chọn cách học dựa trên kiểu thị giác hay thính giác (điều 18), nội dung cần học thuộc thì ra đề để tự kiểm tra (điều 19).
Xét chức danh nghề nghiệp: xét chức danh nghề nghiệp thì tìm kênh đăng ký (điều 20), chức danh kế toán sơ cấp và trung cấp dựa vào kỳ thi thống nhất (điều 21), đừng tìm trung gian xét hộ (điều 22), có chức danh nghề nghiệp không đồng nghĩa với được tăng lương (điều 23).
Học cao học, tiến sĩ: tốt nghiệp đại học có nên học tiếp thạc sĩ hay không (điều 24), tốt nghiệp thạc sĩ có nên học tiếp tiến sĩ hay không (điều 25).
1. Chưa đủ 16 tuổi thì không có lựa chọn "đi làm": đơn vị tuyển bạn sẽ bị phạt 5000 tệ mỗi tháng, nơi nào dám tuyển đều là nơi sử dụng lao động chui¶
- Chi phí: không tốn tiền. Hãy dành một phút tính xem mình bao nhiêu tuổi.
- Nói dễ hiểu: Tốt nghiệp trung học cơ sở thường ở độ tuổi 15 đến 16, vừa đúng ngưỡng của điều này. Chưa đủ 16 tuổi, ngoại trừ trường hợp các đơn vị văn nghệ, thể thao tuyển đặc cách, đơn vị tuyển bạn là vi phạm pháp luật; với mỗi lao động trẻ em được sử dụng, mỗi tháng sẽ bị phạt 5000 tệ. Vì vậy, nơi nào chịu tuyển bạn đều là đơn vị sử dụng lao động trái pháp luật. Nếu thật sự xảy ra chuyện, theo quy định, tiền thuốc men và tiền bồi thường sẽ do đơn vị này chịu.
- Lợi ích: Điều 11 "Luật Giáo dục bắt buộc": "Mọi trẻ em đủ sáu tuổi, cha mẹ hoặc người giám hộ hợp pháp khác của trẻ đều phải đưa trẻ đến trường để tiếp nhận và hoàn thành giáo dục bắt buộc". Điều 14: "Cấm đơn vị sử dụng lao động tuyển trẻ em, thiếu niên trong độ tuổi phải tiếp nhận giáo dục bắt buộc". Điều 58: nếu không có lý do chính đáng mà không đưa trẻ em, thiếu niên trong độ tuổi đi học đến trường theo quy định của luật này, chính quyền nhân dân cấp thị trấn, xã tại địa phương hoặc cơ quan hành chính giáo dục của chính quyền nhân dân cấp huyện sẽ "tiến hành phê bình, giáo dục và yêu cầu sửa đổi trong thời hạn nhất định". Điều 2 "Quy định cấm sử dụng lao động trẻ em": cơ quan nhà nước, đoàn thể xã hội, đơn vị sự nghiệp, đơn vị tư nhân phi doanh nghiệp hoặc hộ kinh doanh cá thể "đều không được tuyển người chưa đủ 16 tuổi". Điều 6: "xử phạt theo mức 5000 tệ mỗi tháng cho mỗi lao động trẻ em được sử dụng"; nếu quá hạn mà không sửa đổi thì phạt 1 chục nghìn tệ mỗi người mỗi tháng. Điều 7: người giới thiệu lao động trẻ em đi làm, "phạt 5000 tệ cho mỗi người được giới thiệu". Điều 10: nếu lao động trẻ em mắc bệnh hoặc bị thương, đơn vị sử dụng lao động "phải chịu trách nhiệm đưa đến cơ sở y tế để điều trị, đồng thời chịu toàn bộ chi phí y tế và sinh hoạt trong thời gian điều trị"; nếu bị thương tật hoặc tử vong thì còn phải bồi thường một lần. Điều 13 chỉ để lại một ngoại lệ: các đơn vị văn nghệ, thể thao được cha mẹ hoặc người giám hộ khác đồng ý thì có thể tuyển người làm văn nghệ chuyên nghiệp, vận động viên chưa đủ 16 tuổi (toàn quốc).
- Mức độ bằng chứng: A
- Nguồn: Ủy ban Thường vụ Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc (2018). "Luật Giáo dục bắt buộc" (sửa đổi lần thứ hai năm 2018, điều 11, 14, 58). http://www.moe.gov.cn/jyb_sjzl/sjzl_zcfg/zcfg_jyfl/202110/t20211029_575949.html (do Bộ Giáo dục đăng); Quốc vụ viện (2002). "Quy định cấm sử dụng lao động trẻ em" (Lệnh Quốc vụ viện số 364, điều 2, 6, 7, 10, 13). http://www.gov.cn/gongbao/content/2002/content_61798.htm
- Ghi chú: Người hưởng lợi là chính mình. Đủ 16 tuổi thì đi làm là hợp pháp. Trước khi đi làm, nếu muốn học một nghề, có thể dùng các khía cạnh trong điều 10 của mục này (chọn kỹ năng chống tự động hóa) để xem xét trước. Mục 19 nói về tiền làm thêm giờ, nghỉ phép hằng năm và chế độ tai nạn lao động; điều kiện tiên quyết là có quan hệ lao động và có bằng chứng. Nếu lao động trẻ em bị thương, theo điều 10 của "Quy định cấm sử dụng lao động trẻ em", đơn vị sử dụng lao động phải chịu toàn bộ chi phí y tế và sinh hoạt trong thời gian điều trị; nếu bị thương tật hoặc tử vong thì còn phải bồi thường một lần
2. Đưa cả câu hỏi "đọc sách có ích không" vào bài toán tỷ lệ tử vong: mỗi năm học thêm, nguy cơ tử vong ở người trưởng thành giảm khoảng 1.9%¶
- Chi phí: Không tốn tiền. Cái phải bỏ ra là thời gian và công sức để học thêm vài năm; phần học phí xem điều 4 của mục này (học phí và trợ cấp học tập ở trường trung cấp nghề). Cái khó là phải tiếp tục học mãi, không bỏ cuộc giữa chừng.
- Nói dễ hiểu: Mỗi năm học thêm, nguy cơ tử vong sau khi trưởng thành trung bình thấp hơn khoảng 1.9%. Mức này rõ nhất ở người từ 18 đến 49 tuổi: mỗi năm học thêm giảm khoảng 2.9%; ở người trên 70 tuổi chỉ giảm 0.8%. Những người có thể học mãi thường vốn đã có điều kiện tốt hơn, nên không thể phân biệt được trong đó có bao nhiêu là tác dụng của bản thân việc học.
- Lợi ích: Các tác giả tìm lại rồi gộp những nghiên cứu trước đây để tính chung (tổng quan hệ thống và phân tích gộp). Phạm vi tìm kiếm từ tháng 1 năm 1980 đến tháng 5 năm 2023, cuối cùng đưa vào 603 nghiên cứu, tại 70 địa điểm thuộc 59 quốc gia, với 10355 lần quan sát. Giáo dục và tỷ lệ tử vong ở người trưởng thành (tử vong do tất cả các nguyên nhân cộng lại) có mối quan hệ liều - đáp ứng (học càng nhiều thì giảm càng nhiều). Mỗi năm học thêm, nguy cơ tử vong trung bình giảm 1.9% (khoảng không chắc chắn 95% là 1.8–2.0, giá trị thực nhìn chung nằm trong khoảng này). Ở người từ 18 đến 49 tuổi, mỗi năm học thêm giảm 2.9% (2.8–3.0). Ở người trên 70 tuổi, giảm 0.8% (0.6–1.0). Không thấy sự khác biệt giữa nam và nữ. Khi phân tích riêng theo mức độ phát triển của quốc gia (chỉ số nhân khẩu - xã hội), cũng không thấy sự khác biệt
- Mức độ bằng chứng: A (còn tranh cãi)
- Nguồn: IHME-CHAIN Collaborators (2024). Effects of education on adult mortality: a global systematic review and meta-analysis. The Lancet Public Health, 9(3), e155-e165. https://doi.org/10.1016/S2468-2667(23)00306-7
- Ghi chú: Còn tranh cãi. Chính tác giả báo cáo có thiên lệch xuất bản (p<0.0001), nghĩa là những nghiên cứu có kết quả đẹp dễ được công bố hơn. Kết quả giữa các nghiên cứu cũng khác nhau khá xa. Tất cả các nghiên cứu được đưa vào đều là nghiên cứu quan sát theo dõi, chứ không phải thử nghiệm chia người thành các nhóm. Số năm đi học bị trộn lẫn với điều kiện gia đình, khu vực và nghề nghiệp. Không thể phân biệt trong 1.9% này có bao nhiêu là do bản thân việc học mang lại, có bao nhiêu là do "những người có thể học mãi vốn đã có điều kiện tốt". Những trường hợp quan hệ nhân quả ngược cũng không thể tách ra. Người mắc bệnh hoặc có vấn đề tâm lý từ nhỏ dễ bỏ học hơn, đồng thời cũng dễ chết sớm hơn. Điều này khiến tác dụng của việc học trông có vẻ lớn hơn thực tế. Vì vậy, nghiên cứu này có thể chứng minh khá thuyết phục rằng "học nhiều hơn và sống lâu hơn có xu hướng đi cùng nhau", nhưng không có nghĩa là "bạn đi học thì có thể kéo dài tuổi thọ thêm 1.9%". Quy mô lợi ích được xếp là nhỏ: thông thường người đọc chỉ đứng trước lựa chọn học thêm ba bốn năm; tính theo 1.9% mỗi năm thì cộng lại chưa đến một phần mười, theo ranh giới của toàn cuốn sách chỉ tính là nhỏ. Người hưởng lợi là bản thân
3. Trước khi phán đoán "bằng cấp có mất giá hay không", hãy xem cơ cấu trình độ học vấn trên cả nước: trong mỗi 100000 người chỉ có 15467 người có trình độ đại học (tổng điều tra dân số năm 2020, ước tính lấy mẫu năm 2025 khoảng 19%)¶
- Chi phí: Không tốn tiền. Chỉ cần nhìn qua những con số bên dưới.
- Nói dễ hiểu: Trong cuộc tổng điều tra dân số năm 2020, số người trên cả nước học đến cao đẳng chuyên nghiệp trở lên chiếm khoảng 15%. Ước tính từ cuộc điều tra lấy mẫu năm 2025 là khoảng 19%, tăng thêm vài điểm phần trăm trong năm năm. Ở cả hai lần, người có trình độ trung học cơ sở là đông nhất. Người từ 15 tuổi trở lên trung bình chỉ học 9.91 năm, vừa quá mức tốt nghiệp trung học cơ sở. Vì vậy, trình độ trung học cơ sở là nhóm có số người đông nhất ở Trung Quốc, không thể nói là khan hiếm.
- Lợi ích: Thời điểm tiêu chuẩn của Tổng điều tra dân số toàn quốc lần thứ bảy là ngày 1 tháng 11 năm 2020. Trong dân số cả nước, có 218360767 người có trình độ đại học (cao đẳng chuyên nghiệp trở lên). Trung học phổ thông (bao gồm trung cấp chuyên nghiệp) có 213005258 người. Trung học cơ sở có 487163489 người. Tiểu học có 349658828 người. So với Tổng điều tra dân số toàn quốc lần thứ sáu năm 2010, trong mỗi 100000 người, số người có trình độ đại học tăng từ 8930 người lên 15467 người. Trung học phổ thông tăng từ 14032 người lên 15088 người. Trung học cơ sở giảm từ 38788 người xuống 34507 người. Tiểu học giảm từ 26779 người xuống 24767 người. Số năm được giáo dục trung bình của dân số từ 15 tuổi trở lên tăng từ 9.08 năm lên 9.91 năm. Tỷ lệ mù chữ giảm từ 4.08% xuống 2.67%. Thời điểm tiêu chuẩn của cuộc điều tra lấy mẫu 1% dân số toàn quốc năm 2025 là ngày 1 tháng 11 năm 2025, với mẫu 2052 vạn người. Dựa trên mẫu, ước tính dân số cả nước là 140545 vạn người. Trong đó, đại học (cao đẳng chuyên nghiệp trở lên) là 27233 vạn người, trung học phổ thông (bao gồm trung cấp chuyên nghiệp) là 24272 vạn người, trung học cơ sở là 45283 vạn người, tiểu học là 33122 vạn người. Bản công báo không đưa ra con số trên mỗi 100000 người. Tự quy đổi theo tổng dân số, đại học chiếm khoảng 19.4%, trung học cơ sở khoảng 32.2%, vẫn là nhóm có số người đông nhất
- Mức độ bằng chứng: A
- Nguồn: Tổng cục Thống kê, Văn phòng Nhóm lãnh đạo Tổng điều tra dân số toàn quốc lần thứ bảy của Quốc vụ viện (2021). "Bản công báo Tổng điều tra dân số toàn quốc lần thứ bảy (số 6) — Tình hình trình độ học vấn của dân số". https://www.stats.gov.cn/sj/tjgb/rkpcgb/qgrkpcgb/202302/t20230206_1902006.html; Tổng cục Thống kê (2026). "Bản công báo về những số liệu chính của cuộc điều tra lấy mẫu 1% dân số toàn quốc năm 2025". https://www.stats.gov.cn/sj/zxfb/202605/t20260522_1963788.html
- Ghi chú: Những con số này chỉ cho biết bằng cấp có khan hiếm trong dân số hay không. Một người cụ thể học hành có đáng hay không thì phải tự tính theo phương pháp ở điều 6 của mục này (tính chuyện đi học hay đi làm). Cũng cần lưu ý: Tổng điều tra dân số tính toàn bộ dân số cả nước, người già và trẻ em đều được tính, không phải lực lượng lao động, cũng không phải những người cùng tuổi với bạn. Bản công báo không đưa ra số liệu phân theo độ tuổi. Xét việc số người có trình độ đại học trong mỗi 100000 người tăng hơn 70% từ năm 2010 đến năm 2020, tỷ lệ trong nhóm người trẻ rất có thể cao hơn con số của cả nước, đây là suy ra. Vì vậy, lấy con số của cả nước so với những người cùng tuổi sẽ đánh giá quá cao lợi thế của mình. Điều mà số liệu này có thể cho thấy là: xét trong toàn bộ dân số cả nước, trình độ đại học vẫn là thiểu số. Số liệu năm 2025 là số ước tính từ điều tra lấy mẫu, còn tổng điều tra dân số là điều tra toàn bộ từng hộ gia đình, nên thước đo của hai bên khác nhau. Vì vậy, đặt hai nhóm số liệu cạnh nhau, không dùng số liệu mới thay cho số liệu cũ. 19.4% và 32.2% là tự tính dựa trên số người và tổng dân số trong bản công báo. Người hưởng lợi là bản thân
4. "Không học nổi" trước hết hãy tính theo chính sách: học phí trường trung cấp nghề công lập phần lớn đã được miễn cho học sinh nông thôn và học sinh khó khăn, trợ cấp học tập 2300 tệ, khoản vay hỗ trợ học tập mỗi năm tối đa 2 vạn tệ¶
- Chi phí: Không tốn tiền. Trước khi nhập học, đến hỏi một lần tại cơ quan quản lý hỗ trợ học sinh của trường, nộp hồ sơ một lần.
