Bỏ qua

← Quay lại mục lục

22. Cách thư giãn: Địa điểm vui chơi giải trí và giảm căng thẳng

Nửa đầu mục này nói về những khoản tiền nào tiêu ở địa điểm vui chơi giải trí là oan, lối thoát hiểm ở đâu; thước đo là tiền bạc và tự do thân thể. Nửa sau nói về cách giảm căng thẳng; thước đo là sức lực và tỷ lệ tử vong chung (do mọi nguyên nhân). Không quy đổi các con số của hai nửa này với nhau. Cuối mục, điều 11, 12 nói về cách không gặp chuyện khi vui chơi: đã uống rượu thì đừng ngâm suối nước nóng, xông hơi; trượt tuyết, đi xe đạp thì đội mũ bảo hiểm; thước đo là tỷ lệ tử vong. Điều 13 (sở thích) quay lại chủ đề giảm căng thẳng, nói về việc nuôi dưỡng một sở thích sau tuổi 50. Mục 3 đã viết về những việc cần làm trước tiên khi tâm trạng sa sút, ở đây đưa ra cách làm cụ thể hơn.

1. Trước khi vào KTV, quán bar, phòng thoát hiểm, hãy nhìn qua xem lối thoát hiểm ở đâu; nếu bị khóa hoặc bị chặn thì đổi chỗ khác

Tiền 0 đồngThời gian ítCần kiên trì khôngLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Không tốn tiền. Khi bước vào, ngẩng đầu nhìn 10 giây.
  • Nói dễ hiểu: Theo quy định, trong thời gian địa điểm vui chơi giải trí hoạt động, lối thoát nạn và lối thoát hiểm phải luôn thông thoáng, không được bịt kín, khóa lại, đặt đồ chắn đường, cũng không được che khuất biển chỉ dẫn. Quán cà phê internet cũng không được khóa cửa, khóa cửa sổ. Không làm được như vậy là vi phạm pháp luật, bạn có thể tố cáo. Phòng riêng nằm dưới tầng hầm, chỉ có một lối ra, hành lang chất đầy đồ lặt vặt thì đổi chỗ khác.
  • Lợi ích: Đây là nghĩa vụ pháp định của người kinh doanh. Không làm được như vậy là vi phạm pháp luật, bạn có thể tố cáo. Nguyên văn quy định: "Trong thời gian hoạt động, địa điểm vui chơi giải trí phải bảo đảm lối thoát nạn và lối thoát hiểm thông thoáng, không được bịt kín, khóa lối thoát nạn và lối thoát hiểm, không được đặt hàng rào và các chướng ngại vật khác tại lối thoát nạn và lối thoát hiểm làm ảnh hưởng đến việc thoát nạn". Quy định còn yêu cầu: "Phải đặt biển chỉ dẫn rõ ràng tại lối thoát nạn và lối thoát hiểm, không được che khuất hoặc phủ lên biển chỉ dẫn". Quán cà phê internet cũng vậy, bị yêu cầu "trong thời gian hoạt động cấm bịt kín hoặc khóa cửa ra vào, cửa sổ, lối thoát nạn và lối thoát hiểm", đồng thời "cấm chiếu sáng bằng lửa trần và hút thuốc"
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Quốc vụ viện (2006). "Quy định quản lý địa điểm vui chơi giải trí" (Sắc lệnh Quốc vụ viện số 458, điều 20, 21). http://www.gov.cn/zhengce/zhengceku/2008-03/28/content_6297.htm; Quốc vụ viện (2002). "Quy định quản lý địa điểm kinh doanh dịch vụ truy cập internet" (Sắc lệnh Quốc vụ viện số 363, điều 21). http://www.gov.cn/gongbao/content/2002/content_61788.htm
  • Ghi chú: Chỉ cần có một trong những điểm dưới đây thì hãy đổi chỗ: phòng riêng nằm dưới tầng hầm, chỉ có một lối ra, hành lang chất đầy đồ lặt vặt, đèn chỉ dẫn lối thoát hiểm không sáng. Khi những nơi này cháy, khói rất dày, hành lang hẹp, người đông, hơn nữa đa số mọi người đã uống rượu. Thời gian dành cho bạn để chạy thoát được tính bằng giây. Theo quy định, số điện thoại tố cáo phải được ghi trên biển cảnh báo trong địa điểm đó

2. Trước khi gọi món, hãy yêu cầu bảng giá; địa điểm vui chơi giải trí bắt buộc phải niêm yết giá rõ ràng, không chấp nhận "chơi trước tính tiền sau"

Tiền 0 đồngThời gian ítCần kiên trì một chútLợi ích vừaThước đo tiền bạc

  • Chi phí: Không tốn tiền. Mở miệng yêu cầu một bảng giá. Cái khó là phải hỏi giá trước mặt mọi người, hơi ngại ngùng.
  • Nói dễ hiểu: Theo quy định, địa điểm vui chơi giải trí bán dịch vụ hay bán đồ vật đều phải niêm yết giá rõ ràng, đồng thời phải chủ động đưa bảng giá cho bạn xem. Cái gọi là "đồ uống giá trên trời" thường xuất hiện trong những trường hợp khách chưa xem bảng giá, sau đó thanh toán theo giá được báo bằng miệng. Vào phòng riêng thì trước tiên hãy yêu cầu bảng giá rồi chụp ảnh lại, gọi món xong lại yêu cầu một bản danh sách xác nhận. Nếu có tranh chấp khi thanh toán, hãy gọi 12315 ngay tại chỗ.
  • Lợi ích: Nguyên văn quy định: "Địa điểm vui chơi giải trí cung cấp các hạng mục dịch vụ vui chơi giải trí và bán hàng hóa phải niêm yết giá rõ ràng, đồng thời đưa bảng giá cho người tiêu dùng xem; không được ép buộc, lừa gạt người tiêu dùng tiếp nhận dịch vụ hoặc mua hàng hóa". Người vi phạm pháp luật, quy định về giá sẽ bị cơ quan hữu quan xử phạt theo pháp luật. Tranh chấp về "đồ uống giá trên trời" thường gặp trong trường hợp không đưa bảng giá cho khách xem, sau đó thanh toán theo giá được báo bằng miệng. Câu này là kinh nghiệm của tác giả, chưa tìm được thống kê chính thức
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Quốc vụ viện (2006). "Quy định quản lý địa điểm vui chơi giải trí" (Sắc lệnh Quốc vụ viện số 458, điều 29, 53). http://www.gov.cn/zhengce/zhengceku/2008-03/28/content_6297.htm
  • Ghi chú: Cách làm: Vào phòng riêng thì trước tiên yêu cầu một bảng giá, bản giấy hay bản điện tử đều được, nhận được thì chụp ảnh lại. Gọi món xong lại yêu cầu một danh sách đã được xác nhận. Nhân viên giới thiệu "đồ pha đặc biệt", "đĩa hoa quả" thì nhất định phải hỏi giá trước rồi mới gọi. Khi có tranh chấp lúc thanh toán, hãy gọi 12315 ngay tại chỗ. Đừng thanh toán trước rồi mới đi khiếu nại, vì sau khi đã trả tiền, việc chứng minh của bạn sẽ khó hơn nhiều

3. Nếu có người đưa "đồ" cho bạn trong quán thì lập tức rời đi; chứa chấp và cung cấp đều không phải là "giúp bạn bè"

Tiền 0 đồngThời gian ítCần kiên trì một chútLợi ích lớnThước đo tự do

  • Chi phí: Không tốn tiền. Đứng dậy đi ra ngoài. Cái khó là phải rời bàn trước mặt cả bàn người.
  • Nói dễ hiểu: Địa điểm vui chơi giải trí không được buôn bán ma túy, không được cung cấp ma túy, cũng không được cho người khác ở lại bên trong để sử dụng. Người vi phạm sẽ bị đình chỉ hoạt động để chỉnh đốn từ 3 đến 6 tháng, trường hợp nghiêm trọng sẽ bị thu hồi giấy phép. Cho người khác "dùng một chút" trong phòng riêng bạn đặt hoặc nơi ở của bạn có thể cấu thành tội chứa chấp người khác sử dụng ma túy. Nếu có người lấy ra bột, viên nén, đầu thuốc lá điện tử không rõ là gì và mời bạn thử, hãy rời đi ngay tại chỗ.
  • Lợi ích: Quy định nghiêm cấm địa điểm vui chơi giải trí "buôn bán, cung cấp ma túy, hoặc tổ chức, cưỡng ép, xúi giục, dụ dỗ, lừa gạt, chứa chấp người khác sử dụng, tiêm chích ma túy". Người làm việc tại đó cũng không được sử dụng ma túy, không được tạo điều kiện cho khách hàng thực hiện những việc nêu trên. Người vi phạm sẽ bị cơ quan công an tịch thu khoản thu nhập bất hợp pháp và tài sản bất hợp pháp, buộc đình chỉ hoạt động để chỉnh đốn từ 3 đến 6 tháng. Trường hợp nghiêm trọng sẽ bị thu hồi giấy phép kinh doanh địa điểm vui chơi giải trí. Quy định còn yêu cầu địa điểm đó phải treo ở vị trí dễ thấy trong sảnh, phòng riêng và buồng riêng các biển cảnh báo cấm ma túy, cấm cờ bạc, cấm bán dâm và mua dâm, đồng thời ghi rõ số điện thoại tố cáo. Về phía cá nhân: Bộ luật Hình sự quy định, "Người chứa chấp người khác sử dụng hoặc tiêm chích ma túy sẽ bị phạt tù có thời hạn không quá 3 năm, tạm giữ hoặc quản chế, đồng thời bị phạt tiền". Giải thích tư pháp của Tòa án Nhân dân Tối cao liệt kê các trường hợp cấu thành tội phạm, bao gồm chứa chấp nhiều người một lần, chứa chấp nhiều lần trong thời hạn 2 năm, chứa chấp người chưa thành niên, chứa chấp nhằm trục lợi. Nếu chưa đến mức cấu thành tội phạm thì theo Luật xử phạt quản lý an ninh trật tự sẽ bị tạm giữ từ 10 đến 15 ngày, có thể đồng thời bị phạt tiền không quá 3000 tệ. Trường hợp tình tiết tương đối nhẹ thì bị tạm giữ không quá 5 ngày hoặc phạt tiền không quá 1000 tệ. Tự mình sử dụng hoặc tiêm chích ma túy cũng sẽ bị tạm giữ từ 10 đến 15 ngày, có thể đồng thời bị phạt tiền không quá 3000 tệ
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Quốc vụ viện (2006). "Quy định quản lý địa điểm vui chơi giải trí" (Sắc lệnh Quốc vụ viện số 458, điều 14, 30, 42). http://www.gov.cn/zhengce/zhengceku/2008-03/28/content_6297.htm; Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc (1997). "Bộ luật Hình sự" (điều 354). https://www.spp.gov.cn/spp/fl/201802/t20180206_364975.shtml; Tòa án Nhân dân Tối cao (2016). "Giải thích về một số vấn đề áp dụng pháp luật trong xét xử các vụ án tội phạm ma túy" (số giải thích pháp luật〔2016〕8, điều 12). https://www.sc.jcy.gov.cn/zlxx/sfjs/201606/t20160617_1809560.shtml (do Viện Kiểm sát Nhân dân tỉnh Tứ Xuyên đăng lại); Ủy ban Thường vụ Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc (2025). "Luật xử phạt quản lý an ninh trật tự" (sửa đổi năm 2025, điều 84, 85). https://www.spp.gov.cn/spp/fl/202506/t20250627_699863.shtml
  • Ghi chú: Chỉ cần có người lấy ra bột, viên nén hoặc đầu thuốc lá điện tử không rõ là gì rồi mời bạn "thử đi", hãy rời đi ngay tại chỗ, đừng ở lại xem náo nhiệt. Rủi ro cá nhân bạn phải gánh chịu còn nặng hơn rủi ro của địa điểm đó. Tự mình sử dụng ma túy vốn đã phải chịu xử phạt về an ninh trật tự. Ở phòng riêng mình đặt hoặc nơi ở của mình mà "cho bạn dùng một chút ở đây" thì có thể cấu thành tội chứa chấp người khác sử dụng ma túy

4. Không ăn kẹo và đồ ăn vặt do người lạ đưa, không uống đồ uống đã rời khỏi tầm mắt, không nhận pod thuốc lá điện tử người khác đưa