- Nói dễ hiểu: Trong các trường trung cấp nghề công lập, học sinh nông thôn, học sinh thành thị học các chuyên ngành liên quan đến nông nghiệp và học sinh có hoàn cảnh gia đình khó khăn đã được miễn học phí. Trợ cấp học tập dành cho trung cấp nghề và trung học phổ thông từ mùa xuân năm 2025 là 2300 tệ mỗi năm. Học đại học thì trợ cấp học tập là 3700 tệ mỗi năm, khoản vay hỗ trợ học tập mỗi năm có thể vay tối đa 2 vạn tệ. Khi không đủ tiền, trước hết hãy tính các khoản này một lượt rồi mới quyết định có nên nghỉ học đi làm hay không.
- Lợi ích: Chính sách miễn học phí trung cấp nghề công lập bắt đầu từ học kỳ mùa thu năm 2012. Nguyên văn là "miễn học phí cho tất cả học sinh nông thôn (bao gồm học sinh ở huyện và thị trấn), học sinh thành thị học các chuyên ngành liên quan đến nông nghiệp và học sinh có hoàn cảnh kinh tế gia đình khó khăn trong số học sinh có hồ sơ học tập chính thức toàn thời gian năm nhất, năm hai và năm ba đang học tại các trường trung cấp nghề công lập (ngoại trừ học sinh các chuyên ngành biểu diễn liên quan thuộc nhóm nghệ thuật)". Năm 2024 đã điều chỉnh chính sách hỗ trợ học sinh. Trợ cấp học tập quốc gia dành cho sinh viên cao đẳng và đại học chính quy được nâng từ 3300 tệ mỗi sinh viên mỗi năm lên 3700 tệ. Học bổng Khích lệ Quốc gia được nâng từ 5000 tệ lên 6000 tệ. Hai khoản này được thực hiện từ học kỳ mùa thu năm 2024 (học bổng Khích lệ được thực hiện từ năm 2024). Trợ cấp học tập quốc gia dành cho các trường trung cấp nghề và trợ cấp học tập quốc gia dành cho trung học phổ thông đều được nâng từ 2000 tệ mỗi sinh viên mỗi năm lên 2300 tệ, thực hiện từ học kỳ mùa xuân năm 2025. Khoản vay hỗ trợ học tập quốc gia cũng được điều chỉnh, từ học kỳ mùa thu năm 2024. Sinh viên cao đẳng và đại học chính quy "hạn mức đăng ký khoản vay mỗi người mỗi năm được nâng từ không quá 16000 tệ lên không quá 20000 tệ". Học viên cao học "được nâng từ không quá 20000 tệ lên không quá 25000 tệ". Lãi suất là lãi suất niêm yết thị trường của khoản vay (LPR) cùng kỳ, cùng cấp trừ 70 điểm cơ bản (thấp hơn 0.7 điểm phần trăm) (toàn quốc)
- Mức độ bằng chứng: A
- Nguồn: Bộ Tài chính, Ủy ban Cải cách và Phát triển, Bộ Giáo dục, Bộ Nhân lực và An sinh xã hội (2012). "Ý kiến về việc mở rộng phạm vi chính sách miễn học phí giáo dục trung cấp nghề và tiếp tục hoàn thiện chế độ trợ cấp học tập quốc gia" (Tài giáo [2012] số 376). http://www.gov.cn/gongbao/content/2013/content_2332779.htm; các cơ quan hữu quan của Bộ Tài chính, Bộ Giáo dục, Bộ Nhân lực và An sinh xã hội (2024). "Trả lời phỏng vấn phóng viên về những vấn đề liên quan đến việc điều chỉnh chính sách hỗ trợ học sinh". https://www.gov.cn/zhengce/202410/content_6983672.htm; Bộ Tài chính, Bộ Giáo dục, Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc, Tổng cục Giám sát Tài chính (2024). "Thông báo về việc điều chỉnh và hoàn thiện các chính sách liên quan đến khoản vay hỗ trợ học tập quốc gia" (Tài giáo [2024] số 188). https://www.gov.cn/zhengce/zhengceku/202411/content_6984812.htm
- Ghi chú: Người hưởng lợi là bản thân và con cái. Những ai được miễn học phí cụ thể, trợ cấp học tập được chia thành mấy mức đều do từng tỉnh quy định. Trường dân lập được trợ cấp theo tiêu chuẩn của chuyên ngành tương tự tại trường công lập ở địa phương, phần chênh lệch vẫn phải tự trả, vì vậy trước khi nhập học cần đối chiếu lại một lượt theo văn bản của địa phương. Khoản vay hỗ trợ học tập là khoản vay chứ không phải trợ cấp, sau khi tốt nghiệp phải hoàn trả. Nhưng nó tách việc "hiện tại không lấy đâu ra học phí" và việc "mấy năm này có đáng hay không" thành hai chuyện khác nhau, trước hết đừng coi thiếu tiền là kết luận. Mục 7 đã viết về trợ cấp đào tạo và cứu trợ tạm thời trong thời gian thất nghiệp, nếu gia đình thực sự bị mất nguồn thu thì trước hết hãy đi xin những khoản đó
5. Không đỗ trung học phổ thông không có nghĩa là hết đường: trung cấp nghề có tuyển sinh liên thông và kỳ thi riêng, tuyển dụng vị trí kỹ năng trong đơn vị sự nghiệp còn có thể hạ yêu cầu về trình độ học vấn¶
- Chi phí: Không tốn tiền. Trước khi điền nguyện vọng thi vào trung học cơ sở, tra cứu một lần nền tảng tuyển sinh giáo dục nghề nghiệp của tỉnh mình.
- Nói dễ hiểu: Luật Giáo dục nghề nghiệp năm 2022 ghi rõ: giáo dục nghề nghiệp và giáo dục phổ thông có vị thế quan trọng như nhau. Trung cấp nghề có thể tuyển sinh liên thông với cao đẳng nghề, cao đẳng nghề còn phải dành một phần chỉ tiêu tuyển sinh hoặc tổ chức kỳ thi riêng để chuyên tuyển học sinh tốt nghiệp trường nghề. Đơn vị sử dụng lao động cũng không được đặt rào cản ngăn bạn chỉ vì bạn tốt nghiệp trường nghề. Điểm không đủ để vào trung học phổ thông chỉ là đổi sang một con đường khác, chứ không phải dừng lại ở trình độ tốt nghiệp trung học cơ sở.
- Lợi ích: "Luật Giáo dục nghề nghiệp" (có hiệu lực từ ngày 1 tháng 5 năm 2022), Điều 3: "Giáo dục nghề nghiệp là loại hình giáo dục có vị thế quan trọng ngang bằng với giáo dục phổ thông". Điều 37: Trường trung cấp nghề "có thể, theo các quy định liên quan của Nhà nước, thực hiện tuyển sinh và đào tạo liên thông với giáo dục cao đẳng nghề ở các chuyên ngành liên quan". Trường cao đẳng nghề "có thể, theo các quy định liên quan của Nhà nước, áp dụng phương thức đánh giá kết hợp tố chất văn hóa và kỹ năng nghề nghiệp để tuyển sinh". Cơ quan hành chính giáo dục cấp tỉnh trở lên phải xây dựng nền tảng tuyển sinh thống nhất cho giáo dục nghề nghiệp, tổng hợp và công bố trường học, việc bố trí chuyên ngành và tình hình tuyển sinh, đồng thời cung cấp dịch vụ tra cứu và đăng ký dự thi. Điều 53: "Học sinh trường nghề được hưởng cơ hội bình đẳng với học sinh trường phổ thông cùng cấp trong các phương diện học lên, việc làm, phát triển nghề nghiệp và các phương diện khác". Trường cao đẳng nghề và trường đại học phổ thông thực hiện giáo dục nghề nghiệp "phải xác định tỷ lệ tương ứng trong chỉ tiêu tuyển sinh hoặc áp dụng phương thức thi riêng để chuyên tuyển sinh viên tốt nghiệp trường nghề". "Đơn vị sử dụng lao động không được đặt ra các điều kiện đăng ký, tuyển dụng, thuê mướn gây cản trở việc làm bình đẳng và cạnh tranh công bằng của người tốt nghiệp trường nghề". Trong tuyển dụng công khai của đơn vị sự nghiệp, đối với các vị trí có yêu cầu về cấp độ kỹ năng nghề nghiệp thì "có thể hạ thích đáng yêu cầu về trình độ học vấn" (toàn quốc)
- Mức độ bằng chứng: A
- Nguồn: Ủy ban Thường vụ Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc (2022). "Luật Giáo dục nghề nghiệp" (sửa đổi năm 2022, Điều 3, 37, 53). http://www.moe.gov.cn/jyb_sjzl/sjzl_zcfg/zcfg_jyfl/202204/t20220421_620064.html (do Bộ Giáo dục đăng)
- Ghi chú: Người hưởng lợi là bản thân và con cái. Đây là những con đường được pháp luật quy định, không phải bảo đảm được tuyển. Những chuyên ngành nào có đào tạo liên thông, tuyển sinh riêng dành bao nhiêu tỷ lệ, kỳ thi tuyển sinh giáo dục nghề nghiệp thi những môn nào đều do từng tỉnh quy định. Trước khi điền nguyện vọng, nhất định phải tra cứu nền tảng tuyển sinh giáo dục nghề nghiệp và kế hoạch tuyển sinh của tỉnh mình trong năm đó, đừng suy ra từ kinh nghiệm của tỉnh khác. Khi chọn chuyên ngành trung cấp nghề, hãy dùng các tiêu chí trong điều 10 của mục này (chọn kỹ năng khó bị tự động hóa) để xem xét một lượt: những chuyên ngành phải đến hiện trường, có môi trường không theo tiêu chuẩn sẽ khó bị thay thế hơn. Khi chọn trường, chỉ cần xem trường đó có nằm trong kế hoạch tuyển sinh giáo dục nghề nghiệp của tỉnh mình trong năm đó hay không. Sau đó, hãy kiểm tra chứng chỉ mà trường cấp theo ba bước ở điều 8 (kiểm tra chứng chỉ có nằm trong danh mục hay không). Trong quảng cáo tuyển sinh, hễ cam kết "bao phân công việc làm", "đảm bảo đỗ" thì tuyệt đối không chọn
6. Biến “học tiếp hay đi làm” thành một bài toán: so tiền lương ba năm đi làm sớm kiếm được với khoản chênh lệch thu nhập hằng năm trong vài chục năm sau do học tiếp mang lại¶
- Chi phí: Không tốn tiền. Ngồi xuống tính một lần, khoảng nửa tiếng.
- Nói dễ hiểu: Đi làm trước thì có thể kiếm lương sớm vài năm, nhưng khoản tiền này chỉ nhận một lần. Học tiếp thì từ đó về sau, mỗi năm đều kiếm được nhiều hơn người không học tiếp một khoản, và nhận liên tục trong ba bốn chục năm. Vì vậy, phải đặt hai khoản tiền này cạnh nhau để so sánh. Ở đô thị Trung Quốc, học thêm một năm thì thu nhập một năm cao hơn khoảng 4.0% đến 10.2%, nhưng đây là số liệu trước năm 2001, chỉ có thể dùng để ước lượng sơ bộ.
- Lợi ích: Đây là ước tính đối với đô thị Trung Quốc trong giai đoạn 1988 đến 2001. Học thêm một năm giúp thu nhập cao hơn bao nhiêu thì gọi là tỷ suất sinh lợi giáo dục. Bản gốc viết rằng “từ mức 4.0% cho mỗi năm được học vào năm 1988, tăng mạnh lên 10.2% vào năm 2001”. Mức tăng chủ yếu diễn ra sau năm 1992. Điều này phản ánh phần thu nhập cao hơn của những người học đại học so với những người không học đại học (mức chênh lệch tiền lương do giáo dục đại học) đang tăng lên. Đây là mức độ có thể dùng ở Trung Quốc khi quy đổi “học thêm một năm” thành chênh lệch thu nhập hằng năm. Mức trung bình toàn cầu xem điều 7 của mục này (lợi ích trung bình toàn cầu của việc học thêm một năm)
- Mức độ bằng chứng: B
- Nguồn: Zhang J, Zhao Y, Park A, Song X (2005). Economic returns to schooling in urban China, 1988 to 2001. Journal of Comparative Economics, 33(4), 730-752. https://doi.org/10.1016/j.jce.2005.05.008
- Ghi chú: Trước khi tính, hãy trừ đi các khoản được miễn học phí và học bổng trong điều 4 của mục này (học phí và học bổng trung cấp nghề), ngoài ra còn phải tính khoản trong điều 2 của mục này (học thêm một năm và tỷ lệ tử vong). Dữ liệu chỉ tính đến năm 2001, chỉ bao phủ khu vực đô thị, không thể lấy làm số liệu hiện nay. Mức trung bình toàn cầu 9% trong điều 7 của mục này cũng vậy. Ở đây đưa ra cách tính, không phải đáp án: nếu thực sự tính theo phương pháp này, kết luận sẽ khác nhau tùy từng người. Người phải trả học phí cao, ngành học không phù hợp với vị trí việc làm, lại học trong thời gian dài, có thể tính ra đúng là không đáng. Nhưng điều đó chỉ cho thấy chương trình cụ thể này không đáng, chứ không chứng minh được rằng học hành là vô ích. Còn có một số yếu tố không thể đưa vào công thức nhưng thực sự tồn tại. Ngưỡng bằng cấp theo quy định pháp luật xem điều 5 của mục này (tuyển sinh liên thông và thi riêng ở trung cấp nghề), khả năng chống bị thay thế xem điều 10 (chọn kỹ năng khó bị tự động hóa), ngoài ra còn có khả năng chuyển đổi ngành nghề hay không. Người hưởng lợi là chính mình
7. Trước hết hãy nhớ đường cơ sở: học thêm một năm, lợi ích tư nhân trung bình trên toàn cầu (phần thể hiện trong thu nhập của bản thân) là khoảng 9% mỗi năm¶
- Chi phí: Không tốn tiền. Hãy nhớ con số này, coi nó là thước đo để đánh giá các phương án “học thêm một chút”.