Tiền 0 đồngThời gian ítCần kiên trì khôngLợi ích lớnThước đo tự do

  • Chi phí: Không tốn tiền. Người khác đưa gì cũng không nhận. Cốc của mình đã rời khỏi tầm mắt thì đổi cốc khác.
  • Nói dễ hiểu: Ma túy hiện nay không có hình dạng giống ma túy. Thuốc lá điện tử "phê" có pha cannabinoid tổng hợp trông gần giống thuốc lá điện tử thông thường. Có người chuyên đưa cho người khác dùng thử ở quán bar, KTV, khách sạn. Người lừa người khác hút sẽ bị tạm giữ từ 10 đến 15 ngày và phạt tiền, bản thân người hút cũng bị tạm giữ; người bị lừa hút có thể được giảm nhẹ hoặc không bị phạt. Đồ uống đã rời khỏi tầm mắt thì đổi cốc khác.
  • Lợi ích: Ma túy hiện nay không có hình dạng giống ma túy. Các chất thuộc nhóm cannabinoid tổng hợp được đưa vào danh mục quản lý toàn bộ từ ngày 1 tháng 7 năm 2021, cả nhóm này đều được quản lý như ma túy. Có người pha chúng vào tinh dầu thuốc lá, làm thành thuốc lá điện tử "phê". Trong vụ án do Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao đưa tin, cán bộ xử lý vụ án mô tả: loại tinh dầu này "có thể được pha thêm màu thực phẩm để biến thành nhiều màu sắc, nhiều mùi vị khác nhau", "về hình thức cơ bản giống hệt thuốc lá điện tử thông thường". Người bán rủ rê, lôi kéo và chào mời người khác hút tại quán bar, KTV, khách sạn. Theo tin đưa, trong số các vụ hút loại này được xử lý tại địa phương trong năm đó, người chưa thành niên chiếm gần 40%. Etonitazene được đưa vào Danh mục thuốc hướng thần loại II từ ngày 1 tháng 10 năm 2023. Bản thân việc lừa người khác hút đã là một hành vi vi phạm. Người dụ dỗ, xúi giục, lừa gạt hoặc cưỡng ép người khác hút, tiêm ma túy sẽ bị tạm giữ từ 10 đến 15 ngày và phạt từ 1000 đến 5000 tệ. Nếu cấu thành tội phạm thì bị phạt tù đến 3 năm, tình tiết nghiêm trọng thì bị phạt tù từ 3 đến 7 năm, trường hợp cưỡng ép thì bị phạt tù từ 3 đến 10 năm; nếu nhằm vào người chưa thành niên thì bị xử nặng hơn. Người tự mình hút hoặc tiêm ma túy sẽ bị tạm giữ từ 10 đến 15 ngày và có thể bị phạt không quá 3000 tệ. Nếu tình tiết tương đối nhẹ thì bị tạm giữ không quá 5 ngày hoặc phạt không quá 1000 tệ. Người bị ép buộc hoặc dụ dỗ mới hút, cùng một bộ luật quy định sẽ "được giảm nhẹ, giảm mức phạt hoặc không bị xử phạt". Ngoài ra, người này còn có thể đồng thời bị yêu cầu không được vào các địa điểm vui chơi giải trí trong thời hạn từ 6 tháng đến 1 năm. Người nghiện sẽ bị yêu cầu cai nghiện tại cộng đồng trong 3 năm. Người từ chối cai nghiện tại cộng đồng hoặc tiếp tục hút trong thời gian cai nghiện sẽ bị cai nghiện cách ly bắt buộc trong 2 năm, lâu nhất có thể gia hạn thêm 1 năm (toàn quốc, Luật Xử phạt Quản lý Trật tự Công cộng từ tháng 1 năm 2026)
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao (2021). Ngô Giang, Tô Châu, Giang Tô: Công tố viên xử lý vụ án tiết lộ loại ma túy mới khoác lớp vỏ thời thượng. https://www.spp.gov.cn/spp/zdgz/202110/t20211011_531831.shtml; Cục Quản lý Dược phẩm Quốc gia, Bộ Công an, Ủy ban Y tế Quốc gia (2023). "Thông báo về việc điều chỉnh danh mục thuốc gây nghiện và thuốc hướng thần" (số 120 năm 2023). https://yjj.sh.gov.cn/qtgzwj/20230911/3b612c94e35b4b63abba314c972a2593.html (do Cục Quản lý Dược phẩm thành phố Thượng Hải đăng lại, trang gốc nmpa.gov.cn trả về 412 trên máy này); Ủy ban Thường vụ Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc (2025). "Luật Xử phạt Quản lý Trật tự Công cộng" (sửa đổi năm 2025, điều 20, 84, 85). https://www.spp.gov.cn/spp/fl/202506/t20250627_699863.shtml; Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc (1997). "Bộ luật Hình sự" (điều 353). https://www.spp.gov.cn/spp/fl/201802/t20180206_364975.shtml; Ủy ban Thường vụ Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc (2007). "Luật Phòng, chống Ma túy" (điều 33, 38, 47). http://www.gd.gov.cn/zwgk/wjk/zcfgk/content/post_2520706.html (do Chính quyền Nhân dân tỉnh Quảng Đông đăng lại)
  • Ghi chú: Không chỉ ở các địa điểm vui chơi giải trí, trước cổng trường, trong các buổi tụ họp bạn bè, trên xe đường dài cũng tương tự. Dù thứ được đưa là kẹo, đồ uống hay pod thuốc lá điện tử thì cũng như nhau. Sau khi bị bỏ thuốc, nạn nhân thường tiếp tục bị cướp, xâm hại tình dục và tống tiền. Phần này không có thống kê chính thức công khai, chỉ là nhận định dựa trên kinh nghiệm. Đồ uống chỉ cần đã rời khỏi tầm mắt thì đổi cốc khác, như vậy đỡ phiền hơn nhiều so với việc truy cứu sau này. Khi có người lấy ra bột, viên hoặc pod thuốc lá điện tử không rõ là gì trong nơi vui chơi thì phải làm thế nào, xem điều 3 của mục này. Việc mang đồ giúp người khác, xem điều 29 của mục 8.

5. Đừng đi chơi trò phá án theo kịch bản hoặc phòng thoát hiểm nếu địa điểm nằm trong khu nhà ở hoặc từ tầng hầm thứ hai trở xuống

Tiền 0 đồngThời gian ítCần kiên trì khôngLợi ích vừaThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Không tốn tiền. Trước khi đặt chỗ, hỏi một câu xem địa chỉ ở tầng mấy.
  • Nói dễ hiểu: Thông báo năm 2022 của năm cơ quan nêu rõ, các địa điểm vui chơi theo kịch bản không được mở trong khu nhà ở, cũng không được mở từ tầng hầm thứ nhất trở xuống. Những địa điểm kiểu này thường tối tăm, lối đi chật hẹp; có nơi dùng vật liệu dễ cháy để trang trí, lối thoát hiểm còn bị khóa hoặc bị chặn, nên khi cháy rất khó chạy thoát. Trước khi đặt chỗ, xem qua địa chỉ và tầng trên trang đánh giá, nếu không đúng quy định thì đổi sang chỗ khác.
  • Lợi ích: Thông báo chuyên biệt năm 2022 của năm cơ quan viết rất cụ thể: "Địa điểm kinh doanh vui chơi theo kịch bản không được đặt trong khu nhà ở, từ tầng hầm thứ nhất trở xuống của tòa nhà (không bao gồm tầng hầm thứ nhất) và những nơi khác". Thông báo còn yêu cầu địa điểm thực hiện các yêu cầu của Luật An toàn Sản xuất và Luật Phòng cháy, Chữa cháy, "thường xuyên thực hiện việc tự nắm bắt, tự kiểm tra, tự khắc phục rủi ro cháy, nâng cao năng lực tổ chức sơ tán, thoát nạn và dập tắt đám cháy ban đầu trong tình huống khẩn cấp". Cùng thông báo đó cũng yêu cầu kịch bản phải có thông báo về độ tuổi phù hợp. Nếu bối cảnh không phù hợp với người chưa thành niên thì không được cho người chưa thành niên vào. Ngoài các ngày nghỉ lễ theo quy định, ngày nghỉ và kỳ nghỉ đông, hè, không được cung cấp hoạt động vui chơi theo kịch bản cho người chưa thành niên. Cuối năm 2021, cơ quan phòng cháy, chữa cháy và cơ quan văn hóa, du lịch quận Thanh Phố, Thượng Hải đã kiểm tra 13 địa điểm kiểu này. Thông báo cho biết những địa điểm kiểu này thường có môi trường tối tăm, lối đi chật hẹp, tồn tại các vấn đề như dùng vật liệu dễ cháy để trang trí, lối thoát hiểm bị khóa và bị chiếm dụng
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Bộ Văn hóa và Du lịch, Bộ Công an, Bộ Nhà ở và Phát triển Đô thị - Nông thôn, Bộ Quản lý Khẩn cấp, Tổng cục Quản lý Giám sát Thị trường (2022). "Thông báo về việc tăng cường quản lý các địa điểm kinh doanh vui chơi theo kịch bản". https://www.gov.cn/zhengce/zhengceku/2022-06/27/content_5698021.htm; Cục Văn hóa và Du lịch quận Thanh Phố, thành phố Thượng Hải (2022-01-10). "Thông báo về tình hình kiểm tra chuyên đề an toàn phòng cháy, chữa cháy tại các địa điểm kiểu 'phòng thoát hiểm' ở quận chúng tôi". https://www.shqp.gov.cn/tv/wlzwgk/ml/yw/20220217/913272.html
  • Ghi chú: Thông báo của Thanh Phố còn nói rằng có một số cơ sở vì muốn tạo không khí đã thiết kế căn phòng quanh co phức tạp, thậm chí giấu cả biển chỉ dẫn thoát hiểm và đèn khẩn cấp. Một khi xảy ra sự cố, mọi người khó tìm thấy lối ra ngay từ đầu. Trước khi đặt chỗ, có thể nhìn ra tầng nào ngay trên trang đánh giá, cũng có thể nhận ra đó có phải khu nhà ở hay không. Nếu không đúng quy định thì đổi sang chỗ khác ngay lập tức

6. Khi tâm trạng tệ đến mức trầm cảm, hãy đi bộ hoặc chạy, cỡ hiệu ứng chống trầm cảm (mức độ hiệu quả) tỷ lệ thuận với cường độ

Tiền 0 đồngThời gian vừaCần kiên trì cóLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Không tốn tiền. Mỗi lần khoảng nửa tiếng. Cái khó là lúc tâm trạng tệ thì bạn lại không muốn vận động nhất, phải tự thúc mình một chút.
  • Nói dễ hiểu: Người bị trầm cảm nặng vận động thì đi bộ nhanh hoặc chạy chậm cải thiện rõ rệt nhất. Tiếp theo là yoga, tập sức mạnh, thái cực quyền và khí công, chênh lệch giữa các loại không lớn. Cường độ càng cao thì hiệu quả càng tốt, tập sức mạnh và yoga là hai hình thức dễ duy trì nhất. Chất lượng bằng chứng trong lĩnh vực này hơi thấp, điều có thể xác định là vận động tốt hơn không vận động, hãy chọn loại mà bản thân có thể duy trì.
  • Lợi ích: Đây là kết quả tính gộp từ 218 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng được chia thành hai nhóm. Nghiên cứu liên quan đến 495 nhóm, với 14170 người tham gia đáp ứng tiêu chuẩn lâm sàng của trầm cảm nặng. Thuật toán so sánh các hình thức vận động với nhau (phân tích gộp mạng lưới Bayes). Nhóm dùng để đối chiếu là chăm sóc thông thường và viên giả dược (đối chứng chủ động). Cỡ hiệu ứng được biểu thị bằng Hedges' g, con số càng âm thì triệu chứng càng cải thiện nhiều. Đi bộ nhanh hoặc chạy chậm −0.62 (khoảng tin cậy 95% −0.80 đến −0.45, nghĩa là giá trị thực đại khái nằm trong khoảng này). Yoga −0.55 (−0.73 đến −0.36). Tập sức mạnh −0.49 (−0.69 đến −0.29). Aerobic kết hợp −0.43 (−0.61 đến −0.24). Thái cực quyền hoặc khí công −0.42 (−0.65 đến −0.21). Bài gốc viết rằng "hiệu quả của vận động tỷ lệ thuận với cường độ được kê": cường độ càng cao thì hiệu quả càng tốt. Tập sức mạnh và yoga có mức độ chấp nhận tốt nhất, dễ duy trì nhất
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Noetel M, Sanders T, Gallardo-Gómez D, et al. (2024). Effect of exercise for depression: systematic review and network meta-analysis of randomised controlled trials. BMJ, 384, e075847. https://doi.org/10.1136/bmj-2023-075847
  • Ghi chú: Còn tranh cãi. Chính các tác giả viết rõ rằng trong 218 nghiên cứu, chỉ có 1 nghiên cứu đủ sạch, không dễ bị thiết kế làm sai lệch. Theo cách chấm điểm thông dụng, đi bộ nhanh và chạy chậm chỉ được xếp mức "thấp" về độ tin cậy, các hình thức còn lại là "cực thấp". Vận động cũng không thể che giấu với người tham gia; khi biết mình đang tập luyện, người ta dễ cảm thấy khá hơn, và không thể loại bỏ kỳ vọng này. Hướng kết luận vẫn có thể sử dụng: vận động tốt hơn không vận động, đừng để cường độ quá thấp, hãy chọn loại mà bản thân có thể duy trì. Đây là phần triển khai của mục 3 "Khi tâm trạng sa sút, trước hết hãy vận động", không thể thay thế việc điều trị đúng quy chuẩn sau khi được chẩn đoán

7. Khi lo âu ảnh hưởng đến cuộc sống, hiệu quả của khóa giảm stress dựa trên chánh niệm không kém thuốc chống lo âu thường dùng

Tiền ítThời gian nhiềuCần kiên trì cóLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Đăng ký khóa học sẽ tốn một ít tiền. Khóa học kéo dài 8 tuần, mỗi tuần học một buổi, ngoài ra còn phải luyện tập ở nhà mỗi ngày. Cái khó là phải luyện tập liên tục mỗi ngày trong 8 tuần.
  • Nói dễ hiểu: Người được chẩn đoán mắc rối loạn lo âu tham gia khóa giảm stress dựa trên chánh niệm kéo dài 8 tuần thì mức cải thiện triệu chứng gần như tương đương với việc dùng thuốc chống lo âu escitalopram. Gần 80% người dùng thuốc từng gặp phản ứng bất lợi, một số người vì vậy đã rút khỏi nghiên cứu. Khoảng một phần sáu người học từng gặp phản ứng bất lợi, không ai vì vậy mà rút lui. Khóa học phải là chương trình 8 tuần được tiêu chuẩn hóa, một ứng dụng thiền bất kỳ không được tính.
  • Lợi ích: Đây là thử nghiệm do 3 trung tâm y tế học thuật đô thị của Hoa Kỳ thực hiện, nhằm xem việc tham gia khóa học có kém hơn dùng thuốc hay không (thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng về tính không kém hơn). 276 người trưởng thành được chẩn đoán mắc rối loạn lo âu được phân ngẫu nhiên thành hai nhóm theo tỷ lệ 1:1. Một nhóm tham gia khóa giảm stress dựa trên chánh niệm kéo dài 8 tuần. Một nhóm dùng escitalopram (liều linh hoạt từ 10 đến 20 mg). 208 người hoàn thành toàn bộ quá trình. Khi kết thúc, tính theo mức độ nghiêm trọng của lo âu do bác sĩ đánh giá (thang ấn tượng lâm sàng tổng thể về mức độ nghiêm trọng), nhóm chánh niệm giảm 1.35, nhóm dùng thuốc giảm 1.43. Chênh lệch giữa hai nhóm là −0.07 (95% CI −0.38 đến 0.23, tức là chênh lệch thực tế đại khái nằm trong khoảng này; P=0.65, nghĩa là không thể phân biệt chênh lệch này với không có khác biệt). Cận dưới của khoảng này không vượt qua ngưỡng "không được xem là kém hơn" đã định trước (giới hạn không kém hơn −0.495). Tác dụng phụ khác biệt rất lớn: 78.6% nhóm dùng thuốc xuất hiện ít nhất một phản ứng bất lợi liên quan đến thử nghiệm, 10 người vì vậy đã rút lui. Ở nhóm chánh niệm là 15.4%, không ai vì vậy mà rút lui
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Hoge EA, Bui E, Mete M, Dutton MA, Baker AW, Simon NM (2023). Mindfulness-based stress reduction vs escitalopram for the treatment of adults with anxiety disorders: a randomized clinical trial. JAMA Psychiatry, 80(1), 13-21. https://doi.org/10.1001/jamapsychiatry.2022.3679
  • Ghi chú: Thử nghiệm sử dụng khóa giảm stress dựa trên chánh niệm được tiêu chuẩn hóa kéo dài 8 tuần (MBSR), không thể đánh đồng với một ứng dụng thiền bất kỳ. Khóa học này phù hợp với người đã đạt tiêu chuẩn chẩn đoán rối loạn lo âu, vẫn cần đi khám bác sĩ khi cần. Nếu bạn vì lo ngại tác dụng phụ của thuốc mà cứ trì hoãn điều trị, thì đây là một lựa chọn khác có cường độ bằng chứng tương đương