- Nói dễ hiểu: Tính theo mức trung bình toàn thế giới, học thêm một năm thì thu nhập cá nhân mỗi năm cao hơn khoảng 9%; lợi ích của phụ nữ luôn cao hơn nam giới. Con số này nói về việc học chính quy, không thể áp dụng trực tiếp cho việc đăng ký một khóa học. Hãy lấy nó làm thước đo: một khóa học yêu cầu bạn bỏ ra 3 chục nghìn tệ và nửa năm, thì hãy hỏi xem thay đổi thu nhập mà nó mang lại có tương đương với việc học thêm một năm hay không.
- Lợi ích: Một bài tổng quan bao phủ giai đoạn 1950 đến 2014, 139 quốc gia và 1120 ước tính đã tính ra rằng: “Tỷ suất sinh lợi tư nhân trung bình toàn cầu của việc học thêm một năm là 9% mỗi năm”. Lợi ích tư nhân là phần thể hiện trong thu nhập của bản thân: học thêm một năm thì thu nhập trung bình cao hơn khoảng 9%. Lợi ích tư nhân của giáo dục đại học đang tăng lên. Lợi ích xã hội của giáo dục (phần mang lại cho toàn xã hội chứ không chỉ cho bản thân) vẫn rất cao. Lợi ích trung bình của việc phụ nữ được học hành tiếp tục cao hơn nam giới
- Mức độ bằng chứng: A
- Nguồn: Psacharopoulos G, Patrinos HA (2018). Returns to investment in education: a decennial review of the global literature. Education Economics, 26(5), 445-458. https://doi.org/10.1080/09645292.2018.1484426; Tài liệu nghiên cứu chính sách của Ngân hàng Thế giới số 8402. https://doi.org/10.1596/1813-9450-8402
- Ghi chú: Đây là mức trung bình toàn cầu của việc “học thêm một năm”, không thể coi là lợi ích của “việc đăng ký một khóa học”, cũng không phải con số cụ thể của Trung Quốc, chỉ có thể dùng để tham khảo về quy mô. Công dụng của nó là cung cấp một thước đo cho mọi phương án đào tạo. Một khóa học yêu cầu bạn bỏ ra 3 chục nghìn tệ và nửa năm, thì nên hỏi liệu nó có thể mang lại thay đổi thu nhập tương đương với một năm giáo dục chính quy hay không. Cũng cần lưu ý rằng mức trung bình toàn cầu che lấp sự khác biệt rất lớn giữa các ngành và giữa các quốc gia
8. Trước khi bỏ tiền thi lấy chứng chỉ, hãy kiểm tra xem chứng chỉ đó có nằm trong danh mục chứng chỉ nghề quốc gia hoặc danh sách các cơ quan đánh giá đã đăng ký với Bộ Nhân lực và An sinh xã hội hay không¶
- Chi phí: Không tốn tiền. Kiểm tra một lần, mất hơn mười phút.
- Nói dễ hiểu: Một số cơ quan lấy danh nghĩa nghề mới, cấp độ kỹ năng để tùy tiện mở lớp, thu phí bừa bãi, cấp chứng chỉ tràn lan; thậm chí còn có bên giả mạo cơ quan có thẩm quyền. Bộ Nhân lực và An sinh xã hội từng tiến hành xử lý chuyên đề. Trước khi đăng ký, hãy kiểm tra theo ba bước: nghề đó có nằm trong danh mục chứng chỉ nghề quốc gia hay không, cơ quan cấp chứng chỉ có phải là cơ quan đánh giá đã được cơ quan nhân lực và an sinh xã hội đăng ký hay không, mã chứng chỉ có tra được trên nền tảng chính thức hay không. Không tra được thì đừng đăng ký.
- Lợi ích: Bộ Nhân lực và An sinh xã hội từng tiến hành một đợt xử lý trên toàn quốc riêng cho việc này. Những hiện tượng lộn xộn được nêu đích danh trong văn bản là: “một số cơ quan và đơn vị tùy tiện tổ chức các hoạt động đào tạo, đánh giá và cấp chứng chỉ dưới danh nghĩa chứng chỉ nghề của nghề mới, cấp độ kỹ năng nghề, thu phí bừa bãi, cấp chứng chỉ tràn lan; một số cơ quan và đơn vị tuyên truyền sai sự thật hoặc phóng đại, thậm chí giả mạo danh nghĩa cơ quan có thẩm quyền để tổ chức đào tạo, đánh giá, cấp chứng chỉ”. Các biện pháp xử lý bao gồm phối hợp với các cơ quan quản lý không gian mạng, công an, quản lý thị trường và các cơ quan khác để điều tra, xử lý, “kiên quyết trấn áp các hoạt động đánh giá và cấp chứng chỉ giả mạo cơ quan giám định, cơ quan đánh giá đã được cơ quan nhân lực và an sinh xã hội đăng ký”. Những nội dung tuyên truyền không phù hợp trên website và các phương tiện truyền thông mới sẽ bị đóng cửa theo pháp luật. Văn bản đồng thời yêu cầu “hướng dẫn công chúng hiểu các kênh và cách thức tra cứu chứng chỉ, phán đoán tính hợp pháp, phù hợp quy định và giá trị thực của chứng chỉ”
- Mức độ bằng chứng: A
- Nguồn: Bộ Nhân lực và An sinh xã hội (2022). “Thông báo về việc triển khai xử lý chuyên đề đối với ‘chứng chỉ rởm’ thuộc nhóm kỹ thuật và kỹ năng”. https://www.gov.cn/zhengce/zhengceku/2022-03/18/content_5679641.htm
- Ghi chú: Hãy kiểm tra theo thứ tự này. Trước tiên xem nghề đó có nằm trong “Danh mục chứng chỉ nghề quốc gia” hay không; nếu không nằm trong danh mục thì đó không phải là chứng chỉ nghề quốc gia. Tiếp theo xem cơ quan cấp chứng chỉ có phải là cơ quan đánh giá đã được cơ quan nhân lực và an sinh xã hội đăng ký hay không. Cuối cùng, vào nền tảng tra cứu chứng chỉ đánh giá nhân tài kỹ năng chính thức để kiểm tra xem mã chứng chỉ có tra được hay không. Không tra được thì tuyệt đối không đăng ký. Những chứng chỉ có các chữ “quốc tế”, “cao cấp”, “đăng ký”, hoặc cam kết “bao đậu”, “đứng tên hộ là có thu nhập” có rủi ro cao nhất. Các “lớp nâng cao bằng cấp” bỏ tiền mua bằng xem điều 10 của mục 31 (bằng cấp chỉ được công nhận nếu tra được trên Mạng thông tin bằng cấp học vấn).
9. Ưu tiên đi theo kênh trợ cấp của chính phủ khi học nghề, đừng ngay từ đầu đã tự bỏ tiền đăng ký lớp thương mại¶
- Chi phí: Không tốn tiền, hoặc có thể được giảm đáng kể. Bản thân việc đào tạo chiếm thời gian. Cái khó là phải nhịn, đừng vừa hứng lên đã tự bỏ tiền đăng ký lớp, trước tiên hãy tra cứu danh mục trợ cấp một lượt.
- Nói dễ hiểu: Từ năm 2025 đến cuối năm 2027, nhà nước dự định tổ chức đào tạo được trợ cấp cho hơn 3000 vạn lượt người. Tiền được lấy từ nhiều nguồn như quỹ trợ cấp việc làm, quỹ bảo hiểm thất nghiệp, kinh phí giáo dục người lao động trong doanh nghiệp. Nghề nào càng thiếu người, chi phí đào tạo càng cao thì mức trợ cấp càng cao. Người đang đi làm trước tiên hãy hỏi đơn vị, những người còn lại trước tiên hãy xem danh mục trợ cấp của cục nhân lực và an sinh xã hội địa phương, rồi mới quyết định học gì.
- Lợi ích: Quy mô ở cấp quốc gia đã được xác định rõ: từ năm 2025 đến cuối năm 2027, “tập trung triển khai đào tạo được trợ cấp cho hơn 3000 vạn lượt người, trong các ngành công nghiệp công nghệ cao, tinh hoa và mũi nhọn, các ngành đang cần gấp, các nhóm trọng điểm về việc làm”. Nguồn vốn được kết nối thành một gói gồm: quỹ trợ cấp việc làm, quỹ bảo hiểm thất nghiệp, quỹ phát triển ngành, quỹ hợp tác Đông - Tây, kinh phí giáo dục người lao động trong doanh nghiệp. Mức trợ cấp được xác định theo mức độ cấp thiết, thiếu hụt của nghề (công việc) và chi phí đào tạo, mỗi nghề khác nhau sẽ khác nhau. Đối với doanh nghiệp, còn yêu cầu “trích lập và sử dụng đầy đủ kinh phí giáo dục người lao động theo quy định, bảo đảm trên 60% được dùng cho giáo dục và đào tạo người lao động tuyến đầu”
- Mức độ bằng chứng: A
- Nguồn: Nhóm lãnh đạo công tác thúc đẩy việc làm và bảo vệ lao động của Quốc vụ viện (2025). “Ý kiến hướng dẫn về việc triển khai hành động đào tạo nâng cao kỹ năng nghề quy mô lớn”. https://www.gov.cn/zhengce/zhengceku/202507/content_7032222.htm
- Ghi chú: Cách đăng ký và số tiền được nhận cụ thể do từng tỉnh quy định. Đầu mối là “Danh mục trợ cấp đào tạo nghề” trên website của cục nhân lực và an sinh xã hội địa phương, cùng các cơ sở thực hành đào tạo công. Mục 7 đã viết về trợ cấp đào tạo nghề trong thời gian thất nghiệp (mỗi người nhiều nhất được hưởng 3 lần) và trợ cấp bảo hiểm xã hội. Người đang đi làm thì trước tiên hãy hỏi về kinh phí giáo dục người lao động của đơn vị. Tra danh mục trợ cấp trước rồi mới chọn học gì sẽ tiết kiệm hơn nhiều so với chọn xong rồi mới đi tìm trợ cấp
10. Khi chọn kỹ năng, hãy ưu tiên xem “có cần trực tiếp làm bằng tay, có cần phán đoán tại hiện trường hay không”; những việc này khó bị tự động hóa thay thế nhất¶
- Chi phí: Không tốn tiền. Trước khi chọn, hãy dùng tiêu chí này để xem xét một lượt những công việc mình muốn học.
- Nói dễ hiểu: Theo ước tính của Mỹ, khoảng 47% vị trí việc làm có nguy cơ cao bị máy tính tiếp quản, nhưng sau đó, khi ước tính theo từng nhiệm vụ cụ thể, tỷ lệ này thấp hơn nhiều. Có ba cửa ải máy móc khó vượt qua: sự khéo léo của đôi tay, khả năng nghĩ ra điều mới và khả năng giao tiếp với con người. Vì vậy, những công việc phải đến hiện trường, môi trường không tiêu chuẩn, cần phán đoán tại chỗ sẽ khó bị thay thế hơn; những vị trí có quy trình cố định, chủ yếu xử lý thông tin có rủi ro cao nhất.
- Lợi ích: Khi lần lượt ước tính 702 nghề ở Mỹ xem “công việc này có xác suất bao nhiêu thì có thể giao cho máy tính làm” (đánh giá xác suất có thể tính toán hóa), kết quả cho thấy khoảng 47% vị trí việc làm nằm trong vùng rủi ro cao. Điều quyết định mức độ rủi ro trong mô hình là ba cửa ải hiện nay máy móc vẫn chưa vượt qua được, được tác giả gọi là “nút thắt kỹ thuật”. Thứ nhất là nhận biết và thao tác, bao gồm độ khéo léo của ngón tay, độ khéo léo của bàn tay, khả năng làm việc trong không gian chật hẹp và ở những tư thế khó chịu. Thứ hai là trí tuệ sáng tạo (khả năng nghĩ ra điều mới). Thứ ba là trí tuệ xã hội (khả năng giao tiếp với con người). Vì vậy, những công việc có môi trường không tiêu chuẩn, cần kỹ năng tay nghề và phán đoán tại chỗ luôn có xác suất bị thay thế thấp hơn, chứ không phải chỉ là tình cờ ở một vài nghề. Những vị trí có quy trình cố định, chủ yếu xử lý thông tin có rủi ro cao nhất
- Mức độ bằng chứng: B
- Nguồn: Frey CB, Osborne MA (2017). The future of employment: how susceptible are jobs to computerisation? Technological Forecasting and Social Change, 114, 254-280. https://doi.org/10.1016/j.techfore.2016.08.019
- Ghi chú: Còn tranh cãi. Nghiên cứu này là bản thảo một bài báo chưa được công bố chính thức vào năm 2013, việc chấm điểm đánh giá “toàn bộ nghề đó có thể bị máy móc tiếp quản hay không”. Về sau có nghiên cứu chuyển sang ước tính từng nhiệm vụ cụ thể, tỷ lệ rủi ro cao tính ra thấp hơn nhiều. Nghiên cứu này cũng không nói sự việc sẽ xảy ra vào năm nào. Khi sử dụng kết quả này, đừng chăm chăm vào con số 47%, mà hãy nhìn vào ba điểm khiến máy móc bị mắc kẹt mà nó chỉ ra. Những công việc như lắp đặt, sửa chữa tại hiện trường và chăm sóc thường chống chịu tốt hơn trước nguy cơ bị thay thế so với công việc giấy tờ thuần túy, nguyên nhân nằm ở đây. Vì vậy, khi “học một kỹ năng”, ưu tiên nên chọn loại cần đến hiện trường và đối mặt với môi trường không tiêu chuẩn
11. Trước khi học, hãy xác nhận kỹ năng này có hệ thống đánh giá cấp bậc hay không, và cấp bậc đó có đổi thành tiền được hay không¶
- Chi phí: Không tốn tiền. Tra cứu một lần là được.
- Nói dễ hiểu: Nhà nước đang thúc đẩy hệ thống “công nhân tám bậc mới”, yêu cầu doanh nghiệp gắn tiền lương của vị trí với cấp bậc kỹ năng; những người lao động có thành tích nổi bật còn có thể được xác định cấp bậc trực tiếp mà không cần xét thâm niên hay lý lịch. Đây là định hướng chính sách, mức độ khác nhau rất lớn giữa các địa phương và doanh nghiệp. Những kỹ năng có tiêu chuẩn nghề nghiệp quốc gia và lộ trình cấp bậc thì về sau mới có cơ sở để tăng lương theo cấp bậc; trước khi học, hãy tra xem có hay không.
- Lợi ích: Nhà nước đang thúc đẩy hệ thống cấp bậc kỹ năng nghề “công nhân tám bậc mới”. Văn bản quy định rõ phải gắn cấp bậc với tiền lương, nguyên văn là “tăng cường chế độ phân phối tiền lương theo định hướng kỹ năng... hướng dẫn doanh nghiệp thực hiện phương thức phân phối trong đó tiền lương của vị trí gắn kép với giá trị vị trí và cấp bậc kỹ năng”. Các địa phương phải “tăng cường việc đánh giá, tuyển dụng và bổ nhiệm từ bậc công nhân lành nghề cao cấp trở lên, cũng như tăng số đợt thực hiện”. Doanh nghiệp đáp ứng điều kiện có thể tự tổ chức đánh giá cấp bậc kỹ năng cho người lao động. Đối với những người lao động có thành tích nổi bật, “có thể phá bỏ các điều kiện về số năm làm việc, cấp bậc, thâm niên và những điều kiện khác để trực tiếp xác định cấp bậc kỹ năng nghề tương ứng”
- Mức độ bằng chứng: B
- Nguồn: Nhóm lãnh đạo công tác thúc đẩy việc làm và bảo vệ lao động của Quốc vụ viện (2025). “Ý kiến hướng dẫn về việc triển khai hành động đào tạo nâng cao kỹ năng nghề quy mô lớn”. https://www.gov.cn/zhengce/zhengceku/202507/content_7032222.htm; Bộ Nhân lực và An sinh xã hội (2021). “Phương án triển khai ‘Hành động Trung Quốc Kỹ năng’”. https://www.gov.cn/zhengce/zhengceku/2021-07/06/content_5622619.htm
- Ghi chú: Đây là định hướng chính sách, không phải mức lương đã được thực hiện; mức độ triển khai giữa các địa phương và doanh nghiệp khác nhau rất lớn. Phần có thể làm theo là: khi chọn kỹ năng, hãy xem nó có tiêu chuẩn nghề nghiệp quốc gia và lộ trình cấp bậc tương ứng hay không; những kỹ năng có lộ trình thì về sau mới có cơ sở để tăng lương theo cấp bậc. “Kỹ năng” không có cấp bậc, cũng không có ngưỡng gia nhập ngành, thì sau khi học xong chỉ có thể tự mình tìm việc
12. Đừng coi “trên mạng nói lương cao” là dấu hiệu thiếu người, hãy tra danh mục nghề đang thiếu nhân lực tại địa phương (danh mục nhu cầu đào tạo, xếp hạng nghề thiếu lao động) và danh mục trợ cấp¶
- Chi phí: Không tốn tiền. Tra 2 văn bản của địa phương.
- Nói dễ hiểu: Mỗi địa phương dành nhiều trợ cấp đào tạo cho loại nghề nào là do mức độ cấp thiết, khan hiếm và chi phí đào tạo quyết định, vì vậy mức trợ cấp có thể cho thấy địa phương đó có thiếu người hay không. Những thông tin “một loại nghề nào đó mỗi tháng kiếm được bao nhiêu” trên mạng phần lớn là mức giá niêm yết trên nền tảng tuyển dụng hoặc lời tự thuật của cá nhân. Những gì bạn nhìn thấy đa phần là người đã kiếm được tiền, đồng thời chưa tính thời gian làm việc, thời gian đi lại, bệnh nghề nghiệp và mùa thấp điểm, cao điểm.
- Lợi ích: Bản thân mức trợ cấp chính là cách cơ quan nhà nước định giá “những loại nghề nào đang thiếu người”. Chính sách yêu cầu “hoàn thiện cơ chế trợ cấp khác biệt được xác định dựa trên mức độ cấp thiết, khan hiếm của nghề (loại nghề), chi phí đào tạo và các tình hình khác”, các địa phương căn cứ vào đó để xác định phạm vi các chương trình đào tạo kỹ năng nghề được trợ cấp tại địa phương. Vì vậy, mức trợ cấp của cùng một loại nghề chênh lệch bao nhiêu giữa các thành phố khác nhau sẽ phản ánh trực tiếp mức độ khan hiếm tại địa phương đó. Cùng một văn bản hướng dẫn còn yêu cầu các cơ quan nhân lực và an sinh xã hội địa phương “đẩy nhanh việc nghiên cứu, xác định danh mục hướng dẫn nhu cầu đào tạo kỹ năng nghề theo từng ngành, lĩnh vực, công bố định kỳ và điều chỉnh linh hoạt”.
- Mức độ bằng chứng: C
- Nguồn: Nhóm lãnh đạo công tác thúc đẩy việc làm và bảo vệ lao động thuộc Quốc vụ viện (2025). “Ý kiến hướng dẫn về việc triển khai hành động đào tạo nâng cao kỹ năng nghề quy mô lớn”. https://www.gov.cn/zhengce/zhengceku/202507/content_7032222.htm; Cục Thống kê Quốc gia (2026). Tình hình tiền lương bình quân năm 2025 của người lao động tại các đơn vị đô thị: “Tiền lương bình quân năm của người lao động tại các doanh nghiệp trên quy mô nhất định là 106080 tệ, trong đó cán bộ quản lý cấp trung trở lên là 210016 tệ, nhân viên kỹ thuật chuyên môn là 155491 tệ, nhân viên hành chính và nhân viên liên quan là 94936 tệ, nhân viên dịch vụ sản xuất xã hội và dịch vụ đời sống là 79857 tệ, nhân viên sản xuất, chế tạo và nhân viên liên quan là 80739 tệ”. https://www.stats.gov.cn/sj/zxfb/202605/t20260515_1963707.html; Trung tâm Hướng dẫn kỹ thuật đào tạo việc làm thuộc Bộ Nhân lực và An sinh xã hội (2023). Xếp hạng 100 nghề “thiếu lao động nhất” trên toàn quốc trong quý 4 năm 2022, số vị trí tuyển dụng nhiều hơn số người tìm việc (Mạng việc làm Trung Quốc). https://chinajob.mohrss.gov.cn/c/2023-01-30/367442.shtml
- Ghi chú: Tiền lương theo nghề do cơ quan nhà nước công bố chỉ được chia thành 5 nhóm vị trí lớn, không có loại nghề cụ thể. Số liệu năm 2025 của Cục Thống kê Quốc gia là: tiền lương bình quân năm của doanh nghiệp trên quy mô nhất định khoảng 10.6 chục nghìn tệ (giá trị chính xác là 106080 tệ). Cán bộ quản lý cấp trung trở lên khoảng 21 chục nghìn tệ (giá trị chính xác là 210016 tệ), nhân viên kỹ thuật chuyên môn khoảng 15.5 chục nghìn tệ (giá trị chính xác là 155491 tệ), nhân viên hành chính là 94936 tệ, nhân viên sản xuất, chế tạo là 80739 tệ, nhân viên dịch vụ sản xuất xã hội và dịch vụ đời sống là 79857 tệ. “Xếp hạng 100 nghề thiếu lao động nhất” của Bộ Nhân lực và An sinh xã hội có thể tra trên Mạng việc làm Trung Quốc, kỳ mới nhất dừng ở quý 4 năm 2022. Bảng xếp hạng này được lập dựa trên dữ liệu tuyển dụng và tìm việc của các cơ quan dịch vụ việc làm công tại 102 thành phố trên toàn quốc. Những thông tin “một loại nghề nào đó mỗi tháng kiếm được bao nhiêu” lan truyền trên mạng hầu như đều bắt nguồn từ mức giá niêm yết trên nền tảng tuyển dụng hoặc lời tự thuật của cá nhân. Những gì bạn nhìn thấy phần lớn là nhóm người đã kiếm được tiền, hơn nữa đều không tính thời gian làm việc, thời gian đi lại, bệnh nghề nghiệp và mùa thấp điểm, cao điểm. Muốn xem nhu cầu thực tế, hãy vào trang web chính thức của cục nhân lực và an sinh xã hội địa phương để tra danh mục trợ cấp, sau đó tra bảng xếp hạng nhu cầu vị trí việc làm của các cơ quan dịch vụ việc làm công. Cuối cùng, hãy đến công trường, nhà máy, cửa hàng thực tế để hỏi những người đang làm việc
13. Với cùng số tiền và thời gian, ưu tiên chọn chương trình có thể đi làm trực tiếp sau khi học¶
- Chi phí: Phải trả học phí cho khóa học ngắn hạn, số tiền không nhiều. Về thời gian, phải dành ra một khoảng thời gian. Cái khó là khi học được một nửa mà vẫn chưa thấy hiệu quả, phải dừng lại theo đúng điều kiện đã thỏa thuận.
- Nói dễ hiểu: Chính sách khuyến khích các khóa đào tạo “ngắn, thực tế, hiệu quả nhanh” có thể giúp tìm được việc trong thời gian ngắn, cùng các chương trình chuyên ngành nhỏ của các trường dạy nghề. Khi chọn chương trình, chỉ cần xem một điều: học xong có một vị trí cụ thể để nộp hồ sơ hay không. Những chương trình học một năm rưỡi hoặc nửa năm, học xong vẫn phải “tích lũy thêm kinh nghiệm”, trên thực tế sẽ tiêu tốn thời gian nhiều hơn rất xa so với mức giá niêm yết. Trước khi bắt đầu, hãy viết sẵn điều kiện rút lui: nếu học đến mức nào đó mà vẫn chưa tìm được việc thì dừng.
- Lợi ích: Thước đo của chính sách cũng nhất quán với điều này: hỗ trợ “các cơ sở đào tạo tư nhân triển khai những chương trình đào tạo kỹ năng nghề chất lượng cao theo cơ chế thị trường và các chương trình đào tạo kỹ năng nghề kiểu ‘ngắn, thực tế, hiệu quả nhanh’ có thể giúp tìm được việc trong thời gian ngắn”. Đồng thời thúc đẩy các trường dạy nghề “tập trung vào kiến thức và kỹ năng cấp thiết đối với thị trường việc làm... mở các chương trình chuyên ngành nhỏ và các khóa đào tạo năng lực nghề nghiệp”.
- Mức độ bằng chứng: C
- Nguồn: Nhóm lãnh đạo công tác thúc đẩy việc làm và bảo vệ lao động thuộc Quốc vụ viện (2025). “Ý kiến hướng dẫn về việc triển khai hành động đào tạo nâng cao kỹ năng nghề quy mô lớn”. https://www.gov.cn/zhengce/zhengceku/202507/content_7032222.htm
- Ghi chú: Tiêu chuẩn đánh giá chỉ có một điều: sau khi học xong có một vị trí cụ thể để nộp hồ sơ hay không. Những chương trình học một năm rưỡi hoặc nửa năm, sau khi hoàn thành vẫn phải “tích lũy thêm kinh nghiệm”, có chi phí thực tế cao hơn rất nhiều so với mức giá niêm yết. Điều kiện rút lui được nêu ở mục 4 cũng áp dụng tương tự: trước khi bắt đầu, hãy viết rõ “nếu học đến mức nào đó mà vẫn chưa tìm được việc thì dừng”.
14. Học xong hãy gấp sách lại và tự kiểm tra một lượt, đừng quay lại đọc lại¶
- Chi phí: Không tốn tiền, tổng thời gian cũng không cần tăng. Hãy chuyển khoảng thời gian vốn dùng để đọc lại sang gấp sách lại rồi viết lại từ trí nhớ hoặc làm bài. Cái khó là tự kiểm tra sẽ lập tức phơi bày những gì chưa nhớ, cảm giác khó chịu hơn đọc lại.
- Nói dễ hiểu: So với đọc xong rồi đọc lại một lượt, gấp sách lại và tự kiểm tra một lượt có hiệu quả tốt hơn. Khi thêm các bài kiểm tra nhỏ trong lớp, thành tích được cải thiện ở mức trung bình. Trong bảng xếp hạng mười phương pháp học thường dùng, tự kiểm tra nằm ở nhóm cao nhất. Đọc xong một mục, trước tiên hãy viết lại các ý chính từ trí nhớ, sau đó mở sách ra đối chiếu.
- Lợi ích: Phân tích gộp của 222 nghiên cứu độc lập, với 48478 học sinh: các bài kiểm tra trên lớp giúp cải thiện thành tích học tập của học sinh, cỡ hiệu ứng ở mức trung bình (g = 0.499). Mức độ hiệu quả chịu ảnh hưởng của một số điều kiện: nhóm đối chứng dùng phương pháp học gì, hình thức kiểm tra có nhất quán với bài thi cuối cùng hay không, tài liệu có phù hợp hay không, có phản hồi sửa sai hay không. Ngoài ra còn có số lần kiểm tra được lặp lại, kiểm tra ở đâu và vào thời điểm nào, can thiệp kéo dài bao lâu, dùng thiết kế thí nghiệm gì. Một bài tổng quan khác lần lượt đánh giá mười phương pháp học thường dùng đã xếp "kiểm tra luyện tập" và "luyện tập phân tán" vào nhóm cao nhất (high utility). Lý do là chúng có hiệu quả với người học ở các độ tuổi và năng lực khác nhau, đồng thời đã được kiểm chứng trong nhiều hình thức đánh giá và bối cảnh giáo dục thực tế.
- Mức độ bằng chứng: A
- Nguồn: Yang C, Luo L, Vadillo MA, Yu R, Shanks DR (2021). Testing (quizzing) boosts classroom learning: A systematic and meta-analytic review. Psychological Bulletin, 147(4), 399–435. https://doi.org/10.1037/bul0000309; Dunlosky J, Rawson KA, Marsh EJ, Nathan MJ, Willingham DT (2013). Improving Students' Learning With Effective Learning Techniques: Promising Directions From Cognitive and Educational Psychology. Psychological Science in the Public Interest, 14(1), 4–58. https://doi.org/10.1177/1529100612453266
- Ghi chú: Tự kiểm tra là để buộc bản thân gọi kiến thức ra khỏi đầu, không phải để chấm điểm. Cách làm: đọc xong một mục, gấp sách lại rồi viết lại các ý chính từ trí nhớ, sau đó mở sách ra đối chiếu. Có phản hồi sửa sai thì hiệu quả tốt hơn, vì vậy sau khi đối chiếu đáp án cần xem rõ mình sai ở đâu. Quy mô lợi ích được ghi là "lớn", dựa trên cỡ hiệu ứng và đánh giá. Hai nguồn bằng chứng này đo thành tích, không đo số giờ, nên không áp dụng ngưỡng tiết kiệm thời gian. Tự kiểm tra và điều 15 (phân bổ cùng một khoảng thời gian ra vài ngày) là hai phương pháp được xếp hạng cao nhất trong cùng một bài tổng quan, nên phối hợp sử dụng.
15. Phân bổ cùng một khoảng thời gian ra vài ngày, đừng học xong một lần¶
- Chi phí: Không tốn tiền, tổng thời gian cũng không thay đổi. Chỉ thay đổi cách sắp xếp: cùng 3 giờ, chia thành mỗi ngày 1 giờ trong ba ngày. Cái khó là phải bắt đầu trước vài ngày, không thể kéo đến tối cuối cùng.