8. Muốn bình tĩnh lại ngay lúc đó, hãy "thở dài tuần hoàn" trong 5 phút: hít vào hai lần, kéo dài hơi thở ra

Tiền 0 đồngThời gian ítCần kiên trì khôngLợi ích vừaThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Không tốn tiền. 5 phút mỗi ngày.
  • Nói dễ hiểu: Tập thở 5 phút mỗi ngày, duy trì trong một tháng, giúp cải thiện tâm trạng và làm chậm nhịp thở tốt hơn thiền chánh niệm với cùng thời lượng. Trong một số phương pháp thở, "thở dài tuần hoàn", tức kéo dài hơi thở ra, là tốt nhất. Cách thực hiện là hít vào một hơi bằng mũi, sau đó hít bồi thêm một hơi nhỏ để làm đầy phổi, rồi từ từ thở hết ra bằng miệng. Đây chỉ là một thử nghiệm, kết quả tốt hay xấu do chính người tham gia tự báo cáo, nhưng không tốn tiền.
  • Lợi ích: Đây là một thử nghiệm đối chứng phân nhóm ngẫu nhiên thực hiện tại nhà, so sánh ba bài tập thở 5 phút mỗi ngày với thiền chánh niệm có cùng thời lượng, kéo dài trong 1 tháng. Ba phương pháp thở là: thở dài tuần hoàn (nhấn mạnh việc kéo dài hơi thở ra), thở hộp (hít vào, nín thở và thở ra trong thời gian bằng nhau), tăng thông khí tuần hoàn có nín thở (hít vào dài, thở ra ngắn). Đưa dữ liệu của từng người qua từng lần đo vào tính chung (mô hình hiệu ứng hỗn hợp), các bài tập thở đều tốt hơn thiền chánh niệm, đặc biệt là thở dài tuần hoàn, trong đó tập trung vào hơi thở ra. Phương pháp này đều tốt hơn về cải thiện tâm trạng (P<0.05, nghĩa là khác biệt này không giống như chỉ tình cờ xuất hiện) và giảm tần số hô hấp (P<0.05)
  • Mức độ bằng chứng: B
  • Nguồn: Balban MY, Neri E, Kogon MM, et al. (2023). Brief structured respiration practices enhance mood and reduce physiological arousal. Cell Reports Medicine, 4(1), 100895. https://doi.org/10.1016/j.xcrm.2022.100895
  • Ghi chú: Cách thực hiện là hít vào một hơi bằng mũi, ngay sau đó hít bồi thêm một hơi nhỏ để làm đầy phổi, rồi từ từ và kéo dài thở hết ra bằng miệng, lặp lại trong 5 phút. Chỉ có một thử nghiệm này, được thực hiện tại nhà, kết quả tốt hay không do người tham gia tự điền bảng hỏi và báo cáo, số người cũng không nhiều. Hiệu quả chỉ nhỉnh hơn thiền một chút, chưa thể xem là giải quyết được vấn đề. Nhưng phương pháp này không tốn tiền, chỉ cần 5 phút, có thể thực hiện bất cứ lúc nào, bất cứ ở đâu, nên rất đáng làm (lợi ích so với chi phí)

9. Coi việc “định kỳ gặp gỡ mọi người” là một khoản chi cho sức khỏe, đừng chỉ tìm người khi tâm trạng tệ: người ít giao tiếp có nguy cơ tử vong cao hơn, nhưng chưa phân biệt được nguyên nhân và kết quả

Tiền ítThời gian vừaCần kiên trì một chútLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Tốn một ít tiền, và cả thời gian để gặp mặt. Cái khó là ngay cả khi tâm trạng tốt cũng phải chủ động hẹn người khác.
  • Nói dễ hiểu: Những người bình thường ít giao tiếp với người khác có nguy cơ tử vong cao hơn trong những năm được theo dõi. Người cảm thấy cô đơn và người sống một mình cũng vậy, ở người dưới 65 tuổi thì biểu hiện càng rõ hơn. Đây đều là những điều được quan sát qua theo dõi, và cũng có thể là người vốn có sức khỏe kém thì dễ sống một mình hơn.
  • Lợi ích: Đây là kết quả tính gộp từ 70 nghiên cứu ghi nhận tình trạng ban đầu rồi tiếp tục theo dõi về sau (phân tích gộp), với tổng cộng 340 万 người tham gia, thời gian theo dõi trung bình 7 năm. Cách ly xã hội, cảm giác cô đơn và sống một mình đều liên quan đến tỷ lệ tử vong tăng. Sau khi loại bỏ các yếu tố gây nhiễu như tuổi tác, tình trạng sức khỏe, tỷ số chênh lệch trung bình có trọng số lần lượt là: cách ly xã hội 1.29, cô đơn 1.26, sống một mình 1.32. Mức độ ảnh hưởng của cả ba tương đương nhau, và ở nhóm dưới 65 tuổi thì lớn hơn so với nhóm người cao tuổi
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Holt-Lunstad J, Smith TB, Baker M, Harris T, Stephenson D (2015). Loneliness and social isolation as risk factors for mortality: a meta-analytic review. Perspectives on Psychological Science, 10(2), 227-237. https://doi.org/10.1177/1745691614568352
  • Ghi chú: Còn tranh cãi. Đây đều là mối liên quan được quan sát khi theo dõi quần thể, không phải thử nghiệm đối chứng phân nhóm, nên không phân biệt được bên nào là nguyên nhân, bên nào là kết quả. Người vốn có sức khỏe kém dễ sống một mình hơn và cũng ít giao tiếp hơn. Tác giả coi các mối quan hệ xã hội là yếu tố sức khỏe có mức độ tương đương với hút thuốc và béo phì, nhưng chưa có thử nghiệm ngẫu nhiên chứng minh “tăng cường giao tiếp xã hội có thể làm giảm tỷ lệ tử vong”. Điều này không mâu thuẫn với mục 3 “giảm bớt những mối quan hệ khiến bạn kiệt sức”: mục đó là cắt bỏ những mối quan hệ làm bạn tiêu hao, còn ở đây là giữ lại vài mối quan hệ giúp bạn hồi phục năng lượng

10. Khi chọn chỗ ở, hãy tính cả không gian xanh xung quanh, nhưng đừng mong “đi công viên nhiều hơn” sẽ giúp sống lâu hơn