- Nói dễ hiểu: Với cùng một khoảng thời gian, học trong vài ngày sẽ nhớ lâu hơn học xong một lần. Còn có một quy luật thực tế: Bạn muốn nhớ đến bao lâu sau thì khoảng cách giữa các lần ôn tập nên kéo dài bấy lâu. Thời điểm cần dùng kiến thức càng xa thì khoảng cách càng dài, nhưng nghiên cứu không đưa ra con số ngày áp dụng chung.
- Lợi ích: Một phân tích gộp tổng hợp đánh giá hiệu quả của 184 bài viết, 317 thí nghiệm và 839 lần luyện tập phân tán. Phân tích này so sánh hai việc: học liền một mạch cho xong và chia ra học vài lần (hiệu ứng khoảng cách), cũng như khoảng cách ngắn và khoảng cách dài (hiệu ứng trì hoãn). Kết luận là khoảng cách giữa các lần ôn tập và "thời gian cần nhớ đến sau đó" cùng quyết định tỷ lệ duy trì trong bài kiểm tra cuối cùng: thời gian cần duy trì càng dài thì khoảng cách ôn tập mang lại tỷ lệ duy trì tốt nhất cũng càng dài. Một bài tổng quan khác lần lượt đánh giá mười phương pháp học thường dùng đã xếp luyện tập phân tán vào nhóm cao nhất (high utility).
- Mức độ bằng chứng: A
- Nguồn: Cepeda NJ, Pashler H, Vul E, Wixted JT, Rohrer D (2006). Distributed practice in verbal recall tasks: A review and quantitative synthesis. Psychological Bulletin, 132(3), 354–380. https://doi.org/10.1037/0033-2909.132.3.354; Dunlosky J, Rawson KA, Marsh EJ, Nathan MJ, Willingham DT (2013). Improving Students' Learning With Effective Learning Techniques. Psychological Science in the Public Interest, 14(1), 4–58. https://doi.org/10.1177/1529100612453266
- Ghi chú: Tốt nhất nên kết hợp với điều 14 (gấp sách lại tự kiểm tra): phân bổ việc tự kiểm tra ra vài ngày. Tài liệu trong phân tích gộp của Cepeda chủ yếu là những nội dung như ghi nhớ danh sách từ, không đưa ra số ngày áp dụng chung cho khoảng cách tối ưu của nội dung phức tạp. "Thời điểm cần dùng kiến thức càng xa, khoảng cách càng dài" là quy luật được nêu trong bài gốc, không có lịch trình cụ thể. Vấn đề của việc học cấp tốc vào tối trước kỳ thi không nằm ở chỗ nó vô ích ngay lúc đó, mà ở chỗ kiến thức sẽ nhanh chóng bị quên.
16. Đừng coi việc gạch trọng điểm, đọc đi đọc lại và viết tóm tắt là cách học chính¶
- Chi phí: Không tốn tiền, ngược lại còn tiết kiệm thời gian. Cái khó là mấy việc này làm rất thuận tay, đồng thời cũng dễ tạo cảm giác nhất rằng “mình đang học”.
- Nói dễ hiểu: Học sinh thường dùng nhất là gạch trọng điểm và đọc đi đọc lại, nhưng trong bảng xếp hạng mười cách học phổ biến, cả hai đều nằm ở nhóm thấp nhất. Viết tóm tắt, phương pháp ghi nhớ bằng từ khóa, tưởng tượng hình ảnh minh họa cho bài học cũng nằm ở nhóm thấp nhất. Không phải chúng hoàn toàn vô dụng, chỉ là điều kiện để chúng phát huy tác dụng quá hạn hẹp; dùng cùng khoảng thời gian đó để tự kiểm tra sẽ đáng hơn.
- Lợi ích: Một bài tổng quan đánh giá mười phương pháp học phổ biến đã phân loại dựa trên việc “hiệu quả có thể được áp dụng rộng rãi giữa các điều kiện học tập, đặc điểm học sinh, tài liệu và hình thức kiểm tra hay không”. Được xếp vào nhóm cao nhất là kiểm tra luyện tập và luyện tập phân tán. Được xếp vào nhóm trung bình là đặt câu hỏi đào sâu, tự giải thích và luyện tập đan xen. Năm phương pháp được xếp vào nhóm thấp nhất là: viết tóm tắt, gạch trọng điểm (hoặc gạch chân), phương pháp ghi nhớ bằng từ khóa, tưởng tượng hình ảnh minh họa cho bài học, đọc đi đọc lại. Bài tổng quan chỉ rõ: đa số học sinh đều nói mình đang dùng cách đọc đi đọc lại và gạch trọng điểm, nhưng hai cách này không thể ổn định nâng cao thành tích. Bài tổng quan cho rằng nên đổi sang phương pháp khác, chẳng hạn dùng kiểm tra luyện tập để thay cho đọc đi đọc lại.
- Mức độ bằng chứng: A
- Nguồn: Dunlosky J, Rawson KA, Marsh EJ, Nathan MJ, Willingham DT (2013). Improving Students' Learning With Effective Learning Techniques: Promising Directions From Cognitive and Educational Psychology. Psychological Science in the Public Interest, 14(1), 4–58. https://doi.org/10.1177/1529100612453266
- Ghi chú: Không phải là cấm gạch chân. Có thể dùng gạch chân để “đánh dấu lát nữa sẽ tự kiểm tra những chỗ nào”; vấn đề nằm ở việc coi bản thân thao tác gạch chân là học tập. Bài tổng quan cũng nói rõ, nhóm thấp nhất không có nghĩa là bằng không, chỉ là điều kiện để phát huy tác dụng hạn hẹp và vẫn cần thêm nghiên cứu. Có thể xem các thao tác thay thế ở điều 14 (đóng sách lại và tự kiểm tra) và điều 15 (chia cùng khoảng thời gian đó ra trong vài ngày).
17. Luyện đan xen vài dạng bài, đừng làm liên tục hai mươi câu cùng một dạng¶
- Chi phí: Không tốn tiền. Đổi từ làm sách bài tập theo thứ tự dạng bài sang làm lộn xộn. Cái khó là khi luyện đan xen, tỷ lệ đúng ngay lúc đó thấp hơn, tạo cảm giác như mình đang thụt lùi.
- Nói dễ hiểu: Làm liên tiếp một loạt bài cùng dạng thì lúc đó làm rất trôi chảy. Luyện lộn xộn vài dạng bài sẽ cho hiệu quả lâu dài tốt hơn, ở mức trung bình. Nhưng cách này kén tài liệu: tài liệu dạng xem tranh để nhận ra phong cách họa sĩ có hiệu quả nhất, bài toán có hiệu quả thấp hơn một chút, còn học từ vựng thì ngược lại, không bằng luyện theo từng nhóm.
- Lợi ích: Một phân tích gộp (meta-analysis) đa tầng bao gồm 59 nghiên cứu, 238 cỡ hiệu ứng và 158 mẫu. Hiệu ứng tổng thể của luyện tập đan xen so với luyện tập theo nhóm thuộc mức trung bình (Hedges' g = 0.42). Xét theo tài liệu, nhóm hội họa tốt nhất (g = 0.67), các tài liệu trực quan khác cũng khá tốt. Hiệu ứng đối với nhiệm vụ toán học nhỏ hơn (g = 0.34). Hiệu ứng tổng thể đối với văn bản thuyết minh và tài liệu vị giác không đáng kể. Với nhóm từ vựng, ngược lại, luyện tập theo nhóm tốt hơn (g = −0.39). Phân tích hồi quy cho thấy: các nhóm càng giống nhau, bên trong cùng một nhóm càng không giống nhau và tài liệu càng phức tạp thì lợi ích của việc luyện tập đan xen càng lớn.
- Mức độ bằng chứng: A
- Nguồn: Brunmair M, Richter T (2019). Similarity matters: A meta-analysis of interleaved learning and its moderators. Psychological Bulletin, 145(11), 1029–1052. https://doi.org/10.1037/bul0000209
- Ghi chú: Bài tổng quan được trích dẫn ở điều 16 (đừng coi việc gạch trọng điểm là cách học chính) xếp luyện tập đan xen vào nhóm trung bình vì khi đó chưa có đủ nghiên cứu. Nhìn chung, hai nguồn này cho thấy những nội dung cần “nhận ra đây là loại nào và nên dùng phương pháp nào” thì nên luyện đan xen, chẳng hạn dạng bài toán, bệnh án, cách áp dụng điều luật. Những nội dung cần học thuộc lòng thì nên luyện theo nhóm, chẳng hạn từ vựng, giải thích thuật ngữ.
18. Đừng chọn cách học theo kiểu “tôi là người thiên về thị giác, còn anh ấy thiên về thính giác”¶
- Chi phí: Không tốn tiền. Chỉ là không còn dựa vào cách phân loại này để chọn tài liệu, chọn khóa học, cũng không tốn tiền làm trắc nghiệm phong cách học tập nữa.
- Nói dễ hiểu: Nhiều người tin rằng mỗi người có một phong cách học tập riêng, chẳng hạn thiên về thị giác hoặc thiên về thính giác, và phải dạy theo phong cách đó thì mới học tốt. Có rất ít nghiên cứu kiểm chứng nghiêm túc chuyện này, gần như không có nghiên cứu nào ủng hộ, thậm chí kết quả của một số nghiên cứu còn hoàn toàn ngược lại. Con người đúng là có sở thích khác nhau, nhưng không có bằng chứng cho thấy học theo sở thích thì sẽ học tốt hơn; không cần tốn tiền làm trắc nghiệm phong cách học tập.
- Lợi ích: Một bài tổng quan được thực hiện theo ủy thác để đánh giá bằng chứng về phong cách học tập chỉ ra rằng: để chứng minh “dạy theo phong cách học tập” có hiệu quả, trước hết phải phân nhóm học sinh theo phong cách, sau đó phân bổ ngẫu nhiên học sinh trong mỗi nhóm vào các phương pháp dạy khác nhau. Cuối cùng phải dùng cùng một bài kiểm tra để đánh giá. Tiêu chí xác định hiệu quả là xuất hiện một tương tác đặc thù: phương pháp dạy hiệu quả nhất đối với một phong cách lại không phải là phương pháp hiệu quả nhất đối với phong cách khác. Kết luận của bài tổng quan là: gần như không phát hiện thấy tương tác như vậy. Mặc dù có rất nhiều tài liệu về phong cách học tập, số nghiên cứu sử dụng thiết kế thí nghiệm đạt yêu cầu lại cực kỳ ít, và kết quả của một số nghiên cứu còn trực tiếp trái ngược với “giả thuyết tương thích”. Vì vậy, các tác giả cho rằng bằng chứng hiện có chưa đủ để ủng hộ việc đưa trắc nghiệm phong cách học tập vào thực tiễn giáo dục.
- Mức độ bằng chứng: A
- Nguồn: Pashler H, McDaniel M, Rohrer D, Bjork R (2008). Learning Styles: Concepts and Evidence. Psychological Science in the Public Interest, 9(3), 105–119. https://doi.org/10.1111/j.1539-6053.2009.01038.x
- Ghi chú: Bài tổng quan đồng thời chỉ rõ, điều này không có nghĩa là mọi phiên bản của lý thuyết phong cách học tập đều đã được kiểm tra và bị bác bỏ; rất nhiều phiên bản thậm chí còn chưa được kiểm tra. Điều cần tránh là hai việc: tốn tiền làm trắc nghiệm phong cách học tập và chọn lớp đào tạo theo phong cách. Tiêu chí chọn lớp đào tạo xem ở điều 9 (ưu tiên đi theo kênh được chính phủ trợ cấp đào tạo) và điều 13 (ưu tiên chọn các chương trình ngắn hạn có thể trực tiếp đi làm).
19. Với nội dung cần ghi nhớ, hãy tự ra đề kiểm tra theo cách dùng trong tương lai, đừng chỉ đọc thuộc nguyên văn một lượt rồi thôi¶
- Chi phí: Không tốn tiền, cũng không mất thêm nhiều thời gian. Cái thay đổi chỉ là cách luyện: thay "đọc thuộc nguyên văn một lượt" bằng "tự ra đề kiểm tra theo cách dùng trong tương lai". Cái khó là trước hết phải nghĩ rõ sau này sẽ dùng những thứ này như thế nào.
- Nói dễ hiểu: Gấp sách lại tự kiểm tra, lợi ích không chỉ dừng ở vài chữ đã học thuộc. Tổng hợp 192 phép so sánh, với hơn một vạn người, cho thấy cách này cũng có tác dụng với những câu hỏi đã đổi dạng, câu hỏi vận dụng và câu hỏi suy luận, với mức độ từ trung bình đến hơi thấp. Nhưng có hai tình huống hiệu quả yếu nhất: đảo ngược câu hỏi và đáp án, và nội dung chỉ từng thấy trong sách nhưng chưa bao giờ được kiểm tra.
- Lợi ích: Một phân tích gộp tổng hợp hơn 40 năm nghiên cứu, gồm 67 bài viết đã xuất bản và chưa xuất bản, 122 thí nghiệm, 192 cỡ hiệu ứng chuyển giao, với tổng cộng 10382 người. So với nhóm đối chứng "đọc lại một lần nhưng không kiểm tra", việc kiểm tra trong quá trình luyện tập thực sự tạo ra kết quả học tập có thể chuyển giao sang những tình huống khác, với cỡ hiệu ứng d=0.40 (95% CI 0.31 đến 0.50). Những tình huống có mức chuyển giao mạnh nhất là: kiểm tra bằng một dạng câu hỏi khác, kiểm tra câu hỏi vận dụng và suy luận, các vấn đề thuộc loại chẩn đoán y khoa, kiểm tra bằng những từ gợi ý có ý nghĩa tương tự. Những tình huống có mức chuyển giao yếu nhất là: đảo ngược kích thích và phản ứng, tài liệu từng thấy khi mới học nhưng chưa được kiểm tra, các câu hỏi dạng ví dụ. Có ba yếu tố điều tiết ảnh hưởng mạnh đến việc có xuất hiện chuyển giao tích cực hay không. Đó là hình thức trả lời khi luyện tập và khi kiểm tra có giống nhau hay không, có thực hiện việc luyện tập truy hồi kèm phản hồi chi tiết hay không, và lần kiểm tra đầu tiên có trả lời đúng hay không. Tác giả còn dùng hai phương pháp để hiệu chỉnh sai lệch công bố. Cỡ hiệu ứng của các yếu tố điều tiết bị ảnh hưởng rất ít, nhưng ước tính tung độ gốc bị hạ xuống rõ rệt: khi không có bất kỳ điều kiện nào nêu trên, thường sẽ không thấy chuyển giao tích cực
- Mức độ bằng chứng: A
- Nguồn: Pan SC, Rickard TC (2018). Transfer of test-enhanced learning: meta-analytic review and synthesis. Psychological Bulletin, 144(7), 710-756. https://doi.org/10.1037/bul0000151
- Ghi chú: Từ "ghi nhớ" thường gộp hai việc làm thành một: đọc lại tài liệu (đọc đi đọc lại, gạch ý chính), và gấp sách lại rồi chủ động nhớ lại. Loại thứ nhất được xếp hạng thấp nhất trong bản tổng quan xếp hạng mười phương pháp học, muốn xem bản thân thứ hạng này thì xem điều 16 (đừng coi gạch ý chính, đọc đi đọc lại và viết tóm tắt là phương pháp học chính). Việc cần làm là loại thứ hai: gấp sách lại rồi chủ động nhớ lại, cụ thể xem điều 14 (tự kiểm tra khi gấp sách lại), hơn nữa phải thực hiện trong vài ngày, xem điều 15 (chia ra trong vài ngày). Cách làm là trước hết nghĩ rõ sau này sẽ dùng như thế nào: là cần chọn ra trên bài thi, hay cần phán đoán tại hiện trường, sau đó ra đề kiểm tra cho bản thân theo đúng hình thức đó. Ngược lại, việc kiểm tra theo hướng đảo ngược cũng đáng làm, vì trong bản phân tích gộp này, chuyển giao khi đảo hướng là yếu nhất; cả hai hướng đều phải được luyện.
20. Trước khi đánh giá chức danh chuyên môn, hãy làm rõ mình thuộc nhóm ngành nào, cấp nào, rồi tìm kênh đăng ký theo tính chất của đơn vị¶
- Chi phí: Không tốn tiền. Tra cứu một lần thông báo đăng ký của tỉnh mình trong năm đó, mất khoảng nửa tiếng.
- Nói dễ hiểu: Chức danh chuyên môn trên toàn quốc được chia thành 27 nhóm ngành, mỗi nhóm ngành lại chia thành sơ cấp, trung cấp và cao cấp. Thông thường phải đăng ký lần lượt từng cấp. Người làm việc trong đơn vị thì do đơn vị thẩm tra, công khai rồi nộp lên cấp trên. Người làm trong doanh nghiệp tư nhân có thể đến điểm tiếp nhận đăng ký chức danh chuyên môn, hoặc tìm cơ quan dịch vụ trung gian nhân sự, hiệp hội ngành nghề để đăng ký. Người làm nghề tự do đăng ký tham gia đánh giá do cơ quan nhân lực và an sinh xã hội địa phương tổ chức.
- Lợi ích: Cả nước có tổng cộng 27 nhóm ngành chức danh chuyên môn, chẳng hạn như kinh tế, kỹ thuật, y tế, xuất bản. Chức danh chuyên môn được chia thành ba cấp: cao cấp, trung cấp và sơ cấp. Lệnh số 40 của Bộ Nhân lực và An sinh xã hội áp dụng cho doanh nghiệp, đơn vị sự nghiệp, đoàn thể xã hội, tổ chức kinh tế cá thể, đồng thời cũng áp dụng cho người làm nghề tự do. Người đăng ký nhìn chung phải đăng ký lần lượt từng cấp. Đơn vị nơi bạn làm việc phải thẩm tra hồ sơ và công khai trong nội bộ đơn vị, thời gian công khai không dưới 5 ngày làm việc. Doanh nghiệp tư nhân và người làm nghề tự do có thể ủy thác cho cơ quan đại lý nhân sự và các cơ quan khác thay mình thẩm tra, công khai và giới thiệu. Các địa phương phải thành lập điểm tiếp nhận đăng ký chức danh chuyên môn tại các khu vườn khoa học công nghệ, khu công nghệ cao và những nơi khác; cũng có thể tiếp nhận đăng ký thông qua cơ quan dịch vụ trung gian nhân sự, liên đoàn công thương, hiệp hội ngành nghề, phòng thương mại, hội và các tổ chức xã hội khác. Người làm nghề tự do đủ điều kiện tham gia đánh giá do cơ quan nhân lực và an sinh xã hội địa phương tổ chức theo địa bàn quản lý. Đối với những tài liệu có thể kiểm tra trực tuyến, không được yêu cầu bạn phải xin thêm giấy chứng nhận. Nếu hồ sơ chưa đầy đủ, bên đánh giá phải thông báo một lần cho bạn biết còn thiếu những gì. Người trong doanh nghiệp tư nhân thường đăng ký tại nơi có quan hệ lao động. Người được cử đến nơi khác làm việc liên tục đủ một năm có thể đăng ký tại nơi được cử đến. Người đã nghỉ hưu không được đăng ký. Nhân viên đơn vị sự nghiệp bị kỷ luật từ mức cảnh cáo trở lên không được đăng ký trong thời gian chịu kỷ luật (toàn quốc)
- Mức độ bằng chứng: A
- Nguồn: Lệnh số 40 của Bộ Nhân lực và An sinh xã hội (2019). "Quy định tạm thời về quản lý đánh giá chức danh chuyên môn". https://www.gov.cn/gongbao/content/2019/content_5437137.htm: Điều 2, Điều 13, Điều 14, Điều 15, Điều 16, Điều 17, Điều 18; Văn phòng Bộ Nhân lực và An sinh xã hội (2020). "Thông báo về việc tiếp tục thực hiện tốt công tác chức danh chuyên môn trong doanh nghiệp tư nhân". https://www.gov.cn/zhengce/zhengceku/2020-03/03/content_5486340.htm: "Thành lập điểm tiếp nhận đăng ký chức danh chuyên môn tại các cơ sở ươm tạo khởi nghiệp, khu phát triển công nghệ cao, vườn khoa học công nghệ và những nơi khác có mật độ nhân tài chuyên môn kỹ thuật cao, hoặc tiếp nhận đăng ký chức danh chuyên môn của nhân tài chuyên môn kỹ thuật trong doanh nghiệp tư nhân thông qua các cơ quan dịch vụ trung gian nhân sự, liên đoàn công thương, hiệp hội ngành nghề, phòng thương mại, hội và các tổ chức xã hội khác"; "Nhân tài chuyên môn kỹ thuật trong doanh nghiệp tư nhân được cử đến nơi khác làm việc liên tục từ một năm trở lên có thể đăng ký đánh giá chức danh chuyên môn tại nơi được cử đến theo các quy định liên quan"; Tân Hoa Xã (2024). "Đánh giá chức danh chuyên môn bước vào cao điểm, tra cứu thông tin thế nào? Có những thay đổi mới gì?" https://www.gov.cn/zhengce/202410/content_6978917.htm: "Nước ta có tổng cộng 27 nhóm ngành chức danh chuyên môn như kinh tế, kỹ thuật, y tế, xuất bản"; "Người làm nghề tự do đủ điều kiện có thể đăng ký tham gia đánh giá chức danh chuyên môn do cơ quan nhân lực và an sinh xã hội địa phương tổ chức theo nguyên tắc địa phương quản lý"; Văn phòng Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc, Văn phòng Quốc vụ viện (2016). "Ý kiến về việc đi sâu cải cách chế độ chức danh chuyên môn". https://www.gov.cn/gongbao/content/2017/content_5163445.htm: "Không lấy bài luận làm điều kiện hạn chế đối với việc đánh giá nhân tài ứng dụng"; "Không đưa ra yêu cầu thống nhất đối với kỳ thi ngoại ngữ chức danh chuyên môn và năng lực ứng dụng máy tính"; "Nhân tài kỹ năng cao đủ điều kiện có thể tham gia đánh giá chức danh chuyên môn của nhân tài chuyên môn kỹ thuật thuộc nhóm ngành kỹ thuật"; "Công chức không được tham gia đánh giá chức danh chuyên môn của nhân tài chuyên môn kỹ thuật"
- Ghi chú: Cần chuẩn bị những tài liệu gì thì trên toàn quốc không có danh mục thống nhất. Mỗi nhóm ngành, mỗi tỉnh hằng năm đều ban hành thông báo đăng ký, trong đó ghi rõ danh mục tài liệu, thời gian đăng ký và điều kiện về thành tích. Vì vậy, bước đầu tiên là tìm thông báo của năm đó trên trang web chính thức của Sở Nhân lực và An sinh xã hội tỉnh mình. Bài luận không còn là thứ bắt buộc trong mọi trường hợp: ý kiến cải cách năm 2016 yêu cầu không coi bài luận là ngưỡng cứng đối với nhân tài ứng dụng, kỳ thi ngoại ngữ chức danh chuyên môn và kỳ thi máy tính cũng không có yêu cầu thống nhất. Công nhân kỹ thuật cũng có con đường riêng: nhân tài kỹ năng cao đủ điều kiện có thể tham gia đánh giá chức danh chuyên môn thuộc nhóm ngành kỹ thuật. Công chức không được tham gia đánh giá chức danh chuyên môn.
21. Các chức danh sơ cấp, trung cấp như kế toán được cấp qua kỳ thi thống nhất toàn quốc, trước tiên hãy đối chiếu trình độ học vấn và số năm làm việc để đăng ký¶
- Chi phí: Lệ phí đăng ký nộp theo tiêu chuẩn của từng tỉnh. Ôn thi sẽ chiếm vài tháng thời gian ngoài giờ.
- Nói dễ hiểu: Một số hệ thống chức danh chuyên môn có chức danh sơ cấp, trung cấp được cấp qua thi, thi đỗ là được, không cần thẩm định thêm. Kế toán là như vậy: trợ lý kế toán cần trình độ từ trung học phổ thông trở lên, kế toán viên cần có bằng đại học và làm kế toán đủ 4 năm, hoặc bằng cao đẳng và làm đủ 5 năm. Người đã có một số chứng chỉ nghề nghiệp cũng có thể được trực tiếp tính là đã có chức danh chuyên môn tương ứng.
- Lợi ích: Ý kiến cải cách năm 2016 quy định, đối với các chuyên ngành áp dụng kỳ thi thống nhất toàn quốc cho chức danh sơ cấp, trung cấp thì không tiến hành thẩm định hoặc công nhận tương ứng nữa. Trong những lĩnh vực mà chức danh chuyên môn và chứng chỉ nghề nghiệp có liên quan mật thiết, có chứng chỉ nghề nghiệp thì có thể được công nhận là có chức danh chuyên môn tương ứng, đồng thời có thể dùng làm điều kiện đăng ký chức danh cao hơn một bậc. Lấy ngành kế toán làm ví dụ. Trợ lý kế toán và kế toán viên áp dụng kỳ thi thống nhất toàn quốc. Thi kế toán viên cao cấp kết hợp thi và thẩm định, còn kế toán viên cao cấp bậc chính thường chỉ thẩm định. Điều kiện đăng ký thi như sau. Trợ lý kế toán: tốt nghiệp trung học phổ thông trở lên, bao gồm trung cấp chuyên nghiệp, trung cấp nghề và trường kỹ thuật. Kế toán viên: bằng tiến sĩ; hoặc bằng thạc sĩ và làm kế toán đủ 1 năm; hoặc bằng cử nhân thứ hai, tốt nghiệp lớp nghiên cứu sinh và làm đủ 2 năm; hoặc bằng đại học và làm đủ 4 năm; hoặc bằng cao đẳng và làm đủ 5 năm. Người có bằng chuyên môn thạc sĩ kế toán hoặc tiến sĩ kế toán được miễn thi môn "Quản lý tài chính" khi thi kế toán viên (toàn quốc)
- Mức độ bằng chứng: A
- Nguồn: Văn phòng Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc, Văn phòng Quốc vụ viện (2016). "Ý kiến về việc đi sâu cải cách chế độ chức danh chuyên môn". https://www.gov.cn/gongbao/content/2017/content_5163445.htm: "Nhân tài kỹ thuật chuyên môn có chứng chỉ nghề nghiệp thì có thể được công nhận là có chức danh chuyên môn thuộc hệ thống và cấp bậc tương ứng, đồng thời có thể dùng làm điều kiện đăng ký chức danh chuyên môn cao hơn một bậc. Đối với các chuyên ngành áp dụng kỳ thi thống nhất toàn quốc cho chức danh sơ cấp, trung cấp thì không tiến hành thẩm định hoặc công nhận chức danh chuyên môn tương ứng nữa."; Bộ Nhân lực và An sinh xã hội, Bộ Tài chính (2019). "Ý kiến chỉ đạo về việc đi sâu cải cách chế độ chức danh chuyên môn của nhân viên kế toán". https://www.gov.cn/zhengce/zhengceku/2019-09/27/content_5433803.htm: "Trợ lý kế toán viên và kế toán viên áp dụng kỳ thi chứng chỉ kỹ thuật chuyên môn kế toán thống nhất toàn quốc", "Kế toán viên cao cấp áp dụng phương thức kết hợp thi và thẩm định, kế toán viên cao cấp bậc chính thường áp dụng phương thức thẩm định", "Công chức đáp ứng điều kiện có thể tham gia kỳ thi chứng chỉ kỹ thuật chuyên môn kế toán, nhưng không được tham gia thẩm định chức danh chuyên môn của nhân viên kế toán"; Bộ Tài chính và các cơ quan khác (2024). "Thông báo về việc thực hiện tốt công tác liên kết bằng chuyên môn kế toán với chứng chỉ kỹ thuật chuyên môn kế toán". https://www.gov.cn/zhengce/zhengceku/202405/content_6952602.htm
- Ghi chú: Hệ thống của bạn thi, thẩm định hay kết hợp thi và thẩm định, hãy xem "Ý kiến chỉ đạo về việc đi sâu cải cách chế độ chức danh chuyên môn của từng ngành". Bộ Nhân lực và An sinh xã hội cùng các cơ quan chủ quản ngành đã ban hành riêng cho từng hệ thống, có thể tìm trong kho văn bản chính sách trên Cổng thông tin Chính phủ Trung Quốc. Thời gian đăng ký và các môn thi căn cứ vào thông báo kỳ thi của năm đó. Công chức có thể tham gia kỳ thi kế toán, nhưng không thể tham gia thẩm định chức danh chuyên môn kế toán.
22. Đừng tìm trung gian làm thay hồ sơ thẩm định, đừng mua bài luận viết thay, đừng làm giả tài liệu: nếu bị phát hiện sẽ bị hủy chức danh chuyên môn và ghi vào hồ sơ tín nhiệm 3 năm¶
- Chi phí: Không tốn tiền. Cái khó là kìm được trước những quảng cáo "bỏ tiền là đỗ".