Tiền 0 đồngThời gian ítCần kiên trì khôngLợi ích nhỏThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Không tốn tiền. Khi đi xem nhà, tiện thể nhìn qua cảnh quan xanh xung quanh.
  • Nói dễ hiểu: Cảnh quan xanh trong phạm vi 500 mét quanh chỗ ở càng tốt thì nguy cơ tử vong càng thấp, chứ không đo số lần bạn đi công viên. Cứ mỗi khi chỉ số thảm thực vật (một con số quy đổi mức độ xanh hóa) tăng 0.1 thì nguy cơ giảm khoảng 4%. Những khu vực xanh tốt thường cũng có cư dân giàu hơn và không khí tốt hơn. Vì vậy, đừng hiểu là đi công viên sẽ giúp sống lâu hơn, chỉ cần tính cả không gian xanh xung quanh khi chọn chỗ ở là được.
  • Lợi ích: Đây là kết quả tính gộp từ 9 nghiên cứu theo dõi quần thể trong nhiều năm (phân tích gộp các nghiên cứu đoàn hệ), liên quan đến 7 quốc gia và 832 万 người. Nội dung được xem xét là mức độ xanh hóa xung quanh trong phạm vi 500 mét tính từ chỗ ở, được đo bằng chỉ số thực vật khác biệt chuẩn hóa (NDVI, một con số quy đổi mức độ xanh hóa trên mặt đất). Cứ mỗi khi mức độ xanh hóa tăng 0.1 điểm chỉ số, tỷ số nguy cơ gộp của tỷ lệ tử vong chung (do mọi nguyên nhân) là 0.96 (95% CI 0.94–0.97). Nguy cơ tử vong giảm khoảng 4%, giá trị thực tế nhìn chung nằm trong khoảng giảm từ 3% đến 6%. Trong 9 nghiên cứu, có 7 nghiên cứu phát hiện mức độ xanh hóa càng tốt thì tỷ lệ tử vong càng thấp, và sự khác biệt này cũng không giống như chỉ là ngẫu nhiên. 2 nghiên cứu còn lại không nhận thấy mối liên quan
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Rojas-Rueda D, Nieuwenhuijsen MJ, Gascon M, Perez-Leon D, Mudu P (2019). Green spaces and mortality: a systematic review and meta-analysis of cohort studies. The Lancet Planetary Health, 3(11), e469-e477. https://doi.org/10.1016/S2542-5196(19)30215-3
  • Ghi chú: Còn tranh cãi. Kết quả giữa các nghiên cứu khác nhau rất xa (I²=95%, con số này càng lớn thì các kết quả càng không thống nhất với nhau). Hơn nữa, chỉ số được đo là mức độ xanh hóa xung quanh nơi ở, chứ không phải số lần bạn đi công viên. Người sống ở nơi có nhiều không gian xanh thường cũng giàu hơn, không khí tốt hơn và thích vận động hơn; không thể tách bạch trong số những yếu tố này yếu tố nào đang phát huy tác dụng. Đừng hiểu thành “đi công viên sẽ giúp sống lâu hơn”; phần có thể áp dụng là tính cả không gian xanh khi chọn chỗ ở, mà không tốn chi phí. Chỉ số NDVI này có giá trị gần 0 ở vùng đất trống và bê tông, gần 1 ở nơi có thảm thực vật dày đặc. Vì vậy, “0.1” đại khái là sự khác biệt giữa việc chuyển từ một khu phố trơ trụi sang một khu phố có những hàng cây ven đường trồng thẳng tắp

11. Đã uống rượu thì đừng ngâm suối nước nóng, xông sauna; về nhà cũng đừng tắm nước nóng

Tiền 0 đồngThời gian ítCần kiên trì một chútLợi ích vừaThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Không tốn tiền. Đã uống rượu thì để hôm khác hãy đi ngâm, về nhà chỉ tắm vòi sen đơn giản. Cái khó là suối nước nóng, sauna thường là cuộc vui tiếp theo sau bữa ăn, cả bàn đều đi, bạn phải lên tiếng nói không đi.
  • Nói dễ hiểu: Ở Phần Lan, một nửa số người chết trong phòng sauna từng uống rượu. Ở Tokyo, khoảng một phần tư số người chết khi tắm được khám nghiệm tử thi có nồng độ cồn trong máu không thấp; trong một hồ sơ tử vong do đuối nước trong bồn tắm, say rượu là nguyên nhân thúc đẩy thường gặp nhất. Chính quyền Nhật Bản xếp "đã uống rượu thì đừng tắm" vào các điểm cần lưu ý để phòng đuối nước. Nếu người đi cùng uống quá nhiều, cũng đừng để họ vào ngâm một mình.
  • Lợi ích: Phần Lan đã kiểm tra từng trường hợp người chết trong phòng sauna từ 1990 đến 2002, sử dụng báo cáo của cảnh sát và pháp y. Loại tử vong này mỗi năm chưa đến 2 trên 10 vạn người, nguyên văn viết rằng "nhìn chung 50% số người đang chịu tác động của rượu". Tác giả nói rượu đang trở thành một yếu tố nguy cơ ngày càng lớn, trọng điểm phòng ngừa là uống ít rượu, đừng để người say một mình trong phòng sauna. Pháp y Tokyo đã xử lý 3289 trường hợp tử vong khi tắm từ 2009 đến 2011. Trong số 550 trường hợp được khám nghiệm tử thi, có 140 trường hợp có nồng độ cồn trong máu vượt quá 0.5 miligam trên mỗi mililit, chiếm khoảng một phần tư. Một hồ sơ khám nghiệm tử thi khác ở Tokyo có 77 trường hợp chết đuối trong bồn tắm; trong các yếu tố dẫn đến đuối nước, say rượu là yếu tố nhiều nhất (25 trường hợp), tiếp theo là bệnh tim (22 trường hợp). Lời nhắc nhở tháng 12 năm 2025 của Cơ quan Người tiêu dùng Nhật Bản cho biết, năm 2024, Nhật Bản có 7776 người chết đuối trong bồn tắm, trong đó 7363 người từ 65 tuổi trở lên. Các điểm cần lưu ý để phòng tai nạn ghi rằng: đừng tắm ngay sau khi ăn, sau khi uống rượu hoặc sau khi uống thuốc. Đại sứ quán Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa tại Nhật Bản nhắc nhở "không nên tắm sau khi uống rượu", vì "tắm sau khi uống rượu dễ gây ra bệnh cấp tính ở tim hoặc hệ mạch máu". Phổ biến kiến thức của Ủy ban Y tế và Sức khỏe tỉnh Thiểm Tây cho biết, ngâm suối nước nóng sau khi uống rượu, nhiệt độ nước cao sẽ làm mạch máu giãn ra, có thể dẫn đến huyết áp thấp, hạ đường huyết, thậm chí ngất xỉu
  • Mức độ bằng chứng: B
  • Nguồn: Kenttämies A, Karkola K (2008). Death in sauna. Journal of Forensic Sciences, 53(3), 724-729. https://doi.org/10.1111/j.1556-4029.2008.00703.x;Suzuki H, Hikiji W, Tanifuji T, Abe N, Fukunaga T (2015). Characteristics of sudden bath-related death investigated by medical examiners in Tokyo, Japan. Journal of Epidemiology, 25(2), 126-132. https://doi.org/10.2188/jea.JE20140068;Mishima S, Suzuki H, Fukunaga T, Nishitani Y (2018). Postmortem computed tomography findings in cases of bath-related death: applicability and limitation in forensic practice. Forensic Science International, 282, 195-203. https://doi.org/10.1016/j.forsciint.2017.11.030;Cơ quan Người tiêu dùng Nhật Bản (2025). Cuối năm đầu năm, hãy chú ý đến tai nạn ở người cao tuổi!: "Tránh tắm ngay sau khi ăn, tắm sau khi uống rượu hoặc sau khi dùng thuốc". https://www.caa.go.jp/policies/policy/consumer_safety/caution/caution_084/;Đại sứ quán Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa tại Nhật Bản (2015). Lời nhắc nhở lãnh sự số 17: "Không nên tắm khi đói, khi quá no hoặc sau khi uống rượu. Tắm sau khi uống rượu dễ gây ra bệnh cấp tính ở tim hoặc hệ mạch máu". https://jp.china-embassy.gov.cn/chn/jbwzlmnew/lszcnew/LSBHYXZ/LSBHLBZN/201503/t20150327_9475462.htm;Ủy ban Y tế và Sức khỏe tỉnh Thiểm Tây (2021). Ngâm suối nước nóng đúng cách mới có lợi cho sức khỏe: "Tuyệt đối không ngâm suối nước nóng sau khi uống rượu hoặc khi bụng đói; dưới tác động của nhiệt độ nước cao, rất dễ khiến mạch máu ngoại biên giãn ra, gây huyết áp thấp, hạ đường huyết, thậm chí ngất xỉu". https://sxwjw.shaanxi.gov.cn/ywgz/gbbj/202101/t20210111_2148844.html
  • Ghi chú: Xếp B là vì những nghiên cứu này chỉ xem xét những người đã tử vong. Trong số những người uống rượu rồi đi ngâm, có bao nhiêu người gặp chuyện, chưa ai thống kê, nên không thể nói nguy cơ cao gấp mấy lần. Lợi ích được xếp "trung bình" là dựa trên phán đoán: vốn dĩ không có nhiều người chết trong phòng sauna hoặc bồn tắm, nhưng trong số những người tử vong, người từng uống rượu chiếm từ một phần tư đến một nửa. Người chết đuối trong bồn tắm ở Nhật chủ yếu là người cao tuổi, nhưng người trẻ đã uống rượu cũng có thể gặp chuyện trong phòng sauna. Lợi ích của việc tắm thường xuyên và lưu ý về nhiệt độ nước, thời lượng, xem mục 2, điều 36 (có điều kiện thì hãy tắm). Cách chăm sóc người đi cùng bị say rượu, xem mục 13, điều 46 (có người say rượu).