- Nói dễ hiểu: Dùng tài liệu giả, thuê viết bài luận, đạo văn thành quả để có được chức danh chuyên môn thì khi bị phát hiện sẽ bị hủy bỏ. Hồ sơ mất tín nhiệm phải được ghi lại trong 3 năm, đồng thời đưa vào nền tảng tín dụng toàn quốc. Nếu bản cam kết ký khi đăng ký không đúng sự thật thì trong 3 năm không được đăng ký lại. Cơ quan nhân lực và an sinh xã hội còn chuyên trách điều tra, xử lý hành vi tuyên truyền giả mạo, giả danh thẩm định và làm chứng chỉ giả của các trung gian.
- Lợi ích: Lệnh số 40 của Bộ Nhân lực và An sinh xã hội quy định rằng người cung cấp tài liệu giả, đạo văn tác phẩm và thành quả học thuật của người khác, hoặc dùng thủ đoạn không chính đáng khác để có được chức danh chuyên môn thì sẽ bị hủy chức danh. Đồng thời, thông tin này được ghi vào kho hồ sơ tín nhiệm trong thẩm định chức danh chuyên môn, đưa vào Nền tảng chia sẻ thông tin tín dụng toàn quốc, với thời hạn ghi nhận là 3 năm. Biện pháp giám sát năm 2024 đã nêu đích danh một số hành vi vi phạm của người đăng ký: cam kết giả và làm giả thông tin, làm giả hoặc thuê viết bài luận, làm giả thành tích, nhờ vả và vận động. Khi đăng ký, phải ký bản cam kết cá nhân; nếu cam kết không đúng sự thật thì trong 3 năm không được đăng ký. Cơ quan nhân lực và an sinh xã hội phối hợp với cơ quan công an, cơ quan quản lý không gian mạng và cơ quan quản lý thị trường để điều tra, xử lý các trang web giả mạo, tuyên truyền giả mạo, bẫy hợp đồng, giả danh thẩm định và chứng chỉ giả của các trung gian. Nếu tình tiết nghiêm trọng, có dấu hiệu phạm tội thì chuyển cho cơ quan hữu quan xử lý (toàn quốc)
- Mức độ bằng chứng: A
- Nguồn: Lệnh số 40 của Bộ Nhân lực và An sinh xã hội (2019). "Quy định tạm thời về quản lý thẩm định chức danh chuyên môn". https://www.gov.cn/gongbao/content/2019/content_5437137.htm: Điều 39; Bộ Nhân lực và An sinh xã hội (2024). "Biện pháp tạm thời về giám sát thẩm định chức danh chuyên môn". https://www.gov.cn/zhengce/zhengceku/202408/content_6969436.htm: Điều 5, Điều 15, Điều 17, Điều 27; Văn phòng Bộ Nhân lực và An sinh xã hội (2022). "Thông báo về việc tiếp tục thực hiện tốt công tác thẩm định chức danh chuyên môn". https://www.gov.cn/zhengce/zhengceku/2022-12/24/content_5733407.htm: "Kết quả thẩm định của hội đồng thẩm định chức danh chuyên môn chưa được备案 sẽ không được đưa vào Hệ thống tra cứu, xác minh thông tin thẩm định chức danh chuyên môn toàn quốc"; Tân Hoa xã (2024). "Thẩm định chức danh chuyên môn bước vào cao điểm, tra cứu thông tin thế nào? Có thay đổi mới gì?". https://www.gov.cn/zhengce/202410/content_6978917.htm: "Mọi người có thể đăng nhập qua nhiều kênh như trang web www.12333.gov.cn, ứng dụng di động 12333, cổng thông tin của Bộ Nhân lực và An sinh xã hội, tài khoản WeChat “Bộ Nhân lực và An sinh xã hội”"; Tòa án Nhân dân Tối cao, Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao (2019). "Giải thích về một số vấn đề áp dụng pháp luật trong việc xử lý các vụ án hình sự như tổ chức gian lận thi cử (Giải thích pháp luật〔2019〕13, Điều 1)". https://www.spp.gov.cn/spp/xwfbh/wsfbh/201909/t20190903_430901.shtml: "Kỳ thi chứng chỉ hành nghề pháp luật thống nhất toàn quốc, kỳ thi chứng chỉ giáo viên quốc gia, kỳ thi thống nhất toàn quốc về chứng chỉ kế toán công chứng, kỳ thi chứng chỉ kỹ thuật chuyên môn kế toán…… và các kỳ thi chứng chỉ kỹ thuật chuyên môn khác"
- Ghi chú: Có một cách để phân biệt thật giả: chức danh chuyên môn được thẩm định chính quy thì có thể tra cứu trên nền tảng tra cứu thông tin thẩm định chức danh chuyên môn toàn quốc. Lối vào là trang web 12333, ứng dụng di động 12333 và trang web chính thức của Bộ Nhân lực và An sinh xã hội. Chức danh do hội đồng thẩm định chưa được备案 cấp thì không thể tra cứu trong hệ thống này. Vì vậy, những lời hứa "bao đỗ", "không cần tự mình tham gia", "không tra được chứng chỉ vẫn dùng được" về cơ bản có thể xác định là có vấn đề. Người hưởng lợi chủ yếu là chính mình, quy mô lợi ích được tính theo tiêu chí "tránh bị hủy chức danh chuyên môn và bị ghi nhận mất tín nhiệm trong 3 năm". Kỳ thi chứng chỉ kỹ thuật chuyên môn kế toán nằm trong danh sách "kỳ thi quốc gia do pháp luật quy định" được nêu trong giải thích tư pháp. Trong các kỳ thi loại này, tìm người thi hộ, bán đáp án hoặc tổ chức gian lận thi cử là phạm tội. Chỉ tự mình mua đáp án rồi lén xem thì điều luật không liệt kê là tội phạm, sẽ được xử lý theo quy định về vi phạm kỷ luật thi cử, xem mục 9, điều 29 (không tìm người thi hộ).
23. Đạt chức danh nghề nghiệp không đồng nghĩa với tăng lương: trước tiên hỏi rõ đơn vị áp dụng tỷ lệ theo vị trí để xét và bổ nhiệm, hay xét rồi chưa chắc được bổ nhiệm¶
- Chi phí: Không tốn tiền. Chỉ cần hỏi một lần ở phòng nhân sự của đơn vị.
- Nói dễ hiểu: Chức danh nghề nghiệp là căn cứ để tuyển dụng, đánh giá và thăng tiến, nhưng được xét đạt và được bổ nhiệm là hai chuyện khác nhau. Các đơn vị sự nghiệp công lập áp dụng chế độ quản lý vị trí thường xét chức danh nghề nghiệp trong phạm vi tỷ lệ cơ cấu vị trí. Các đơn vị không áp dụng chế độ quản lý vị trí có thể tách riêng việc xét và bổ nhiệm: được xét đạt rồi nhưng đơn vị chưa chắc đã bố trí vị trí tương ứng hoặc trả mức lương tương ứng. Sau khi chuyển đơn vị hoặc chuyển địa phương, chức danh nghề nghiệp có thể phải được xét lại hoặc xác nhận lại.
- Lợi ích: Điều 2 Lệnh số 40 của Bộ Nhân lực và An sinh xã hội: Kết quả xét chức danh nghề nghiệp là căn cứ quan trọng để tuyển dụng, đánh giá, thăng tiến và các hoạt động khác đối với nhân tài chuyên môn kỹ thuật. Ý kiến về cải cách năm 2016 quy định: các đơn vị sự nghiệp công lập thực hiện toàn diện chế độ quản lý vị trí thường tiến hành xét chức danh nghề nghiệp trong phạm vi tỷ lệ cơ cấu vị trí. Đối với các đơn vị không áp dụng chế độ quản lý vị trí, cũng như các nhóm chức danh nghề nghiệp có tính phổ quát cao và các nghề mới nổi, có thể tách riêng việc xét và bổ nhiệm. Khi nhân tài chuyên môn kỹ thuật di chuyển giữa các địa phương hoặc giữa các đơn vị, chức danh nghề nghiệp sẽ được xét lại hoặc xác nhận lại theo thẩm quyền quản lý, trừ trường hợp nhà nước có quy định khác (toàn quốc)
- Mức độ bằng chứng: B
- Nguồn: Lệnh số 40 của Bộ Nhân lực và An sinh xã hội (2019). "Quy định tạm thời về quản lý việc xét chức danh nghề nghiệp". https://www.gov.cn/gongbao/content/2019/content_5437137.htm: Điều 2, Điều 29; Văn phòng Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc, Văn phòng Quốc vụ viện (2016). "Ý kiến về việc đi sâu cải cách chế độ chức danh nghề nghiệp". https://www.gov.cn/gongbao/content/2017/content_5163445.htm: "Đối với các đơn vị sự nghiệp công lập thực hiện toàn diện chế độ quản lý vị trí, trong đó trình độ học thuật và kỹ thuật của nhân tài chuyên môn kỹ thuật có liên quan chặt chẽ với trách nhiệm của vị trí, về nguyên tắc phải tiến hành xét chức danh nghề nghiệp trong phạm vi tỷ lệ cơ cấu vị trí. Đối với các đơn vị không áp dụng chế độ quản lý vị trí, cũng như các nhóm chức danh nghề nghiệp có tính phổ quát cao, phân bố rộng rãi trong các tổ chức xã hội và các nghề mới nổi, có thể áp dụng phương thức tách riêng việc xét và bổ nhiệm."
- Ghi chú: Sở dĩ mức độ bằng chứng được xếp là B là vì văn bản chỉ viết về cách thức kết nối giữa việc xét và bổ nhiệm, chứ không có con số "được xét đạt thì tăng bao nhiêu" thống nhất trên toàn quốc. Điều có thể làm theo là: ở các đơn vị sự nghiệp công lập và doanh nghiệp nhà nước, trước tiên hỏi phòng nhân sự về số vị trí còn trống và quy định bổ nhiệm của đơn vị. Ở doanh nghiệp tư nhân, trước tiên hỏi ông chủ xem có công nhận chứng chỉ này không và có tăng tiền không.
24. Tốt nghiệp đại học có nên học tiếp thạc sĩ không: trước hết hãy tính học phí và khoản lương mất đi trong hai, ba năm, sau đó xem ngành mình học có giúp kiếm thêm nhiều tiền hay không; người đã đi làm có thể học hệ không chính quy, bằng cấp có giá trị tương đương hệ chính quy¶
- Chi phí: Không tốn tiền. Tra cứu một lần thông báo tuyển sinh và mức học phí, sau đó tính một lần dựa trên những cơ hội việc làm hiện có, mất khoảng một, hai giờ.
- Nói dễ hiểu: Học thạc sĩ phải đóng học phí, đồng thời mất đi hai, ba năm tiền lương, trong đó khoản sau thường là phần lớn. Một nghiên cứu của Anh xem xét những người tốt nghiệp từ hai, ba chục năm trước, đã loại bỏ sự khác biệt về gia đình và thành tích đại học. Ở tuổi 35, phụ nữ từng học thạc sĩ kiếm được nhiều hơn khoảng 2%, nam giới kiếm được ít hơn khoảng 2%, sự khác biệt giữa các ngành rất lớn. Người đang đi làm có thể học hệ không chính quy, bằng cấp có giá trị tương đương hệ chính quy, nhưng không được nhận trợ cấp học tập quốc gia.
- Lợi ích: Trước hết hãy xem chi phí. Ý kiến quốc gia năm 2013 quy định học phí của thạc sĩ học thuật hệ chính quy về nguyên tắc không quá 8000 tệ mỗi năm. Thạc sĩ chuyên ngành hệ chính quy áp dụng chính sách thu phí trước đây, không bị giới hạn bởi mức trần này, thường đắt hơn nhiều. Tất cả nghiên cứu sinh hệ chính quy nằm trong kế hoạch tuyển sinh đều có thể nhận trợ cấp học tập quốc gia dành cho nghiên cứu sinh, thạc sĩ mỗi năm không dưới 6000 tệ, mức cụ thể do từng địa phương quy định. Tiếp theo hãy xem lợi ích. Nghiên cứu do Bộ Giáo dục Anh công bố năm 2020 sử dụng hồ sơ học tập quốc gia và hồ sơ thuế, theo dõi những người tốt nghiệp đại học từ giữa thập niên 1990 đến giữa thập niên 2000. Nghiên cứu đã loại bỏ sự khác biệt về hoàn cảnh gia đình và thành tích đại học, xem xét thu nhập ở tuổi 35. Nguyên văn là "we estimate returns of 2% (women) and -2% (men)": phụ nữ từng học thạc sĩ kiếm được nhiều hơn khoảng 2% so với người chỉ học đại học, nam giới kiếm được ít hơn khoảng 2%. Sự khác biệt giữa các ngành rất lớn. Phụ nữ học thạc sĩ các ngành luật, kinh tế, quản lý kiếm được nhiều hơn khoảng 20%, còn học các ngành nghệ thuật, tiếng Anh, triết học thì kiếm được ít hơn trên 10%. Lợi ích của bằng thạc sĩ ở nam giới là âm đáng kể trong phần lớn các ngành, nhưng ở các ngành luật, kinh tế, quản lý và kỹ thuật vẫn dương rõ rệt. Người đã đi làm có thể thi thạc sĩ hệ không chính quy, vừa làm vừa học. Thông báo của Bộ Giáo dục năm 2016 quy định hệ không chính quy và hệ chính quy thi cùng một kỳ, được đào tạo theo cùng một tiêu chuẩn. Hai loại bằng học lực và bằng cấp "có địa vị pháp lý như nhau và có giá trị tương đương", trên bằng tốt nghiệp sẽ ghi rõ hình thức học. Trợ cấp học tập quốc gia chỉ dành cho nghiên cứu sinh hệ chính quy nằm trong kế hoạch tuyển sinh, hệ không chính quy không được nhận. Năm 2019, Bộ Giáo dục cùng bốn bộ khác ban hành thông báo. Việc tuyển công chức, tuyển công khai vào đơn vị sự nghiệp và doanh nghiệp nhà nước phải cung cấp cơ hội việc làm bình đẳng cho nghiên cứu sinh học theo các hình thức khác nhau. Những đợt tuyển dụng này không được đặt ra điều kiện dự tuyển không liên quan đến yêu cầu của vị trí. Thông báo của Bộ Giáo dục về việc làm của sinh viên tốt nghiệp khóa 2021 ghi rõ, thông báo tuyển dụng của cơ quan đảng và chính quyền, đơn vị sự nghiệp và doanh nghiệp nhà nước không được lấy hình thức học làm điều kiện hạn chế. Thông báo về khóa 2022 lại ghi rõ, tất cả các đợt tuyển dụng trong trường học đều không được hạn chế như vậy
- Mức độ bằng chứng: B
- Nguồn: Bộ Tài chính, Ủy ban Cải cách và Phát triển Quốc gia, Bộ Giáo dục (2013). "Ý kiến về việc hoàn thiện cơ chế đầu tư cho giáo dục sau đại học" (Tài giáo〔2013〕19号). https://www.gov.cn/gongbao/content/2013/content_2404719.htm: "Về nguyên tắc, ở giai đoạn hiện nay, mức học phí của nghiên cứu sinh học thuật hệ chính quy không quá 8000 tệ mỗi người mỗi năm đối với nghiên cứu sinh thạc sĩ, không quá 1万元 mỗi người mỗi năm đối với nghiên cứu sinh tiến sĩ. Nghiên cứu sinh chuyên ngành hệ chính quy và nghiên cứu sinh hiện đang thực hiện chính sách thu phí theo quy định tạm thời áp dụng chính sách thu phí trước đây"; "Mức trợ cấp cho nghiên cứu sinh tiến sĩ không thấp hơn 1万元 mỗi người mỗi năm, mức trợ cấp cho nghiên cứu sinh thạc sĩ không thấp hơn 6000 tệ mỗi người mỗi năm"; Britton J, Buscha F, Dickson M, van der Erve L, Vignoles A, Walker I, Waltmann B, Zhu Y (2020). The earnings returns to postgraduate degrees in the UK. Department for Education. https://assets.publishing.service.gov.uk/media/5f609e478fa8f5106d1563cc/PG_LEO_report_FINAL.pdf; Văn phòng Bộ Giáo dục (2016). "Thông báo về việc phối hợp quản lý nghiên cứu sinh hệ chính quy và không chính quy" (Giáo nghiên sảnh〔2016〕2号). http://www.moe.gov.cn/srcsite/A22/moe_826/201609/t20160914_281117.html: "Cấp bằng tốt nghiệp tương ứng theo quy định liên quan của quốc gia, trên bằng ghi rõ hình thức học"; "Nghiên cứu sinh hệ chính quy và không chính quy thực hiện chính sách thi tuyển sinh và tiêu chuẩn đào tạo giống nhau, bằng học lực và bằng cấp của họ có địa vị pháp lý như nhau và có giá trị tương đương"; Tài giáo〔2013〕19号 như trên: "Trợ cấp học tập quốc gia dành cho nghiên cứu sinh bao phủ tất cả nghiên cứu sinh hệ chính quy nằm trong kế hoạch tuyển sinh nghiên cứu sinh trên toàn quốc"; Văn phòng Bộ Giáo dục cùng bốn bộ khác (2019). "Thông báo về việc tiếp tục làm tốt công tác việc làm cho nghiên cứu sinh hệ không chính quy" (Giáo nghiên sảnh hàm〔2019〕1号). https://www.gov.cn/zhengce/zhengceku/2020-02/05/content_5490220.htm: "Việc tuyển công chức các cấp, tuyển công khai vào đơn vị sự nghiệp và doanh nghiệp nhà nước phải căn cứ nhu cầu vị trí để xây dựng điều kiện tuyển dụng hợp lý, cung cấp cơ hội việc làm bình đẳng cho nghiên cứu sinh thuộc các hình thức giáo dục khác nhau, không được đặt ra điều kiện tư cách dự tuyển không liên quan đến yêu cầu của vị trí"; Bộ Giáo dục (2020). "Thông báo về việc làm tốt công tác việc làm và khởi nghiệp cho sinh viên tốt nghiệp các trường đại học phổ thông toàn quốc khóa 2021" (Giáo học〔2020〕5号). https://www.gov.cn/zhengce/zhengceku/2020-12/01/content_5566303.htm: "Trong thông báo tuyển dụng và quá trình thực hiện trên thực tế không được lấy trường tốt nghiệp, quá trình học tập trong và ngoài nước, hình thức học (hệ chính quy và không chính quy) làm điều kiện hạn chế"; Bộ Giáo dục (2021). "Thông báo về việc làm tốt công tác việc làm và khởi nghiệp cho sinh viên tốt nghiệp các trường đại học phổ thông toàn quốc khóa 2022" (Giáo học〔2021〕5号). https://www.gov.cn/zhengce/zhengceku/2021-11/21/content_5652326.htm: "Trong các hoạt động tuyển dụng trong trường học, không được đặt ra các điều khoản phân biệt đối xử vi phạm quy định của quốc gia, không được lấy trường tốt nghiệp, hình thức học (hệ chính quy và không chính quy) làm điều kiện hạn chế"; Bộ Giáo dục (2024). "Quy định về công tác quản lý tuyển sinh nghiên cứu sinh thạc sĩ toàn quốc năm 2025" (Giáo học〔2024〕4号), điều 77. https://www.gov.cn/zhengce/zhengceku/202410/content_6978684.htm: "Trong quy chế tuyển sinh phải công bố theo quy định liên quan các nội dung như điều kiện dự tuyển nghiên cứu sinh thạc sĩ từng chuyên ngành, hình thức học, thời gian đào tạo, mức học phí, cách thức cấp học bổng và trợ cấp, việc làm sau tốt nghiệp, tình hình chỗ ở và cơ sở đào tạo của đơn vị mình. Về nguyên tắc, nghiên cứu sinh thạc sĩ hệ không chính quy của đơn vị tuyển sinh chỉ tuyển người đang đi làm và thuộc diện việc làm theo định hướng, sau khi tốt nghiệp trở về đơn vị ban đầu"
- Ghi chú: Còn tranh cãi. Những nghiên cứu trước đây của Anh tính ra lợi ích của bằng thạc sĩ luôn là dương, các tác giả của nghiên cứu này cho rằng dữ liệu của mình chi tiết hơn và đã loại bỏ các yếu tố sạch hơn. Tác giả cũng thừa nhận không thể loại bỏ những khác biệt như động cơ và sở thích nghề nghiệp. Dữ liệu chỉ đến tuổi 35, sử dụng những người tốt nghiệp từ hai, ba chục năm trước, trong nước cũng chưa tìm được con số tương tự đã loại bỏ khác biệt cá nhân, nên chỉ có thể dùng để tham khảo xu hướng. Vì vậy mức độ bằng chứng được xác định là B. Cách tính toán giống mục 6 của mục này (học tiếp hay đi làm), lấy khoản lương mất đi trong hai, ba năm so với phần thu nhập tăng thêm mỗi năm về sau. Một số vị trí tuyển dụng ghi rõ phải có bằng thạc sĩ, chẳng hạn như trường đại học, viện nghiên cứu khoa học và một số doanh nghiệp nhà nước; lúc này bản thân yêu cầu về bằng cấp đã là lợi ích, cần tính riêng. Một số văn bản về hệ không chính quy là thông báo của các bộ, không ghi hình phạt, cũng không ghi nếu vi phạm thì khiếu nại với ai. Các văn bản này quản lý cách viết thông báo tuyển dụng, nhưng không thể quản lý việc cuối cùng đơn vị chọn ai. Tuyển dụng trong trường học có quy định hạn chế rõ ràng, còn chưa tìm thấy quy định rõ ràng quản lý hình thức học trong tuyển dụng xã hội của doanh nghiệp tư nhân. Quy định quản lý tuyển sinh năm 2025 ghi rõ, về nguyên tắc hệ không chính quy chỉ tuyển người đang đi làm, sau khi tốt nghiệp trở về đơn vị ban đầu. Học phí, học bổng, trợ cấp và chỗ ở do trường ghi vào quy chế tuyển sinh. Về việc hộ khẩu và hồ sơ được xử lý thế nào, những văn bản quốc gia mà sách này tra cứu không có quy định thống nhất; trước khi đăng ký hãy đọc kỹ thông báo tuyển sinh và hỏi nhà trường.
25. Tốt nghiệp thạc sĩ có nên học tiếp tiến sĩ không: chỉ học khi vị trí mục tiêu xác định rõ là phải có bằng tiến sĩ, trước khi học hãy tính cả gánh nặng tâm lý¶
- Chi phí: Không tốn tiền. Hãy xem một lượt yêu cầu học vấn trong thông báo tuyển dụng của đơn vị mục tiêu, sau đó tìm hai ba nghiên cứu sinh tiến sĩ đang học để trò chuyện một lần.
- Nói dễ hiểu: Một nghiên cứu của Anh đã loại bỏ sự khác biệt về hoàn cảnh gia đình và thành tích bậc đại học. Ở tuổi 35, phụ nữ có bằng tiến sĩ kiếm được nhiều hơn khoảng 8% so với người chỉ học đại học, còn nam giới lại kiếm được ít hơn khoảng 9%. Gánh nặng tâm lý khi học tiến sĩ cũng nặng nề, trong số nghiên cứu sinh tiến sĩ ở các nước, khoảng một phần tư có triệu chứng trầm cảm rõ rệt, khoảng một phần sáu có triệu chứng lo âu rõ rệt. Vì vậy, trước tiên hãy xem công việc mục tiêu có bắt buộc phải có bằng tiến sĩ mới tuyển hay không, rồi hãy quyết định có học hay không.
- Lợi ích: Nghiên cứu năm 2020 của Bộ Giáo dục Anh được trích trong điều 24 của mục này (học thạc sĩ) cũng tính cả bằng tiến sĩ. Nguyên văn là "8% (women) and -9% (men) for PhDs": sau khi loại bỏ sự khác biệt về hoàn cảnh gia đình và thành tích bậc đại học, ở tuổi 35, phụ nữ có bằng tiến sĩ kiếm được nhiều hơn khoảng 8% so với người chỉ học đại học, còn nam giới kiếm được ít hơn khoảng 9%. Nghiên cứu cũng phát hiện bằng tiến sĩ làm giảm khả năng thất nghiệp và khả năng có thu nhập hằng năm dưới 3 vạn bảng Anh, đồng thời cũng làm giảm khả năng có thu nhập hằng năm trên 4 vạn bảng Anh. Sự khác biệt giữa các ngành rất lớn, mức sinh lợi của bằng tiến sĩ toán học đặc biệt thấp, còn bằng tiến sĩ tâm lý học thuộc nhóm có mức sinh lợi cao nhất. Gánh nặng tâm lý trong thời gian học tiến sĩ được xem xét trong một phân tích tổng hợp năm 2021. Trong 16 nghiên cứu, với 23469 nghiên cứu sinh tiến sĩ, tổng cộng khoảng 24% có triệu chứng trầm cảm rõ rệt (95% CI 18%–31%, khoảng tin cậy). Trong 9 nghiên cứu, với 15626 nghiên cứu sinh tiến sĩ, khoảng 17% có triệu chứng lo âu rõ rệt (12%–23%). Sự khác biệt giữa các nghiên cứu rất lớn (I² khoảng 98%). Học phí trong nước áp dụng theo "Ý kiến về việc hoàn thiện cơ chế đầu tư cho giáo dục sau đại học" năm 2013: học phí tiến sĩ hệ toàn thời gian, về nguyên tắc, mỗi năm không quá 1 chục nghìn tệ. Từ học kỳ mùa xuân năm 2017, trợ cấp nhà nước cho sinh viên được nâng lên: nghiên cứu sinh tiến sĩ tại các trường đại học trung ương mỗi năm 15000 tệ, tại các trường đại học địa phương mỗi năm không thấp hơn 13000 tệ. Đối tượng được trợ cấp là nghiên cứu sinh tiến sĩ hệ toàn thời gian thuộc kế hoạch tuyển sinh nghiên cứu sinh trên toàn quốc, trừ người có thu nhập tiền lương cố định. Các cơ sở đào tạo khác như viện nghiên cứu khoa học thực hiện theo quy định này.
- Mức độ bằng chứng: B
- Nguồn: Britton J, Buscha F, Dickson M, van der Erve L, Vignoles A, Walker I, Waltmann B, Zhu Y (2020). The earnings returns to postgraduate degrees in the UK. Department for Education. https://assets.publishing.service.gov.uk/media/5f609e478fa8f5106d1563cc/PG_LEO_report_FINAL.pdf;Satinsky EN, Kimura T, Kiang MV, et al. (2021). Systematic review and meta-analysis of depression, anxiety, and suicidal ideation among Ph.D. students. Scientific Reports, 11, 14370. https://doi.org/10.1038/s41598-021-93687-7;Liu H, Gao Y, Tuerxun N, Cabirou L (2026). More than Depression: Doctoral Students' Mental Health in China: A Systematic Review and Meta-Analysis. Behavioral Sciences, 16, 1355. https://doi.org/10.3390/bs16081355;Bộ Tài chính, Ủy ban Cải cách và Phát triển Quốc gia, Bộ Giáo dục (2013). "Ý kiến về việc hoàn thiện cơ chế đầu tư cho giáo dục sau đại học" (Tài chính giáo dục〔2013〕số 19). https://www.gov.cn/gongbao/content/2013/content_2404719.htm;Bộ Tài chính, Bộ Giáo dục (2017). "Thông báo về việc tiếp tục nâng cao tiêu chuẩn trợ cấp nhà nước cho nghiên cứu sinh tiến sĩ" (Tài chính khoa học giáo dục〔2017〕số 5). https://www.xszz.edu.cn/n39/n54/c6711/content.html
- Ghi chú: Còn tranh cãi. Những con số về trầm cảm và lo âu chỉ là cộng các tỷ lệ trong các cuộc khảo sát ở nhiều nước, không so sánh với những người cùng độ tuổi, và các thang đo được sử dụng cũng không giống nhau. Vì vậy, chúng cho thấy các triệu chứng dạng này phổ biến trong số nghiên cứu sinh tiến sĩ, nhưng không thể chứng minh là do học tiến sĩ gây ra. Tổng hợp các nghiên cứu bằng tiếng Trung trong nước cho thấy sự khác biệt về triệu chứng tâm lý giữa nghiên cứu sinh tiến sĩ và nghiên cứu sinh thạc sĩ không lớn, nhưng cả hai nhóm đều cao hơn chuẩn dân số toàn quốc và chuẩn thanh niên. Hạn chế của các con số thu nhập cũng giống như điều 24 của mục này (học thạc sĩ), chỉ có thể dùng để tham khảo định hướng. Thông báo tuyển dụng của các trường đại học, viện nghiên cứu khoa học và một số vị trí nghiên cứu phát triển thường ghi rõ yêu cầu phải có bằng tiến sĩ. Nếu muốn đi theo con đường này, trước tiên hãy xem lại thông báo tuyển dụng của đơn vị mục tiêu trong vài năm gần đây. Nếu trong quá trình học, tâm trạng sa sút kéo dài hơn hai tuần, trước tiên hãy làm những việc trong điều 18 mục 3 (một số việc nên làm trước tiên khi tâm trạng sa sút). Nếu có ý nghĩ tự sát, hãy gọi 12356, xem điều 25 mục 1 (gọi 12356 khi bị trầm cảm hoặc có ý nghĩ tự sát).