12. Đeo mũ bảo hiểm khi trượt tuyết, trượt ván tuyết, trượt patin, đi xe đạp địa hình

Tiền ítThời gian ítCần kiên trì khôngLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Mua một chiếc tốn vài trăm tệ. Mỗi lần đội lên, cài chặt quai mũ mất vài giây.
  • Nói dễ hiểu: Khi đội mũ bảo hiểm lúc trượt tuyết, trượt ván tuyết, trong số những người bị ngã hoặc va đập, số người bị chấn thương đầu ít hơn, trẻ em dưới 13 tuổi cũng vậy. Đội mũ bảo hiểm khi đi xe đạp giúp giảm chấn thương đầu, chấn thương đầu nghiêm trọng và chấn thương đầu gây tử vong. Đội mũ bảo hiểm không làm cổ dễ bị thương hơn.
  • Lợi ích: Các số liệu về trượt tuyết và trượt ván tuyết đến từ phân tích gộp 12 nghiên cứu. Phần lớn nghiên cứu so sánh những người bị chấn thương đầu với những người khác, xem ai có đội mũ bảo hiểm (nghiên cứu bệnh-chứng). Những người đội mũ bảo hiểm ít bị chấn thương đầu hơn, odds ratio OR 0.65 (95% CI 0.55–0.79). Trong các nghiên cứu bao gồm trẻ em dưới 13 tuổi, odds ratio OR 0.41 (0.27–0.59). Chấn thương cổ OR 0.89 (0.72–1.09), không tăng. Các số liệu về xe đạp đến từ 40 nghiên cứu, với hơn 6.4 vạn người bị ngã xe hoặc va chạm xe. Người đội mũ bảo hiểm cũng ít bị chấn thương đầu hơn, odds ratio của chấn thương đầu OR 0.49 (0.42–0.57). Chấn thương đầu nghiêm trọng OR 0.31 (0.25–0.37), chấn thương đầu gây tử vong OR 0.35 (0.14–0.88). Chấn thương mặt OR 0.67 (0.56–0.81). Chấn thương cổ OR 0.96 (0.74–1.25), không nhận thấy mối liên quan. Cục Thể thao thành phố Bắc Kinh cho biết, sau khi tiêu chuẩn địa phương về các khu trượt tuyết ở Bắc Kinh được sửa đổi vào năm 2017, người trượt tuyết phải đội mũ bảo hiểm mới được vào đường trượt nâng cao
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Russell K, Christie J, Hagel BE (2010). The effect of helmets on the risk of head and neck injuries among skiers and snowboarders: a meta-analysis. CMAJ, 182(4), 333-340. https://doi.org/10.1503/cmaj.091080;Olivier J, Creighton P (2017). Bicycle injuries and helmet use: a systematic review and meta-analysis. International Journal of Epidemiology, 46(1), 278-292. https://doi.org/10.1093/ije/dyw153;Cục Thể thao thành phố Bắc Kinh. “Ý kiến phúc đáp về kiến nghị số 1276 tại kỳ họp lần thứ tư khóa XIII của Hội nghị Hiệp thương Chính trị Nhân dân thành phố Bắc Kinh”: "Quy định rõ người trượt tuyết phải đội mũ bảo hiểm mới được vào khu vực trượt tuyết trên đường trượt nâng cao". https://tyj.beijing.gov.cn/bjsports/zfxxgk_/1421305/jytablgz/11180211/index.html
  • Ghi chú: Những con số này tính khả năng bị chấn thương đầu sau khi ngã hoặc va đập, đội mũ bảo hiểm không khiến bạn ít bị ngã hơn. Chưa tìm thấy nghiên cứu gộp tương tự về trượt patin và trượt ván, nên suy ra theo cách này vì cách ngã và đập đầu tương tự nhau. Mũ bảo hiểm phải vừa đầu, quai mũ phải cài chặt, mũ thuê thì nên đội thử trước. Việc đội mũ bảo hiểm khi đi xe máy, xe đạp điện xem mục 1 điều 2 (Đội mũ bảo hiểm).

13. Sau 50 tuổi, hãy nuôi dưỡng một sở thích cho bản thân và duy trì nó, nhưng đừng dùng nó thay cho việc điều trị trầm cảm

Tiền ítThời gian vừaCần kiên trì một chútLợi ích nhỏThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Tốn bao nhiêu còn tùy bạn chọn thứ gì, nhạc cụ, dụng cụ câu cá, vật liệu làm đồ thủ công, chi phí nhập môn thường khoảng vài trăm tệ. Mỗi tuần cần dành ra vài giờ. Cái khó là trong thời gian mới học, tiến bộ chậm, rất dễ bỏ cuộc.
  • Nói dễ hiểu: Những người từ 65 tuổi trở lên, trong những năm có sở thích thì triệu chứng trầm cảm ít hơn một chút so với những năm không có sở thích, đồng thời cũng hài lòng với cuộc sống hơn. Trong số những người từ 50 tuổi trở lên ở Anh, những người sau này nuôi dưỡng được sở thích thì ít có khả năng bị trầm cảm hơn. Nhưng tất cả những điều này đều là ghi nhận theo dõi. Hai thử nghiệm mời người cao tuổi đi hát hợp xướng, một thử nghiệm cho thấy trầm cảm giảm, thử nghiệm còn lại cho thấy trầm cảm không thay đổi nhưng cảm giác cô đơn giảm.
  • Lợi ích: Gộp và tính chung 5 cuộc khảo sát theo dõi người cao tuổi ở 16 quốc gia, gồm 93263 người từ 65 tuổi trở lên. Cách tính là so sánh cùng một người với chính họ, xem những năm có sở thích và những năm không có sở thích khác nhau bao nhiêu (mô hình hiệu ứng cố định). Nhờ vậy, những yếu tố không thay đổi theo thời gian như gene, tính cách, xuất thân đều được loại bỏ. Tỷ lệ có sở thích khác nhau rất xa, Tây Ban Nha 51.0%, Đan Mạch 96.0%. Sau khi loại bỏ các yếu tố gây nhiễu, hệ số gộp của triệu chứng trầm cảm khi có sở thích là −0.10 (95% CI −0.13 đến −0.07, khoảng tin cậy). Một số kết quả được quy đổi thành độ lệch chuẩn, vì vậy điều này tương đương với giảm 0.1 độ lệch chuẩn, là một khác biệt rất nhỏ. Sức khỏe tự đánh giá 0.06 (0.03 đến 0.08), mức độ hạnh phúc 0.09 (0.06 đến 0.13), mức độ hài lòng với cuộc sống 0.10 (0.08 đến 0.12), đều theo hướng tốt hơn. Các yếu tố ở cấp quốc gia chỉ giải thích chưa đến 9% sự khác biệt giữa kết quả của các quốc gia. Tác giả tính toán lại dữ liệu của Anh bằng một thuật toán khác có tính đến thứ tự trước sau, và triệu chứng trầm cảm vẫn giảm sau khi có sở thích. Tác giả viết rằng điều này không chỉ đơn giản là những người có trạng thái tâm lý tốt hơn sẽ dễ nuôi dưỡng sở thích hơn, mà rất có thể hai yếu tố này ảnh hưởng lẫn nhau. Một cuộc khảo sát khác ở Anh theo dõi 8780 người từ 50 tuổi trở lên, cứ hai năm hỏi một lần từ năm 2004 đến năm 2017, cũng so sánh cùng một người với chính họ. Nuôi dưỡng được một sở thích, odds ratio OR của trầm cảm là 0.70 (95% CI 0.64–0.76). Những người ban đầu không bị trầm cảm và cũng không có sở thích, sau khi nuôi dưỡng được sở thích thì odds ratio OR mắc trầm cảm là 0.68 (0.56–0.83). Những người ban đầu bị trầm cảm nhưng không có sở thích, sau khi nuôi dưỡng được sở thích thì odds ratio OR hồi phục là 2.72 (2.09–3.53). Những thay đổi về đọc sách, giao tiếp xã hội và vận động chỉ giải thích khoảng 7% mối liên quan này. Có hai thử nghiệm phân nhóm người tham gia, cả hai đều là hát hợp xướng, nhưng kết quả không nhất quán. Một thử nghiệm ở Anh phân ngẫu nhiên 258 người từ 60 tuổi trở lên tại 5 trung tâm vào nhóm hát hợp xướng hoặc nhóm sinh hoạt như thường lệ. Sau 3 tháng, điểm trầm cảm của nhóm hát hợp xướng thấp hơn 1.52 (95% CI −2.13 đến −0.92), điểm lo âu thấp hơn 1.78 (−2.5 đến −1.06). Sau 6 tháng, điểm chất lượng cuộc sống về mặt tâm lý vẫn cao hơn 2.35 (0.06 đến 4.76). Một thử nghiệm ở Mỹ chia 390 người từ 60 tuổi trở lên tại 12 trung tâm hoạt động dành cho người cao tuổi thành hai nhóm theo từng trung tâm. Một nhóm lập tức bắt đầu hát hợp xướng mỗi tuần một lần, mỗi lần 90 phút; nhóm còn lại chờ nửa năm mới bắt đầu. Sau nửa năm, cảm giác cô đơn của nhóm hát hợp xướng giảm, hứng thú với cuộc sống tăng, cỡ hiệu ứng lần lượt là 0.34 và 0.39, nằm giữa mức nhỏ và trung bình. Ba chỉ số chính được xác định từ trước đều không có khác biệt: triệu chứng trầm cảm (thang đo PHQ-8), chức năng điều hành, sức mạnh chi dưới
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Mak HW, Noguchi T, Bone JK, Wels J, Gao Q, Kondo K, Saito T, Fancourt D (2023). Hobby engagement and mental wellbeing among people aged 65 years and older in 16 countries. Nature Medicine, 29(9), 2233-2240. https://doi.org/10.1038/s41591-023-02506-1; Fancourt D, Opher S, de Oliveira C (2020). Fixed-effects analyses of time-varying associations between hobbies and depression in a longitudinal cohort study: support for social prescribing? Psychotherapy and Psychosomatics, 89(2), 111-113. https://doi.org/10.1159/000503571; Johnson JK, Stewart AL, Acree M, Nápoles AM, Flatt JD, Max WB, Gregorich SE (2020). A community choir intervention to promote well-being among diverse older adults: results from the Community of Voices trial. The Journals of Gerontology: Series B, 75(3), 549-559. https://doi.org/10.1093/geronb/gby132; Coulton S, Clift S, Skingley A, Rodriguez J (2015). Effectiveness and cost-effectiveness of community singing on mental health-related quality of life of older people: randomised controlled trial. The British Journal of Psychiatry, 207(3), 250-255. https://doi.org/10.1192/bjp.bp.113.129908
  • Ghi chú: Còn tranh cãi. Nghiên cứu ở 16 quốc gia và nghiên cứu 8780 người ở Anh đều là ghi nhận theo dõi, chính tác giả cũng nêu rõ rằng dữ liệu quan sát không thể xác định quan hệ nhân quả. So sánh cùng một người với chính họ có thể loại bỏ những yếu tố không thay đổi như tính cách, xuất thân, nhưng với những việc thay đổi theo cùng một thời kỳ thì chỉ loại bỏ được vài yếu tố được hỏi trong khảo sát. Trong hai thử nghiệm hát hợp xướng, thử nghiệm ở Anh cho thấy trầm cảm giảm sau 3 tháng, còn thử nghiệm ở Mỹ cho thấy trầm cảm không thay đổi sau nửa năm. Bằng chứng đều đến từ những người từ 50 tuổi trở lên, chưa có dữ liệu tương tự ở người trẻ hơn. Việc xác định lợi ích là "nhỏ" dựa trên phán đoán, vì theo cách so sánh chặt chẽ nhất thì khác biệt chỉ khoảng 0.1 độ lệch chuẩn, hơn nữa hai thử nghiệm không cho kết quả giống nhau về trầm cảm. Bảng hỏi chỉ hỏi có sở thích hoặc thú tiêu khiển hay không, không phân biệt loại nào. Hãy chọn những hoạt động có thể làm cùng người khác, đồng thời tính vào điều 9 của mục này (định kỳ gặp gỡ mọi người); chọn những hoạt động cần vận động, tính vào điều 6 của mục này (đi bộ hoặc chạy). Nếu đã bị trầm cảm hoặc lo âu đến mức ảnh hưởng đến cuộc sống, trước tiên hãy đi khám bác sĩ. Những việc tự mình có thể làm được xem điều 6 của mục này (trầm cảm), điều 7 của mục này (giảm căng thẳng bằng chánh niệm) và điều 18 của mục 3 (khi tâm trạng sa sút, hãy làm trước).